दूष्येभ्यः शत्रुभ्यश्च द्विविधा शुद्धा ॥ १ ॥
dūṣyebhyaḥ śatrubhyaśca dvividhā śuddhā || 1 ||
अधिकरणम् ९ · अध्यायः ६
A chapter of the Arthashastra.
72 versesSanskrit with transliteration
दूष्येभ्यः शत्रुभ्यश्च द्विविधा शुद्धा ॥ १ ॥
dūṣyebhyaḥ śatrubhyaśca dvividhā śuddhā || 1 ||
दूष्य-शुद्धायां पौरेषु जानपदेषु वा दण्ड-वर्जानुपायान्प्रयुञ्जीत ॥ २ ॥
dūṣya-śuddhāyāṃ paureṣu jānapadeṣu vā daṇḍa-varjānupāyānprayuñjīta || 2 ||
क्षिप्तो वा तं चार्थं न कुर्यात् । अन्यं चानर्थं उत्पादयेत् ॥ ४ ॥
kṣipto vā taṃ cārthaṃ na kuryāt | anyaṃ cānarthaṃ utpādayet || 4 ||
मुख्येषु त्वेषां दाण्ड-कर्मिकवच्चेष्टेत ॥ ५ ॥
mukhyeṣu tveṣāṃ dāṇḍa-karmikavacceṣṭeta || 5 ||
शत्रु-शुद्धायां यतः शत्रुः प्रधानः कार्यो वा ततः साम-आदिभिः सिद्धिं लिप्सेत ॥ ६ ॥
śatru-śuddhāyāṃ yataḥ śatruḥ pradhānaḥ kāryo vā tataḥ sāma-ādibhiḥ siddhiṃ lipseta || 6 ||
स्वामिन्यायत्ता प्रधान-सिद्धिः । मन्त्रिष्वायत्ताआयत्त-सिद्धिः । उभय-आयत्ता प्रधान-आयत्त-सिद्धिः ॥ ७ ॥
svāminyāyattā pradhāna-siddhiḥ | mantriṣvāyattāāyatta-siddhiḥ | ubhaya-āyattā pradhāna-āyatta-siddhiḥ || 7 ||
दूष्य-अदूष्याणां आमिश्रितत्वादामिश्रा ॥ ८ ॥
dūṣya-adūṣyāṇāṃ āmiśritatvādāmiśrā || 8 ||
आलम्बन-अभावे ह्यालम्बिता न विद्यन्ते ॥ १० ॥
ālambana-abhāve hyālambitā na vidyante || 10 ||
मित्र-अमित्राणां एकी-भावात्पर-मिश्रा ॥ ११ ॥
mitra-amitrāṇāṃ ekī-bhāvātpara-miśrā || 11 ||
सुकरो हि मित्रेण संधिः । नामित्रेणैति ॥ १३ ॥
sukaro hi mitreṇa saṃdhiḥ | nāmitreṇaiti || 13 ||
मित्रं चेन्न संधिं इच्छेदभीक्ष्णं उपजपेत् ॥ १४ ॥
mitraṃ cenna saṃdhiṃ icchedabhīkṣṇaṃ upajapet || 14 ||
ततः सत्त्रिभिरमित्राद्भेदयित्वा मित्रं लभेत ॥ १५ ॥
tataḥ sattribhiramitrādbhedayitvā mitraṃ labheta || 15 ||
मित्र-संघस्य वा योअन्त-स्थायी तं लभेत ॥ १६ ॥
mitra-saṃghasya vā yoanta-sthāyī taṃ labheta || 16 ||
अन्त-स्थायिनि लब्धे मध्य-स्थायिनो भिद्यन्ते ॥ १७ ॥
anta-sthāyini labdhe madhya-sthāyino bhidyante || 17 ||
मध्य-स्थायिनि लब्धे नान्त-स्थायिनः संहन्यन्ते ॥ १९ ॥
madhya-sthāyini labdhe nānta-sthāyinaḥ saṃhanyante || 19 ||
यथा चएषां आश्रय-भेदस्तानुपायान्प्रयुञ्जीत ॥ २० ॥
yathā caeṣāṃ āśraya-bhedastānupāyānprayuñjīta || 20 ||
धार्मिकं जाति-कुल-श्रुत-वृत्त-स्तवेन सम्बन्धेन पूर्वेषां त्रैकाल्य-उपकारानपकाराभ्यां वा सान्त्वयेत् ॥ २१ ॥
dhārmikaṃ jāti-kula-śruta-vṛtta-stavena sambandhena pūrveṣāṃ traikālya-upakārānapakārābhyāṃ vā sāntvayet || 21 ||
निवृत्त-उत्साहं विग्रह-श्रान्तं प्रतिहत-उपायं क्षय-व्ययाभ्यां प्रवासेन चौपतप्तं शौचेनान्यं लिप्समानं अन्यस्माद्वा शङ्कमानं मैत्री-प्रधानं वा कल्याण-बुद्धिं साम्ना साधयेत् ॥ २२ ॥
nivṛtta-utsāhaṃ vigraha-śrāntaṃ pratihata-upāyaṃ kṣaya-vyayābhyāṃ pravāsena caupataptaṃ śaucenānyaṃ lipsamānaṃ anyasmādvā śaṅkamānaṃ maitrī-pradhānaṃ vā kalyāṇa-buddhiṃ sāmnā sādhayet || 22 ||
लुब्धं क्षीणं वा तपस्वि-मुख्य-अवस्थापना-पूर्वं दानेन साधयेत् ॥ २३ ॥
lubdhaṃ kṣīṇaṃ vā tapasvi-mukhya-avasthāpanā-pūrvaṃ dānena sādhayet || 23 ||
तत्पञ्च-विधं देय-विसर्गो गृहीत-अनुवर्तनं आत्त-प्रतिदानं स्व-द्रव्य-दानं अपूर्वं पर-स्वेषु स्वयं-ग्राह-दानं च ॥ २४ ॥
tatpañca-vidhaṃ deya-visargo gṛhīta-anuvartanaṃ ātta-pratidānaṃ sva-dravya-dānaṃ apūrvaṃ para-sveṣu svayaṃ-grāha-dānaṃ ca || 24 ||
परस्पर-द्वेष-वैर-भूमि-हरण-शङ्कितं अतोअन्यतमेन भेदयेत् ॥ २६ ॥
paraspara-dveṣa-vaira-bhūmi-haraṇa-śaṅkitaṃ atoanyatamena bhedayet || 26 ||
भीरुं वा प्रतिघातेन "कृत-संधिरेष त्वयि कर्म-करिष्यति । मित्रं अस्य निसृष्टम् । संधौ वा नाभ्यन्तरः" इति ॥ २७ ॥
bhīruṃ vā pratighātena "kṛta-saṃdhireṣa tvayi karma-kariṣyati | mitraṃ asya nisṛṣṭam | saṃdhau vā nābhyantaraḥ" iti || 27 ||
यस्य वा स्व-देशादन्य-देशाद्वा पण्यानि पण्य-अगारतयाआगच्छेयुः तानि अस्य "यातव्याल्लब्धानि" इति सत्त्रिणश्चारयेयुः ॥ २८ ॥
yasya vā sva-deśādanya-deśādvā paṇyāni paṇya-agāratayāāgaccheyuḥ tāni asya "yātavyāllabdhāni" iti sattriṇaścārayeyuḥ || 28 ||
बहुली-भूते शासनं अभित्यक्तेन प्रेषयेत्"एतत्ते पण्यं पण्य-अगारं वा मया ते प्रेषितम् । सामवायिकेषु विक्रमस्व । अपगच्छ वा । ततः पण-शेषं अवाप्स्यसि" इति ॥ २९ ॥
bahulī-bhūte śāsanaṃ abhityaktena preṣayet"etatte paṇyaṃ paṇya-agāraṃ vā mayā te preṣitam | sāmavāyikeṣu vikramasva | apagaccha vā | tataḥ paṇa-śeṣaṃ avāpsyasi" iti || 29 ||
ततः सत्त्रिणः परेषु ग्राहयेयुः "एतदरि-प्रदत्तम्" इति ॥ ३० ॥
tataḥ sattriṇaḥ pareṣu grāhayeyuḥ "etadari-pradattam" iti || 30 ||
शत्रु-प्रख्यातं वा पण्यं अविज्ञातं विजिगीषुं गच्छेत् ॥ ३१ ॥
śatru-prakhyātaṃ vā paṇyaṃ avijñātaṃ vijigīṣuṃ gacchet || 31 ||
तदस्य वैदेहक-व्यञ्जनाः शत्रु-मुख्येषु विक्रीणीरन् ॥ ३२ ॥
tadasya vaidehaka-vyañjanāḥ śatru-mukhyeṣu vikrīṇīran || 32 ||
ततः सत्त्रिणः परेषु ग्राहयेयुः "एतत्पण्यं अरि-प्रदत्तम्" इति ॥ ३३ ॥
tataḥ sattriṇaḥ pareṣu grāhayeyuḥ "etatpaṇyaṃ ari-pradattam" iti || 33 ||
महा-अपराधानर्थ-मानाभ्यां उपगृह्य वा शस्त्र-रस-अग्निभिरमित्रे प्रणिदध्यात् ॥ ३४ ॥
mahā-aparādhānartha-mānābhyāṃ upagṛhya vā śastra-rasa-agnibhiramitre praṇidadhyāt || 34 ||
तस्य पुत्र-दारं उपगृह्य रात्रौ हतं इति ख्यापयेत् ॥ ३६ ॥
tasya putra-dāraṃ upagṛhya rātrau hataṃ iti khyāpayet || 36 ||
अथामात्यः शत्रोस्तानेक-एकशः प्ररूपयेत् ॥ ३७ ॥
athāmātyaḥ śatrostāneka-ekaśaḥ prarūpayet || 37 ||
ते चेद्यथा-उक्तं कुर्युर्न चएनान्ग्राहयेत् ॥ ३८ ॥
te cedyathā-uktaṃ kuryurna caenāngrāhayet || 38 ||
आप्त-भाव-उपगतो मुख्यादस्यऽत्मानं रक्षणीयं कथयेत् ॥ ४० ॥
āpta-bhāva-upagato mukhyādasya'tmānaṃ rakṣaṇīyaṃ kathayet || 40 ||
अथामित्र-शासनं मुख्य-उपघाताय प्रेषितं उभय-वेतनो ग्राहयेत् ॥ ४१ ॥
athāmitra-śāsanaṃ mukhya-upaghātāya preṣitaṃ ubhaya-vetano grāhayet || 41 ||
उत्साह-शक्तिमतो वा प्रेषयेत्"अमुष्य राज्यं गृहाण । यथा-अस्थितो नः संधिः" इति ॥ ४२ ॥
utsāha-śaktimato vā preṣayet"amuṣya rājyaṃ gṛhāṇa | yathā-asthito naḥ saṃdhiḥ" iti || 42 ||
एकस्य स्कन्ध-आवारं वीवधं आसारं वा घातयेयुः ॥ ४४ ॥
ekasya skandha-āvāraṃ vīvadhaṃ āsāraṃ vā ghātayeyuḥ || 44 ||
इतरेषु मैत्रीं ब्रुवाणाः "त्वं एतेषां घातयितव्यः" इत्युपजपेयुः ॥ ४५ ॥
itareṣu maitrīṃ bruvāṇāḥ "tvaṃ eteṣāṃ ghātayitavyaḥ" ityupajapeyuḥ || 45 ||
यस्य वा प्रवीर-पुरुषो हस्ती हयो वा म्रियेत गूढ-पुरुषैर्हन्येत ह्रियेत वा सत्त्रिणः परस्पर-उपहतं ब्रूयुः ॥ ४६ ॥
yasya vā pravīra-puruṣo hastī hayo vā mriyeta gūḍha-puruṣairhanyeta hriyeta vā sattriṇaḥ paraspara-upahataṃ brūyuḥ || 46 ||
ततः शासनं अभिशस्तस्य प्रेषयेत्"भूयः कुरु ततः पण-शीषं अवाप्स्यसि" इति ॥ ४७ ॥
tataḥ śāsanaṃ abhiśastasya preṣayet"bhūyaḥ kuru tataḥ paṇa-śīṣaṃ avāpsyasi" iti || 47 ||
तेन सेना-पति-कुमार-दण्ड-चारिणो व्याख्याताः ॥ ५० ॥
tena senā-pati-kumāra-daṇḍa-cāriṇo vyākhyātāḥ || 50 ||
तीक्ष्णं उत्साहिनं व्यसनिनं स्थित-शत्रुं वा गूढ-पुरुषाः शस्त्र-अग्नि-रस-आदिभिः साधयेयुः । सौकर्यतो वा तेषां अन्यतमः ॥ ५३ ॥
tīkṣṇaṃ utsāhinaṃ vyasaninaṃ sthita-śatruṃ vā gūḍha-puruṣāḥ śastra-agni-rasa-ādibhiḥ sādhayeyuḥ | saukaryato vā teṣāṃ anyatamaḥ || 53 ||
तीक्ष्णो ह्येकः शस्त्र-रस-अग्निभिः साधयेत् ॥ ५४ ॥
tīkṣṇo hyekaḥ śastra-rasa-agnibhiḥ sādhayet || 54 ||
अयं सर्व-संदोह-कर्म विशिष्टं वा करोति ॥ ५५ ॥
ayaṃ sarva-saṃdoha-karma viśiṣṭaṃ vā karoti || 55 ||
दण्डश्चतुर्-गुणः सान्त्व-दान-भेद-पूर्वः ॥ ६१ ॥
daṇḍaścatur-guṇaḥ sāntva-dāna-bheda-pūrvaḥ || 61 ||
स्व-भूमिष्ठानां अन्यतमस्य पण्य-अगारैरभिज्ञातान्दूत-मुख्यानभीक्ष्णं प्रेषयेत् ॥ ६५ ॥
sva-bhūmiṣṭhānāṃ anyatamasya paṇya-agārairabhijñātāndūta-mukhyānabhīkṣṇaṃ preṣayet || 65 ||
त एनं संधौ पर-हिंसायां वा योजयेयुः ॥ ६६ ॥
ta enaṃ saṃdhau para-hiṃsāyāṃ vā yojayeyuḥ || 66 ||
अप्रतिपद्यमानं "कृतो नः संधिः" इत्यावेदयेयुः ॥ ६७ ॥
apratipadyamānaṃ "kṛto naḥ saṃdhiḥ" ityāvedayeyuḥ || 67 ||
तं इतरेषां उभय-वेतनाः संक्रामयेयुः "अयं वो राजा दुष्टः" इति ॥ ६८ ॥
taṃ itareṣāṃ ubhaya-vetanāḥ saṃkrāmayeyuḥ "ayaṃ vo rājā duṣṭaḥ" iti || 68 ||
यस्य वा यस्माद्भयं वैरं द्वेषो वा तं तस्माद्भेदयेयुः "अयं ते शत्रुणा संधत्ते । पुरा त्वां अतिसंधत्ते । क्षिप्रतरं संधीयस्व । निग्रहे चास्य प्रयतस्व" इति ॥ ६९ ॥
yasya vā yasmādbhayaṃ vairaṃ dveṣo vā taṃ tasmādbhedayeyuḥ "ayaṃ te śatruṇā saṃdhatte | purā tvāṃ atisaṃdhatte | kṣiprataraṃ saṃdhīyasva | nigrahe cāsya prayatasva" iti || 69 ||
आवाह-विवाहाभ्यां वा कृत्वा सम्योगं असम्युक्तान्भेदयेत् ॥ ७० ॥
āvāha-vivāhābhyāṃ vā kṛtvā samyogaṃ asamyuktānbhedayet || 70 ||
सामन्त-आटविक-तत्-कुलीन-अपरुद्धैश्चएषां राज्यानि घातयेत् । सार्थ-व्रज-अटवीर्वा । दण्डं वाअभिसृतं ॥ ७१ ॥
sāmanta-āṭavika-tat-kulīna-aparuddhaiścaeṣāṃ rājyāni ghātayet | sārtha-vraja-aṭavīrvā | daṇḍaṃ vāabhisṛtaṃ || 71 ||
परस्पर-अपाश्रयाश्चएषां जाति-संघाश्छिद्रेषु प्रहरेयुः । गूढाश्चाग्नि-रस-शस्त्रेण ॥ ७२ ॥
paraspara-apāśrayāścaeṣāṃ jāti-saṃghāśchidreṣu prahareyuḥ | gūḍhāścāgni-rasa-śastreṇa || 72 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).