Skip to content

अधिकरणम् १ · अध्यायः १३

Kṛta-mahā-mātra-apasarpaḥ paura-jānapadānapasarpayet

A chapter of the Arthashastra.

25 versesSanskrit with transliteration

A king in council with his ministers.

कृत-महा-मात्र-अपसर्पः पौर-जानपदानपसर्पयेत् ॥ १ ॥

kṛta-mahā-mātra-apasarpaḥ paura-jānapadānapasarpayet || 1 ||

Report an error

सत्त्रिणो द्वन्द्विनस्तीर्थ-सभा-पूग-जन-समवायेषु विवादं कुर्युः ॥ २ ॥

sattriṇo dvandvinastīrtha-sabhā-pūga-jana-samavāyeṣu vivādaṃ kuryuḥ || 2 ||

Report an error

"सर्व-गुण-सम्पन्नश्चायं राजा श्रूयते । न चास्य कश्चिद्गुणो दृश्यते यः पौर-जानपदान्दण्ड-कराभ्यां पीडयति" इति ॥ ३ ॥

"sarva-guṇa-sampannaścāyaṃ rājā śrūyate | na cāsya kaścidguṇo dṛśyate yaḥ paura-jānapadāndaṇḍa-karābhyāṃ pīḍayati" iti || 3 ||

Report an error

तत्र येअनुप्रशंसेयुस्तानितरस्तं च प्रतिषेधयेत् ॥ ४ ॥

tatra yeanupraśaṃseyustānitarastaṃ ca pratiṣedhayet || 4 ||

Report an error

"मात्स्य-न्याय-अभिभूताः प्रजा मनुं वैवस्वतं राजानं चक्रिरे ॥ ५ ॥

"mātsya-nyāya-abhibhūtāḥ prajā manuṃ vaivasvataṃ rājānaṃ cakrire || 5 ||

Report an error

धान्य-षड्-भागं पण्य-दश-भागं हिरण्यं चास्य भाग-धेयं प्रकल्पयामासुः ॥ ६ ॥

dhānya-ṣaḍ-bhāgaṃ paṇya-daśa-bhāgaṃ hiraṇyaṃ cāsya bhāga-dheyaṃ prakalpayāmāsuḥ || 6 ||

Report an error

तेन भृता राजानः प्रजानां योग-क्षेम-आवहाः ॥ ७ ॥

tena bhṛtā rājānaḥ prajānāṃ yoga-kṣema-āvahāḥ || 7 ||

Report an error

तेषां किल्बिषं अदण्ड-करा हरन्त्ययोग-क्षेम-आवहाश्च प्रजानां ॥ ८ ॥

teṣāṃ kilbiṣaṃ adaṇḍa-karā harantyayoga-kṣema-āvahāśca prajānāṃ || 8 ||

Report an error

तस्मादुञ्छ-षड्-भागं आरण्यकाअपि निर्वपन्ति "तस्यएतद्भाग-धेयं योअस्मान्गोपायति" इति ॥ ९ ॥

tasmāduñcha-ṣaḍ-bhāgaṃ āraṇyakāapi nirvapanti "tasyaetadbhāga-dheyaṃ yoasmāngopāyati" iti || 9 ||

Report an error

इन्द्र-यम-स्थानं एतद्राजानः प्रत्यक्ष-हेड-प्रसादाः ॥ १० ॥

indra-yama-sthānaṃ etadrājānaḥ pratyakṣa-heḍa-prasādāḥ || 10 ||

Report an error

तानवमन्यमानान्दैवोअपि दण्डः स्पृशति ॥ ११ ॥

tānavamanyamānāndaivoapi daṇḍaḥ spṛśati || 11 ||

Report an error

तस्माद्राजानो नावमन्तव्याः ॥ १२ ॥

tasmādrājāno nāvamantavyāḥ || 12 ||

Report an error

इत्येवं क्षुद्रकान्प्रतिषेधयेत् ॥ १३ ॥

ityevaṃ kṣudrakānpratiṣedhayet || 13 ||

Report an error

किं-वदन्तीं च विद्युः ॥ १४ ॥

kiṃ-vadantīṃ ca vidyuḥ || 14 ||

Report an error

ये चास्य धान्य-पशु-हिरण्यान्याजीवन्ति । तैरुपकुर्वन्ति व्यसनेअभ्युदये वा । कुपितं बन्धुं राष्ट्रं वा व्यावर्तयन्ति । अमित्रं आटविकं वा प्रतिषेधयन्ति । तेषां मुण्ड-जटिल-व्यञ्जनास्तुष्ट-अतुष्टत्वं विद्युः ॥ १५ ॥

ye cāsya dhānya-paśu-hiraṇyānyājīvanti | tairupakurvanti vyasaneabhyudaye vā | kupitaṃ bandhuṃ rāṣṭraṃ vā vyāvartayanti | amitraṃ āṭavikaṃ vā pratiṣedhayanti | teṣāṃ muṇḍa-jaṭila-vyañjanāstuṣṭa-atuṣṭatvaṃ vidyuḥ || 15 ||

Report an error

तुष्टान्भूयोअर्थ-मानाभ्यां पूजयेत् ॥ १६ ॥

tuṣṭānbhūyoartha-mānābhyāṃ pūjayet || 16 ||

Report an error

अतुष्टांस्तुष्टि-हेतोस्त्यागेन साम्ना च प्रसादयेत् ॥ १७ ॥

atuṣṭāṃstuṣṭi-hetostyāgena sāmnā ca prasādayet || 17 ||

Report an error

परस्पराद्वा भेदयेदेनान् । सामन्त-आटविक-तत्-कुलीन-अपरुद्धेभ्यश्च ॥ १८ ॥

parasparādvā bhedayedenān | sāmanta-āṭavika-tat-kulīna-aparuddhebhyaśca || 18 ||

Report an error

तथाअप्यतुष्यतो दण्ड-कर-साधन-अधिकारेण जनपद-विद्वेषं ग्राहयेत् ॥ १९ ॥

tathāapyatuṣyato daṇḍa-kara-sādhana-adhikāreṇa janapada-vidveṣaṃ grāhayet || 19 ||

Report an error

विविष्टानुपांशु-दण्डेन जनपद-कोपेन वा साधयेत् ॥ २० ॥

viviṣṭānupāṃśu-daṇḍena janapada-kopena vā sādhayet || 20 ||

Report an error

गुप्त-पुत्र-दारानाकर-कर्म-अन्तेषु वा वासयेत्परेषां आस्पद-भयात् ॥ २१ ॥

gupta-putra-dārānākara-karma-anteṣu vā vāsayetpareṣāṃ āspada-bhayāt || 21 ||

Report an error

क्रुद्ध-लुब्ध-भीत-मानिनस्तु परेषां कृत्याः ॥ २२ ॥

kruddha-lubdha-bhīta-māninastu pareṣāṃ kṛtyāḥ || 22 ||

Report an error

तेषां कार्तान्तिक-नैमित्तिक-मौहूर्तिक-व्यञ्जनाः परस्पर-अभिसम्बन्धं अमित्र-आटविक-सम्बन्धं वा विद्युः ॥ २३ ॥

teṣāṃ kārtāntika-naimittika-mauhūrtika-vyañjanāḥ paraspara-abhisambandhaṃ amitra-āṭavika-sambandhaṃ vā vidyuḥ || 23 ||

Report an error

तुष्टानर्थ-मानाभ्यां पूजयेत् ॥ २४ ॥

tuṣṭānartha-mānābhyāṃ pūjayet || 24 ||

Report an error

अतुष्टान्साम-दान-भेद-दण्डैः साधयेत् ॥ २५ ॥

atuṣṭānsāma-dāna-bheda-daṇḍaiḥ sādhayet || 25 ||

Report an error

Illustration: Verse & Place (Project-owned).