Skip to content

अधिकरणम् २ · अध्यायः १

Bhūta-pūrvaṃ abhūta-pūrvaṃ vā jana-padaṃ …

A chapter of the Arthashastra.

34 versesSanskrit with transliteration

A king in council with his ministers.

भूत-पूर्वं अभूत-पूर्वं वा जन-पदं पर-देश-अपवाहनेन स्व-देश-अभिष्यन्द-वमनेन वा निवेशयेत् ॥ १ ॥

bhūta-pūrvaṃ abhūta-pūrvaṃ vā jana-padaṃ para-deśa-apavāhanena sva-deśa-abhiṣyanda-vamanena vā niveśayet || 1 ||

Report an error

शूद्र-कर्षक-प्रायं कुल-शत-अवरं पञ्च-कुल-शत-परं ग्रामं क्रोशद्-विक्रोश-सीमानं अन्योन्य-आरक्षं निवेशयेत् ॥ २ ॥

śūdra-karṣaka-prāyaṃ kula-śata-avaraṃ pañca-kula-śata-paraṃ grāmaṃ krośad-vikrośa-sīmānaṃ anyonya-ārakṣaṃ niveśayet || 2 ||

Report an error

नली-शैल-वन-भृष्टि-दरी-सेतु-बन्ध-शमी-शाल्मली-क्षीर-वृक्षानन्तेषु सीम्नां स्थापयेत् ॥ ३ ॥

nalī-śaila-vana-bhṛṣṭi-darī-setu-bandha-śamī-śālmalī-kṣīra-vṛkṣānanteṣu sīmnāṃ sthāpayet || 3 ||

Report an error

अष्टशत-ग्राम्या मध्ये स्थानीयम् । चतुह्शत-ग्राम्या द्रोण-मुखम् । द्विशत-ग्राम्याः कार्वटिकम् । दश-ग्रामी-संग्रहेण संग्रहं स्थापयेत् ॥ ४ ॥

aṣṭaśata-grāmyā madhye sthānīyam | catuhśata-grāmyā droṇa-mukham | dviśata-grāmyāḥ kārvaṭikam | daśa-grāmī-saṃgraheṇa saṃgrahaṃ sthāpayet || 4 ||

Report an error

अन्तेष्वन्त-पाल-दुर्गाणि जन-पद-द्वाराण्यन्त-पाल-अधिष्ठितानि स्थापयेत् ॥ ५ ॥

anteṣvanta-pāla-durgāṇi jana-pada-dvārāṇyanta-pāla-adhiṣṭhitāni sthāpayet || 5 ||

Report an error

तेषां अन्तराणि वागुरिक-शबर-पुलिन्द-चण्डाल-अरण्य-चरा रक्षेयुः ॥ ६ ॥

teṣāṃ antarāṇi vāgurika-śabara-pulinda-caṇḍāla-araṇya-carā rakṣeyuḥ || 6 ||

Report an error

ऋत्विग्-आचार्य-पुरोहित-श्रोत्रियेभ्यो ब्रह्म-देयान्यदण्ड-कराण्यभिरूप-दायादकानि प्रयच्छेत् ०२.०१.०७अ । अध्यक्ष-संख्यायक-आदिभ्यो गोप-स्थानिक-अनीकस्थ-चिकित्सक-अश्व-दमक-जङ्घाकारिकेभ्यश्च विक्रय-आधान-वर्जानि ।। ०२.०१.०७ब । करदेभ्यः कृत-क्षेत्राण्यैकपुरुषिकाणि प्रयच्छेत् ॥ ७–८ ॥

ṛtvig-ācārya-purohita-śrotriyebhyo brahma-deyānyadaṇḍa-karāṇyabhirūpa-dāyādakāni prayacchet 02.01.07a | adhyakṣa-saṃkhyāyaka-ādibhyo gopa-sthānika-anīkastha-cikitsaka-aśva-damaka-jaṅghākārikebhyaśca vikraya-ādhāna-varjāni || 02.01.07ba | karadebhyaḥ kṛta-kṣetrāṇyaikapuruṣikāṇi prayacchet || 7–8 ||

Report an error

अकृतानि कर्तृभ्यो नऽदेयानि ॥ ९ ॥

akṛtāni kartṛbhyo na'deyāni || 9 ||

Report an error

अकृषतां आछिद्यान्येभ्यः प्रयच्छेत् ॥ १० ॥

akṛṣatāṃ āchidyānyebhyaḥ prayacchet || 10 ||

Report an error

ग्राम-भृतक-वैदेहका वा कृषेयुः ॥ ११ ॥

grāma-bhṛtaka-vaidehakā vā kṛṣeyuḥ || 11 ||

Report an error

अकृषन्तो वाअवहीनं दद्युः ॥ १२ ॥

akṛṣanto vāavahīnaṃ dadyuḥ || 12 ||

Report an error

धान्य-पशु-हिरण्यैश्चएताननुगृह्णीयात् ॥ १३ ॥

dhānya-paśu-hiraṇyaiścaetānanugṛhṇīyāt || 13 ||

Report an error

तान्यनु सुखेन दद्युः ॥ १४ ॥

tānyanu sukhena dadyuḥ || 14 ||

Report an error

अनुग्रह-परिहारौ चएतेब्भ्यः कोश-वृद्धि-करौ दद्यात् । कोश-उपघातकौ वर्जयेत् ॥ १५ ॥

anugraha-parihārau caetebbhyaḥ kośa-vṛddhi-karau dadyāt | kośa-upaghātakau varjayet || 15 ||

Report an error

अल्प-कोशो हि राजा पौर-जानपदानेव ग्रसते ॥ १६ ॥

alpa-kośo hi rājā paura-jānapadāneva grasate || 16 ||

Report an error

निवेश-सम-कालं यथा-आगतकं वा परिहारं दद्यात् ॥ १७ ॥

niveśa-sama-kālaṃ yathā-āgatakaṃ vā parihāraṃ dadyāt || 17 ||

Report an error

निवृत्त-परिहारान्पिताइवानुगृह्णीयात् ॥ १८ ॥

nivṛtta-parihārānpitāivānugṛhṇīyāt || 18 ||

Report an error

आकर-कर्म-अन्त-द्रव्य-हस्ति-वन-व्रज-वणिक्-पथ-प्रचारान्वारि-स्थल-पथ-पण्य-पत्तनानि च निवेशयेत् ॥ १९ ॥

ākara-karma-anta-dravya-hasti-vana-vraja-vaṇik-patha-pracārānvāri-sthala-patha-paṇya-pattanāni ca niveśayet || 19 ||

Report an error

सह-उदकं आहार्यौदकं वा सेतुं बन्धयेत् ॥ २० ॥

saha-udakaṃ āhāryaudakaṃ vā setuṃ bandhayet || 20 ||

Report an error

अन्येषां वा बध्नतां भूमि-मार्ग-वृक्ष-उपकरण-अनुग्रहं कुर्यात् । पुण्य-स्थान-आरामाणां च ॥ २१ ॥

anyeṣāṃ vā badhnatāṃ bhūmi-mārga-vṛkṣa-upakaraṇa-anugrahaṃ kuryāt | puṇya-sthāna-ārāmāṇāṃ ca || 21 ||

Report an error

सम्भूय-सेतु-बन्धादपक्रामतः कर्मकर-बलीवर्दाः कर्म कुर्युः ॥ २२ ॥

sambhūya-setu-bandhādapakrāmataḥ karmakara-balīvardāḥ karma kuryuḥ || 22 ||

Report an error

व्ययकर्मणि च भागी स्यात् । न चांशं लभेत ॥ २३ ॥

vyayakarmaṇi ca bhāgī syāt | na cāṃśaṃ labheta || 23 ||

Report an error

मत्स्य-प्लव-हरि-तपण्यानां सेतुषु राजा स्वाम्यं गच्छेत् ॥ २४ ॥

matsya-plava-hari-tapaṇyānāṃ setuṣu rājā svāmyaṃ gacchet || 24 ||

Report an error

दास-आहितक-बन्धूनशृण्वतो राजा विनयं ग्राहयेत् ॥ २५ ॥

dāsa-āhitaka-bandhūnaśṛṇvato rājā vinayaṃ grāhayet || 25 ||

Report an error

बाल-वृद्ध-व्यसन्य्-अनाथांश्च राजा बिभृयात् । स्त्रियं अप्रजातां प्रजातायश्च पुत्रान् ॥ २६ ॥

bāla-vṛddha-vyasany-anāthāṃśca rājā bibhṛyāt | striyaṃ aprajātāṃ prajātāyaśca putrān || 26 ||

Report an error

बाल-द्रव्यं ग्राम-वृद्धा वर्धयेयुरा व्यवहार-प्रापणात् । देव-द्रव्यं च ॥ २७ ॥

bāla-dravyaṃ grāma-vṛddhā vardhayeyurā vyavahāra-prāpaṇāt | deva-dravyaṃ ca || 27 ||

Report an error

अपत्य-दारं माता-पितरौ भ्रातृऋनप्राप्त-व्यवहारान्भगिनीः कन्या विधवाश्चाबिभ्रतः शक्तिमतो द्वादश-पणो दण्डः । अन्यत्र पतितेभ्यः । अन्यत्र मातुः ॥ २८ ॥

apatya-dāraṃ mātā-pitarau bhrātṛṛnaprāpta-vyavahārānbhaginīḥ kanyā vidhavāścābibhrataḥ śaktimato dvādaśa-paṇo daṇḍaḥ | anyatra patitebhyaḥ | anyatra mātuḥ || 28 ||

Report an error

पुत्र-दारं अप्रतिविधाय प्रव्रजतः पूर्वः साहस-दण्डः । स्त्रियं च प्रव्राजयतः ॥ २९ ॥

putra-dāraṃ apratividhāya pravrajataḥ pūrvaḥ sāhasa-daṇḍaḥ | striyaṃ ca pravrājayataḥ || 29 ||

Report an error

लुप्त-व्यायामः प्रव्रजेदापृच्छ्य धर्मस्थान् ॥ ३० ॥

lupta-vyāyāmaḥ pravrajedāpṛcchya dharmasthān || 30 ||

Report an error

अन्यथा नियम्येत ॥ ३१ ॥

anyathā niyamyeta || 31 ||

Report an error

वानप्रस्थादन्यः प्रव्रजित-भावः । सजातादन्यः संघः । सामुत्थायिकादन्यः समय-अनुबन्धो वा नास्य जन-पदं उपनिविशेत ॥ ३२ ॥

vānaprasthādanyaḥ pravrajita-bhāvaḥ | sajātādanyaḥ saṃghaḥ | sāmutthāyikādanyaḥ samaya-anubandho vā nāsya jana-padaṃ upaniviśeta || 32 ||

Report an error

न च तत्रऽरामा विहार-अर्था वा शालाः स्युः ॥ ३३ ॥

na ca tatra'rāmā vihāra-arthā vā śālāḥ syuḥ || 33 ||

Report an error

नट-नर्तक-गायन-वादक-वाग्-जीवन-कुशीलवा न कर्म-विघ्नं कुर्युः ॥ ३४ ॥

naṭa-nartaka-gāyana-vādaka-vāg-jīvana-kuśīlavā na karma-vighnaṃ kuryuḥ || 34 ||

Report an error

निराश्रयत्वाद्ग्रामाणां क्षेत्र-अभिरतत्वाच्च पुरुषाणां कोश-विष्टि-द्रव्य-धान्य-रस-वृद्धिर्भवति ॥ ३५ ॥

nirāśrayatvādgrāmāṇāṃ kṣetra-abhiratatvācca puruṣāṇāṃ kośa-viṣṭi-dravya-dhānya-rasa-vṛddhirbhavati || 35 ||

Report an error

Illustration: Verse & Place (Project-owned).