विजिगीषुः शक्त्य्-अपेक्षः षाड्गुण्यं उपयुञ्जीत ॥ १ ॥
vijigīṣuḥ śakty-apekṣaḥ ṣāḍguṇyaṃ upayuñjīta || 1 ||
अधिकरणम् ७ · अध्यायः ३
A chapter of the Arthashastra.
21 versesSanskrit with transliteration
विजिगीषुः शक्त्य्-अपेक्षः षाड्गुण्यं उपयुञ्जीत ॥ १ ॥
vijigīṣuḥ śakty-apekṣaḥ ṣāḍguṇyaṃ upayuñjīta || 1 ||
सम-ज्यायोभ्यां संधीयेत । हीनेन विगृह्णीयात् ॥ २ ॥
sama-jyāyobhyāṃ saṃdhīyeta | hīnena vigṛhṇīyāt || 2 ||
विगृहीतो हि ज्यायसा हस्तिना पाद-युद्धं इवाभ्युपैति ॥ ३ ॥
vigṛhīto hi jyāyasā hastinā pāda-yuddhaṃ ivābhyupaiti || 3 ||
समेन चऽमं पात्रं आमेनाहतं इवौभयतः क्षयं करोति ॥ ४ ॥
samena ca'maṃ pātraṃ āmenāhataṃ ivaubhayataḥ kṣayaṃ karoti || 4 ||
कुम्भेनैवाश्मा हीनेनएक-अन्त-सिद्धिं अवाप्नोति ॥ ५ ॥
kumbhenaivāśmā hīnenaeka-anta-siddhiṃ avāpnoti || 5 ||
ज्यायांश्चेन्न संधिं इच्छेद्दण्ड-उपनत-वृत्तं आबलीयसं वा योगं आतिष्ठेत् ॥ ६ ॥
jyāyāṃścenna saṃdhiṃ iccheddaṇḍa-upanata-vṛttaṃ ābalīyasaṃ vā yogaṃ ātiṣṭhet || 6 ||
समश्चेन्न संधिं इच्छेद्यावन्-मात्रं अपकुर्यात्तावन्-मात्रं अस्य प्रत्यपकुर्यात् ॥ ७ ॥
samaścenna saṃdhiṃ icchedyāvan-mātraṃ apakuryāttāvan-mātraṃ asya pratyapakuryāt || 7 ||
हीनश्चेत्सर्वत्रानुप्रणतस्तिष्ठेत्संधिं उपेयात् ॥ १० ॥
hīnaścetsarvatrānupraṇatastiṣṭhetsaṃdhiṃ upeyāt || 10 ||
आरण्योअग्निरिव हि दुःख-अमर्षजं तेजो विक्रमयति ॥ ११ ॥
āraṇyoagniriva hi duḥkha-amarṣajaṃ tejo vikramayati || 11 ||
संहितश्चेत्"पर-प्रकृतयो लुब्ध-क्षीण-अपचरिताः प्रत्यादान-भयाद्वा नौपगच्छन्ति" इति पश्येद्द्हीनोअपि विगृह्णीयात् ॥ १३ ॥
saṃhitaścet"para-prakṛtayo lubdha-kṣīṇa-apacaritāḥ pratyādāna-bhayādvā naupagacchanti" iti paśyeddhīnoapi vigṛhṇīyāt || 13 ||
विगृहीतश्चेत्"पर-प्रकृतयो लुब्ध-क्षीण-अपचरिता विग्रह-उद्विग्ना वा मां नौपगच्छन्ति" इति पश्येज्ज्यायानपि संधीयेत । विग्रह-उद्वेगं वा शमयेत् ॥ १४ ॥
vigṛhītaścet"para-prakṛtayo lubdha-kṣīṇa-apacaritā vigraha-udvignā vā māṃ naupagacchanti" iti paśyejjyāyānapi saṃdhīyeta | vigraha-udvegaṃ vā śamayet || 14 ||
व्यसन-यौगपद्येअपि "गुरु-व्यसनोअस्मि । लघु-व्यसनः परः सुखेन प्रतिकृत्य व्यसनं आत्मनोअभियुञ्ज्याद्" इति पश्येज्ज्यायानपि संधीयेत ॥ १५ ॥
vyasana-yaugapadyeapi "guru-vyasanoasmi | laghu-vyasanaḥ paraḥ sukhena pratikṛtya vyasanaṃ ātmanoabhiyuñjyād" iti paśyejjyāyānapi saṃdhīyeta || 15 ||
संधि-विग्रहयोश्चेत्पर-कर्शनं आत्म-उपचयं वा नाभिपश्येज्ज्यायानप्यासीत ॥ १६ ॥
saṃdhi-vigrahayoścetpara-karśanaṃ ātma-upacayaṃ vā nābhipaśyejjyāyānapyāsīta || 16 ||
पर-व्यसनं अप्रतिकार्यं चेत्पश्येद्द्हीनोअप्यभियायात् ॥ १७ ॥
para-vyasanaṃ apratikāryaṃ cetpaśyeddhīnoapyabhiyāyāt || 17 ||
अप्रतिकार्य-आसन्न-व्यसनो वा ज्यायानपि संश्रयेत ॥ १८ ॥
apratikārya-āsanna-vyasano vā jyāyānapi saṃśrayeta || 18 ||
संधिनाएकतो विग्रहेणएकतश्चेत्कार्य-सिद्धिं पश्येज्ज्यायानपि द्वैधी-भूतस्तिष्ठेत् ॥ १९ ॥
saṃdhināekato vigraheṇaekataścetkārya-siddhiṃ paśyejjyāyānapi dvaidhī-bhūtastiṣṭhet || 19 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).