Skip to content

अधिकरणम् ७ · अध्यायः ३

Vijigīṣuḥ śakty-apekṣaḥ ṣāḍguṇyaṃ upayuñjīta

A chapter of the Arthashastra.

21 versesSanskrit with transliteration

A king in council with his ministers.

विजिगीषुः शक्त्य्-अपेक्षः षाड्गुण्यं उपयुञ्जीत ॥ १ ॥

vijigīṣuḥ śakty-apekṣaḥ ṣāḍguṇyaṃ upayuñjīta || 1 ||

Report an error

सम-ज्यायोभ्यां संधीयेत । हीनेन विगृह्णीयात् ॥ २ ॥

sama-jyāyobhyāṃ saṃdhīyeta | hīnena vigṛhṇīyāt || 2 ||

Report an error

विगृहीतो हि ज्यायसा हस्तिना पाद-युद्धं इवाभ्युपैति ॥ ३ ॥

vigṛhīto hi jyāyasā hastinā pāda-yuddhaṃ ivābhyupaiti || 3 ||

Report an error

समेन चऽमं पात्रं आमेनाहतं इवौभयतः क्षयं करोति ॥ ४ ॥

samena ca'maṃ pātraṃ āmenāhataṃ ivaubhayataḥ kṣayaṃ karoti || 4 ||

Report an error

कुम्भेनैवाश्मा हीनेनएक-अन्त-सिद्धिं अवाप्नोति ॥ ५ ॥

kumbhenaivāśmā hīnenaeka-anta-siddhiṃ avāpnoti || 5 ||

Report an error

ज्यायांश्चेन्न संधिं इच्छेद्दण्ड-उपनत-वृत्तं आबलीयसं वा योगं आतिष्ठेत् ॥ ६ ॥

jyāyāṃścenna saṃdhiṃ iccheddaṇḍa-upanata-vṛttaṃ ābalīyasaṃ vā yogaṃ ātiṣṭhet || 6 ||

Report an error

समश्चेन्न संधिं इच्छेद्यावन्-मात्रं अपकुर्यात्तावन्-मात्रं अस्य प्रत्यपकुर्यात् ॥ ७ ॥

samaścenna saṃdhiṃ icchedyāvan-mātraṃ apakuryāttāvan-mātraṃ asya pratyapakuryāt || 7 ||

Report an error

तेजो हि संधान-कारणं ॥ ८ ॥

tejo hi saṃdhāna-kāraṇaṃ || 8 ||

Report an error

नातप्तं लोहं लोहेन संधत्त इति ॥ ९ ॥

nātaptaṃ lohaṃ lohena saṃdhatta iti || 9 ||

Report an error

हीनश्चेत्सर्वत्रानुप्रणतस्तिष्ठेत्संधिं उपेयात् ॥ १० ॥

hīnaścetsarvatrānupraṇatastiṣṭhetsaṃdhiṃ upeyāt || 10 ||

Report an error

आरण्योअग्निरिव हि दुःख-अमर्षजं तेजो विक्रमयति ॥ ११ ॥

āraṇyoagniriva hi duḥkha-amarṣajaṃ tejo vikramayati || 11 ||

Report an error

मण्डलस्य चानुग्राह्यो भवति ॥ १२ ॥

maṇḍalasya cānugrāhyo bhavati || 12 ||

Report an error

संहितश्चेत्"पर-प्रकृतयो लुब्ध-क्षीण-अपचरिताः प्रत्यादान-भयाद्वा नौपगच्छन्ति" इति पश्येद्द्हीनोअपि विगृह्णीयात् ॥ १३ ॥

saṃhitaścet"para-prakṛtayo lubdha-kṣīṇa-apacaritāḥ pratyādāna-bhayādvā naupagacchanti" iti paśyeddhīnoapi vigṛhṇīyāt || 13 ||

Report an error

विगृहीतश्चेत्"पर-प्रकृतयो लुब्ध-क्षीण-अपचरिता विग्रह-उद्विग्ना वा मां नौपगच्छन्ति" इति पश्येज्ज्यायानपि संधीयेत । विग्रह-उद्वेगं वा शमयेत् ॥ १४ ॥

vigṛhītaścet"para-prakṛtayo lubdha-kṣīṇa-apacaritā vigraha-udvignā vā māṃ naupagacchanti" iti paśyejjyāyānapi saṃdhīyeta | vigraha-udvegaṃ vā śamayet || 14 ||

Report an error

व्यसन-यौगपद्येअपि "गुरु-व्यसनोअस्मि । लघु-व्यसनः परः सुखेन प्रतिकृत्य व्यसनं आत्मनोअभियुञ्ज्याद्" इति पश्येज्ज्यायानपि संधीयेत ॥ १५ ॥

vyasana-yaugapadyeapi "guru-vyasanoasmi | laghu-vyasanaḥ paraḥ sukhena pratikṛtya vyasanaṃ ātmanoabhiyuñjyād" iti paśyejjyāyānapi saṃdhīyeta || 15 ||

Report an error

संधि-विग्रहयोश्चेत्पर-कर्शनं आत्म-उपचयं वा नाभिपश्येज्ज्यायानप्यासीत ॥ १६ ॥

saṃdhi-vigrahayoścetpara-karśanaṃ ātma-upacayaṃ vā nābhipaśyejjyāyānapyāsīta || 16 ||

Report an error

पर-व्यसनं अप्रतिकार्यं चेत्पश्येद्द्हीनोअप्यभियायात् ॥ १७ ॥

para-vyasanaṃ apratikāryaṃ cetpaśyeddhīnoapyabhiyāyāt || 17 ||

Report an error

अप्रतिकार्य-आसन्न-व्यसनो वा ज्यायानपि संश्रयेत ॥ १८ ॥

apratikārya-āsanna-vyasano vā jyāyānapi saṃśrayeta || 18 ||

Report an error

संधिनाएकतो विग्रहेणएकतश्चेत्कार्य-सिद्धिं पश्येज्ज्यायानपि द्वैधी-भूतस्तिष्ठेत् ॥ १९ ॥

saṃdhināekato vigraheṇaekataścetkārya-siddhiṃ paśyejjyāyānapi dvaidhī-bhūtastiṣṭhet || 19 ||

Report an error

एवं समस्य षाड्गुण्य-उपयोगः ॥ २० ॥

evaṃ samasya ṣāḍguṇya-upayogaḥ || 20 ||

Report an error

तत्र तु प्रतिविशेषः ॥ २१ ॥

tatra tu prativiśeṣaḥ || 21 ||

Report an error

Illustration: Verse & Place (Project-owned).