Skip to content

अधिकरणम् २ · अध्यायः ७

Akṣa-paṭalaṃ adhyakṣaḥ prān-mukhaṃ udan-mukhaṃ …

A chapter of the Arthashastra.

40 versesSanskrit with transliteration

A king in council with his ministers.

अक्ष-पटलं अध्यक्षः प्रान्-मुखं उदन्-मुखं वा विभक्त-उपस्थानं निबन्ध-पुस्तक-स्थानं कारयेत् ॥ १ ॥

akṣa-paṭalaṃ adhyakṣaḥ prān-mukhaṃ udan-mukhaṃ vā vibhakta-upasthānaṃ nibandha-pustaka-sthānaṃ kārayet || 1 ||

Report an error

तत्राधिकरणानां संख्या-प्रचार-संजात-अग्रम् । कर्म-अन्तानां द्रव्य-प्रयोग-वृद्धि-क्षय-व्यय-प्रयाम-व्याजी-योग-स्थान-वेतन-विष्टि-प्रमाणम् । रत्न-सार-फल्गु-कुप्यानां अर्घ-प्रतिवर्णक-मान-प्रतिमान-उन्मान-अवमान-भाण्डम् । देश-ग्राम-जाति-कुल-संघानां धर्म-व्यवहार-चरित्र-संस्थानम् । राज-उपजीविनां प्रग्रह-प्रदेश-भोग-परिहार-भक्त-वेतन-लाभम् । राज्ञश्च पत्नी-पुत्राणां रत्न-भूमि-लाभं निर्देश-उत्पातिक-प्रतीकार-लाभम् । मित्र-अमित्राणां च संधि-विग्रह-प्रदान-आदानं निबन्ध-पुस्तकस्थं कारयेत् ॥ २ ॥

tatrādhikaraṇānāṃ saṃkhyā-pracāra-saṃjāta-agram | karma-antānāṃ dravya-prayoga-vṛddhi-kṣaya-vyaya-prayāma-vyājī-yoga-sthāna-vetana-viṣṭi-pramāṇam | ratna-sāra-phalgu-kupyānāṃ argha-prativarṇaka-māna-pratimāna-unmāna-avamāna-bhāṇḍam | deśa-grāma-jāti-kula-saṃghānāṃ dharma-vyavahāra-caritra-saṃsthānam | rāja-upajīvināṃ pragraha-pradeśa-bhoga-parihāra-bhakta-vetana-lābham | rājñaśca patnī-putrāṇāṃ ratna-bhūmi-lābhaṃ nirdeśa-utpātika-pratīkāra-lābham | mitra-amitrāṇāṃ ca saṃdhi-vigraha-pradāna-ādānaṃ nibandha-pustakasthaṃ kārayet || 2 ||

Report an error

ततः सर्व-अधिकरणानां करणीयं सिद्धं शेषं आय-व्ययौ नीवीं उपस्थानं प्रचारं चरित्रं संस्थानं च निबन्धेन प्रयच्छेत् ॥ ३ ॥

tataḥ sarva-adhikaraṇānāṃ karaṇīyaṃ siddhaṃ śeṣaṃ āya-vyayau nīvīṃ upasthānaṃ pracāraṃ caritraṃ saṃsthānaṃ ca nibandhena prayacchet || 3 ||

Report an error

उत्तम-मध्यम-अवरेषु च कर्मसु तज्-जातिकं अध्यक्षं कुर्यात् । सामुदयिकेष्ववक्लृप्तिकम्(अवक्ल्प्तिकम्) यं उपहत्य राजा नानुतप्येत ॥ ४ ॥

uttama-madhyama-avareṣu ca karmasu taj-jātikaṃ adhyakṣaṃ kuryāt | sāmudayikeṣvavaklṛptikam(avaklptikam) yaṃ upahatya rājā nānutapyeta || 4 ||

Report an error

सहग्राहिणः प्रतिभुवः कर्म-उपजीविनः पुत्रा भ्रातरो भार्या दुहितरो भृत्याश्चास्य कर्मच्-छेदं वहेयुः ॥ ५ ॥

sahagrāhiṇaḥ pratibhuvaḥ karma-upajīvinaḥ putrā bhrātaro bhāryā duhitaro bhṛtyāścāsya karmac-chedaṃ vaheyuḥ || 5 ||

Report an error

त्रि-शतं चतुः-पञ्चाशत् चाहोरात्राणां कर्म-संवत्सरः ॥ ६ ॥

tri-śataṃ catuḥ-pañcāśat cāhorātrāṇāṃ karma-saṃvatsaraḥ || 6 ||

Report an error

तं आषाढी-पर्यवसानं ऊनं पूर्णं वा दद्यात् ॥ ७ ॥

taṃ āṣāḍhī-paryavasānaṃ ūnaṃ pūrṇaṃ vā dadyāt || 7 ||

Report an error

करण-अधिष्ठितं अधिमासकं कुर्यात् ॥ ८ ॥

karaṇa-adhiṣṭhitaṃ adhimāsakaṃ kuryāt || 8 ||

Report an error

अपसर्प-अधिष्ठितंच प्रचारं ॥ ९ ॥

apasarpa-adhiṣṭhitaṃca pracāraṃ || 9 ||

Report an error

प्रचार-चरित्र-संस्थानान्यनुपलभमानो हि प्रकृतः समुदयं अज्ञानेन परिहापयति । उत्थान-क्लेश-असहत्वादालस्येन । शब्दादिष्विन्द्रिय-अर्थेषु प्रसक्तः प्रमादेन । संक्रोश-अधर्म-अनर्थ-भीरु-भायेन । कार्य-अर्थिष्वनुग्रह-बुद्धिः कामेन । हिंसा-बुद्धिः कोपेन । विद्या-द्रव्य-वल्लभ-अपाश्रयाद्दर्पेण । तुला-मान-तर्क-गणित-अन्तर-उपधानात् लोभेन ॥ १० ॥

pracāra-caritra-saṃsthānānyanupalabhamāno hi prakṛtaḥ samudayaṃ ajñānena parihāpayati | utthāna-kleśa-asahatvādālasyena | śabdādiṣvindriya-artheṣu prasaktaḥ pramādena | saṃkrośa-adharma-anartha-bhīru-bhāyena | kārya-arthiṣvanugraha-buddhiḥ kāmena | hiṃsā-buddhiḥ kopena | vidyā-dravya-vallabha-apāśrayāddarpeṇa | tulā-māna-tarka-gaṇita-antara-upadhānāt lobhena || 10 ||

Report an error

"तेषां आनुपूर्व्या यावानर्थ-उपघातस्तावानेक-उत्तरो दण्डः" इति मानवाः ॥ ११ ॥

"teṣāṃ ānupūrvyā yāvānartha-upaghātastāvāneka-uttaro daṇḍaḥ" iti mānavāḥ || 11 ||

Report an error

"सर्वत्राष्ट-गुणः" इति पाराशराः ॥ १२ ॥

"sarvatrāṣṭa-guṇaḥ" iti pārāśarāḥ || 12 ||

Report an error

"दश-गुणः" इति बार्हस्पत्याः ॥ १३ ॥

"daśa-guṇaḥ" iti bārhaspatyāḥ || 13 ||

Report an error

"विंशति-गुणः" इत्यौशनसाः ॥ १४ ॥

"viṃśati-guṇaḥ" ityauśanasāḥ || 14 ||

Report an error

यथा-अपराधं इति कौटिल्यः ॥ १५ ॥

yathā-aparādhaṃ iti kauṭilyaḥ || 15 ||

Report an error

गाणनिक्यानि आषाढीं आगच्छेयुः ॥ १६ ॥

gāṇanikyāni āṣāḍhīṃ āgaccheyuḥ || 16 ||

Report an error

आगतानां समुद्र-पुस्तक-भाण्ड-नीवीकानां एकत्र-असम्भाषा-अवरोधं कारयेत् ॥ १७ ॥

āgatānāṃ samudra-pustaka-bhāṇḍa-nīvīkānāṃ ekatra-asambhāṣā-avarodhaṃ kārayet || 17 ||

Report an error

आय-व्यय-नीवीनां अग्राणि श्रुत्वा नीवीं अवहारयेत् ॥ १८ ॥

āya-vyaya-nīvīnāṃ agrāṇi śrutvā nīvīṃ avahārayet || 18 ||

Report an error

यच्चाग्रादायस्यान्तर-पर्णे नीव्यां वर्धेत व्ययस्य वा यत्परिहापयेत् । तदष्ट-गुणं अध्यक्षं दापयेत् ॥ १९ ॥

yaccāgrādāyasyāntara-parṇe nīvyāṃ vardheta vyayasya vā yatparihāpayet | tadaṣṭa-guṇaṃ adhyakṣaṃ dāpayet || 19 ||

Report an error

विपर्यये तं एव प्रति स्यात् ॥ २० ॥

viparyaye taṃ eva prati syāt || 20 ||

Report an error

यथा-कालं अनागतानां अपुस्तक-भाण्ड-नीवीकानां वा देय-दश-बन्धो दण्डः ॥ २१ ॥

yathā-kālaṃ anāgatānāṃ apustaka-bhāṇḍa-nīvīkānāṃ vā deya-daśa-bandho daṇḍaḥ || 21 ||

Report an error

कार्मिके चौपस्थिते कारणिकस्याप्रतिबध्नतः पूर्वः साहस-दण्डः ॥ २२ ॥

kārmike caupasthite kāraṇikasyāpratibadhnataḥ pūrvaḥ sāhasa-daṇḍaḥ || 22 ||

Report an error

विपर्यये कार्मिकस्य द्वि-गुणः ॥ २३ ॥

viparyaye kārmikasya dvi-guṇaḥ || 23 ||

Report an error

प्रचार-समं महा-मात्राः समग्राः श्रावयेयुरविषम-मन्त्राः ॥ २४ ॥

pracāra-samaṃ mahā-mātrāḥ samagrāḥ śrāvayeyuraviṣama-mantrāḥ || 24 ||

Report an error

पृथग्-भूतो मिथ्या-वादी चएषां उत्तमं दण्डं दद्यात् ॥ २५ ॥

pṛthag-bhūto mithyā-vādī caeṣāṃ uttamaṃ daṇḍaṃ dadyāt || 25 ||

Report an error

अकृत-अहो-रूप-हरं मासं आकाङ्क्षेत ॥ २६ ॥

akṛta-aho-rūpa-haraṃ māsaṃ ākāṅkṣeta || 26 ||

Report an error

मासादूर्ध्वं मास-द्विशत-उत्तरं दण्डं दद्यात् ॥ २७ ॥

māsādūrdhvaṃ māsa-dviśata-uttaraṃ daṇḍaṃ dadyāt || 27 ||

Report an error

अल्प-शेष-लेख्य-नीवीकं पञ्च-रात्रं आकाङ्क्षेत ॥ २८ ॥

alpa-śeṣa-lekhya-nīvīkaṃ pañca-rātraṃ ākāṅkṣeta || 28 ||

Report an error

ततः परं कोश-पूर्वं अहो-रूप-हरं धर्म-व्यवहार-चरित्र-संस्थान-संकलन-निर्वर्तन-अनुमान-चार-प्रयोगैरवेक्षेत ॥ २९ ॥

tataḥ paraṃ kośa-pūrvaṃ aho-rūpa-haraṃ dharma-vyavahāra-caritra-saṃsthāna-saṃkalana-nirvartana-anumāna-cāra-prayogairavekṣeta || 29 ||

Report an error

दिवस-पञ्च-रात्र-पक्ष-मास-चातुर्मास्य-संवत्सरैश्च प्रतिसमानयेत् ॥ ३० ॥

divasa-pañca-rātra-pakṣa-māsa-cāturmāsya-saṃvatsaraiśca pratisamānayet || 30 ||

Report an error

व्युष्ट-देश-काल-मुख-उत्पत्ति-अनुवृत्ति-प्रमाण-दायक-दापक-निबन्धक-प्रतिग्राहकैश्चायं समानयेत् ॥ ३१ ॥

vyuṣṭa-deśa-kāla-mukha-utpatti-anuvṛtti-pramāṇa-dāyaka-dāpaka-nibandhaka-pratigrāhakaiścāyaṃ samānayet || 31 ||

Report an error

व्युष्ट-देश-काल-मुख-लाभ-कारण-देय-योग-प्रमाण-आज्ञापक-उद्धारक-विधातृक-प्रतिग्राहकैश्च व्ययं समानयेत् ॥ ३२ ॥

vyuṣṭa-deśa-kāla-mukha-lābha-kāraṇa-deya-yoga-pramāṇa-ājñāpaka-uddhāraka-vidhātṛka-pratigrāhakaiśca vyayaṃ samānayet || 32 ||

Report an error

व्युष्ट-देश-काल-मुख-अनुवर्तन-रूप-लक्षण-प्रमाण-निक्षेप-भाजन-गोपायकैश्च नीवीं समानयेत् ॥ ३३ ॥

vyuṣṭa-deśa-kāla-mukha-anuvartana-rūpa-lakṣaṇa-pramāṇa-nikṣepa-bhājana-gopāyakaiśca nīvīṃ samānayet || 33 ||

Report an error

राज-अर्थे कारणिकस्याप्रतिबध्नतः प्रतिषेधयतो वाआज्ञां निबन्धादाय-व्ययं अन्यथा नीवीं अवलिखतो द्वि-गुणः ॥ ३४ ॥

rāja-arthe kāraṇikasyāpratibadhnataḥ pratiṣedhayato vāājñāṃ nibandhādāya-vyayaṃ anyathā nīvīṃ avalikhato dvi-guṇaḥ || 34 ||

Report an error

क्रम-अवहीनं उत्क्रमं अविज्ञातं पुनर्-उक्तं वा वस्तुकं अवलिखतो द्वादश-पणो दण्डः ॥ ३५ ॥

krama-avahīnaṃ utkramaṃ avijñātaṃ punar-uktaṃ vā vastukaṃ avalikhato dvādaśa-paṇo daṇḍaḥ || 35 ||

Report an error

नीवीं अवलिखतो द्वि-गुणः ॥ ३६ ॥

nīvīṃ avalikhato dvi-guṇaḥ || 36 ||

Report an error

भक्षयतोअष्ट-गुणः ॥ ३७ ॥

bhakṣayatoaṣṭa-guṇaḥ || 37 ||

Report an error

नाशयतः पञ्च-बन्धः प्रतिदानं च ॥ ३८ ॥

nāśayataḥ pañca-bandhaḥ pratidānaṃ ca || 38 ||

Report an error

मिथ्या-वादे स्तेय-दण्डः ॥ ३९ ॥

mithyā-vāde steya-daṇḍaḥ || 39 ||

Report an error

पश्चात्-प्रतिज्ञाते द्वि-गुणः । प्रस्मृत-उत्पन्ने च ॥ ४० ॥

paścāt-pratijñāte dvi-guṇaḥ | prasmṛta-utpanne ca || 40 ||

Report an error

Illustration: Verse & Place (Project-owned).