सुवर्ण-अध्यक्षः सुवर्ण-रजत-कर्म-अन्तानां असम्बन्ध-आवेशन-चतुः-शालां एक-द्वारां अक्ष-शालां कारयेत् ॥ १ ॥
suvarṇa-adhyakṣaḥ suvarṇa-rajata-karma-antānāṃ asambandha-āveśana-catuḥ-śālāṃ eka-dvārāṃ akṣa-śālāṃ kārayet || 1 ||
अधिकरणम् २ · अध्यायः १३
A chapter of the Arthashastra.
59 versesSanskrit with transliteration
सुवर्ण-अध्यक्षः सुवर्ण-रजत-कर्म-अन्तानां असम्बन्ध-आवेशन-चतुः-शालां एक-द्वारां अक्ष-शालां कारयेत् ॥ १ ॥
suvarṇa-adhyakṣaḥ suvarṇa-rajata-karma-antānāṃ asambandha-āveśana-catuḥ-śālāṃ eka-dvārāṃ akṣa-śālāṃ kārayet || 1 ||
विशिखा-मध्ये सौवर्णिकं शिल्पवन्तं अभिजातं प्रात्ययिकं च स्थापयेत् ॥ २ ॥
viśikhā-madhye sauvarṇikaṃ śilpavantaṃ abhijātaṃ prātyayikaṃ ca sthāpayet || 2 ||
जाम्बूनदं शातकुम्भं हाटकं वैणवं शृङ्ग-शुक्तिजं जात-रूपं रस-विद्धं आकर-उद्गतं च सुवर्णं ॥ ३ ॥
jāmbūnadaṃ śātakumbhaṃ hāṭakaṃ vaiṇavaṃ śṛṅga-śuktijaṃ jāta-rūpaṃ rasa-viddhaṃ ākara-udgataṃ ca suvarṇaṃ || 3 ||
किञ्जल्क-वर्णं मृदु स्निग्धं अनादि भ्राजिष्णु च श्रेष्ठम् । रक्त-पीतकं मध्यमम् । रक्तं अवरं ॥ ४ ॥
kiñjalka-varṇaṃ mṛdu snigdhaṃ anādi bhrājiṣṇu ca śreṣṭham | rakta-pītakaṃ madhyamam | raktaṃ avaraṃ || 4 ||
श्रेष्ठानां पाण्डु श्वेतं चाप्राप्तकं ॥ ५ ॥
śreṣṭhānāṃ pāṇḍu śvetaṃ cāprāptakaṃ || 5 ||
तद्येनाप्राप्तकं तच्चतुर्-गुणेन सीसेन शोधयेत् ॥ ६ ॥
tadyenāprāptakaṃ taccatur-guṇena sīsena śodhayet || 6 ||
सीस-अन्वयेन भिद्यमानं शुष्क-पटलैर्ध्मापयेत् ॥ ७ ॥
sīsa-anvayena bhidyamānaṃ śuṣka-paṭalairdhmāpayet || 7 ||
रूक्षत्वाद्भिद्यमानं तैल-गोमये निषेचयेत् ॥ ८ ॥
rūkṣatvādbhidyamānaṃ taila-gomaye niṣecayet || 8 ||
आकर-उद्गतं सीस-अन्वयेन भिद्यमानं पाक-पत्त्राणि कृत्वा गण्डिकासु कुट्टयेत् । कदली-वज्र-कन्द-कल्के वा निषेचयेत् ॥ ९ ॥
ākara-udgataṃ sīsa-anvayena bhidyamānaṃ pāka-pattrāṇi kṛtvā gaṇḍikāsu kuṭṭayet | kadalī-vajra-kanda-kalke vā niṣecayet || 9 ||
तुत्थ-उद्गतं गौडिकं काम्बुकं चाक्रवालिकं च रूप्यं ॥ १० ॥
tuttha-udgataṃ gauḍikaṃ kāmbukaṃ cākravālikaṃ ca rūpyaṃ || 10 ||
उद्गत-चूलिकं अच्छं भ्राजिष्णु दधि-वर्णं च शुद्धं ॥ १४ ॥
udgata-cūlikaṃ acchaṃ bhrājiṣṇu dadhi-varṇaṃ ca śuddhaṃ || 14 ||
शुद्धस्यएको हारिद्रस्य सुवर्णो वर्णकः ॥ १५ ॥
śuddhasyaeko hāridrasya suvarṇo varṇakaḥ || 15 ||
ततः शुल्ब-काकण्य्-उत्तर-अपसारिता आ-चतुः-सीम-अन्तादिति षोडश वर्णकाः ॥ १६ ॥
tataḥ śulba-kākaṇy-uttara-apasāritā ā-catuḥ-sīma-antāditi ṣoḍaśa varṇakāḥ || 16 ||
सुवर्णं पूर्वं निकष्य पश्चाद्वर्णिकां निकषयेत् ॥ १७ ॥
suvarṇaṃ pūrvaṃ nikaṣya paścādvarṇikāṃ nikaṣayet || 17 ||
सम-राग-लेखं अनिम्न-उन्नते देशे निकषितम् । परिमृदितं परिलीढं नख-अन्तराद्वा गैरिकेण-अवचूर्णितं उपधिं विद्यात् ॥ १८ ॥
sama-rāga-lekhaṃ animna-unnate deśe nikaṣitam | parimṛditaṃ parilīḍhaṃ nakha-antarādvā gairikeṇa-avacūrṇitaṃ upadhiṃ vidyāt || 18 ||
जाति-हिङ्गुलुकेन पुष्पका-सीसेन वा गो-मूत्र-भावितेन दिग्धेनाग्र-हस्तेन संस्पृष्टं सुवर्णं श्वेती-भवति ॥ १९ ॥
jāti-hiṅgulukena puṣpakā-sīsena vā go-mūtra-bhāvitena digdhenāgra-hastena saṃspṛṣṭaṃ suvarṇaṃ śvetī-bhavati || 19 ||
सकेसरः स्निग्धो मृदुर्भाजिष्णुश्च निकष-रागः श्रेष्ठः ॥ २० ॥
sakesaraḥ snigdho mṛdurbhājiṣṇuśca nikaṣa-rāgaḥ śreṣṭhaḥ || 20 ||
कालिङ्गकस्तापी-पाषाणो वा मुद्ग-वर्णो निकषः श्रेष्ठः ॥ २१ ॥
kāliṅgakastāpī-pāṣāṇo vā mudga-varṇo nikaṣaḥ śreṣṭhaḥ || 21 ||
हस्तिच्-छविकः सहरितः प्रति-रागी विक्रय-हितः ॥ २३ ॥
hastic-chavikaḥ saharitaḥ prati-rāgī vikraya-hitaḥ || 23 ||
स्थिरः परुषो विषम-वर्णश्चाप्रतिरागी क्रय-हितः ॥ २४ ॥
sthiraḥ paruṣo viṣama-varṇaścāpratirāgī kraya-hitaḥ || 24 ||
छेदश्चिक्कणः सम-वर्णः श्लक्ष्णो मृदुर्भाजिष्णुश्च श्रेष्ठः ॥ २५ ॥
chedaścikkaṇaḥ sama-varṇaḥ ślakṣṇo mṛdurbhājiṣṇuśca śreṣṭhaḥ || 25 ||
तापो बहिर्-अन्तश्च समः किञ्जल्क-वर्णः कुरण्डक-पुष्प-वर्णो वा श्रेष्ठः ॥ २६ ॥
tāpo bahir-antaśca samaḥ kiñjalka-varṇaḥ kuraṇḍaka-puṣpa-varṇo vā śreṣṭhaḥ || 26 ||
तुला-प्रतिमानं पौतव-अध्यक्षे वक्ष्यामः ॥ २८ ॥
tulā-pratimānaṃ pautava-adhyakṣe vakṣyāmaḥ || 28 ||
तेनौपदेशेन रूप्य-सुवर्णं दद्यादाददीत च ॥ २९ ॥
tenaupadeśena rūpya-suvarṇaṃ dadyādādadīta ca || 29 ||
आयुक्तो वा सरूप्य-सुवर्णस्तेनएव जीयेत ॥ ३२ ॥
āyukto vā sarūpya-suvarṇastenaeva jīyeta || 32 ||
विचित-वस्त्र-हस्त-गुह्याः काञ्चन-पृषत-त्वष्टृ-तपनीय-कारवो ध्मायक-चरक-पांसु-धावकाः प्रविशेयुर्निष्कसेयुश्च ॥ ३३ ॥
vicita-vastra-hasta-guhyāḥ kāñcana-pṛṣata-tvaṣṭṛ-tapanīya-kāravo dhmāyaka-caraka-pāṃsu-dhāvakāḥ praviśeyurniṣkaseyuśca || 33 ||
सर्वं चएषां उपकरणं अनिष्ठिताश्च प्रयोगास्तत्रएवावतिष्ठेरन् ॥ ३४ ॥
sarvaṃ caeṣāṃ upakaraṇaṃ aniṣṭhitāśca prayogāstatraevāvatiṣṭheran || 34 ||
गृहीतं सुवर्णं धृतं च प्रयोगं करण-मध्ये दद्यात् ॥ ३५ ॥
gṛhītaṃ suvarṇaṃ dhṛtaṃ ca prayogaṃ karaṇa-madhye dadyāt || 35 ||
सायं प्रातश्च लक्षितं कर्तृ-कारयितृ-मुद्राभ्यां निदध्यात् ॥ ३६ ॥
sāyaṃ prātaśca lakṣitaṃ kartṛ-kārayitṛ-mudrābhyāṃ nidadhyāt || 36 ||
क्षेपणो गुणः क्षुद्रकं इति कर्माणि ॥ ३७ ॥
kṣepaṇo guṇaḥ kṣudrakaṃ iti karmāṇi || 37 ||
घनं सुषिरं पृषत-आदि-युक्तं क्षुद्रकं इति ॥ ४० ॥
ghanaṃ suṣiraṃ pṛṣata-ādi-yuktaṃ kṣudrakaṃ iti || 40 ||
अर्पयेत्काच-कर्मणः पञ्च-भागं काञ्चनं दश-भागं कटु-मानं ॥ ४१ ॥
arpayetkāca-karmaṇaḥ pañca-bhāgaṃ kāñcanaṃ daśa-bhāgaṃ kaṭu-mānaṃ || 41 ||
ताम्र-पाद-युक्तं रूप्यं रूप्य-पाद-युक्तं वा सुवर्णं संस्कृतकम् । तस्माद्रक्षेत् ॥ ४२ ॥
tāmra-pāda-yuktaṃ rūpyaṃ rūpya-pāda-yuktaṃ vā suvarṇaṃ saṃskṛtakam | tasmādrakṣet || 42 ||
पृषत-काच-कर्मणः त्रयो हि भागाः परिभाण्डं द्वौ वास्तुकम् । चत्वारो वा वास्तुकं त्रयः परिभाण्डं ॥ ४३ ॥
pṛṣata-kāca-karmaṇaḥ trayo hi bhāgāḥ paribhāṇḍaṃ dvau vāstukam | catvāro vā vāstukaṃ trayaḥ paribhāṇḍaṃ || 43 ||
त्वष्टृ-कर्मणः शुल्ब-भाण्डं सम-सुवर्णेन सम्यूहयेत् ॥ ४४ ॥
tvaṣṭṛ-karmaṇaḥ śulba-bhāṇḍaṃ sama-suvarṇena samyūhayet || 44 ||
रूप्य-भाण्डं घनं सुषिरं वा सुवर्ण-अर्धेनावलेपयेत् ॥ ४५ ॥
rūpya-bhāṇḍaṃ ghanaṃ suṣiraṃ vā suvarṇa-ardhenāvalepayet || 45 ||
चतुर्-भाग-सुवर्णं वा वालुका-हिङ्गुलुकस्य रसेन चूर्णेन वा वासयेत् ॥ ४६ ॥
catur-bhāga-suvarṇaṃ vā vālukā-hiṅgulukasya rasena cūrṇena vā vāsayet || 46 ||
तपनीयं ज्येष्ठं सुवर्णं सुरागं सम-सीस-अतिक्रान्तं पाक-पत्त्र-पक्वं सैन्धविकयाउज्ज्वालितं नील-पीत-श्वेत-हरित-शुक-पत्त्र-वर्णानां प्रकृतिर्भवति ॥ ४७ ॥
tapanīyaṃ jyeṣṭhaṃ suvarṇaṃ surāgaṃ sama-sīsa-atikrāntaṃ pāka-pattra-pakvaṃ saindhavikayāujjvālitaṃ nīla-pīta-śveta-harita-śuka-pattra-varṇānāṃ prakṛtirbhavati || 47 ||
तीक्ष्णं चास्य मयूर-ग्रीव-आभं श्वेत-भङ्गं चिमिचिमायितं पीत-चूर्णितं काकणिकः सुवर्ण-रागः ॥ ४८ ॥
tīkṣṇaṃ cāsya mayūra-grīva-ābhaṃ śveta-bhaṅgaṃ cimicimāyitaṃ pīta-cūrṇitaṃ kākaṇikaḥ suvarṇa-rāgaḥ || 48 ||
तारं उपशुद्धं वा अस्थि-तुत्थे चतुः सम-सीसे चतुः शुष्क-तुत्थे चतुः कपाले त्रिर्गोमये द्विरेवं सप्त-दश-तुत्थ-अतिक्रान्तं सैन्धविकयाउज्ज्वालितं ॥ ४९ ॥
tāraṃ upaśuddhaṃ vā asthi-tutthe catuḥ sama-sīse catuḥ śuṣka-tutthe catuḥ kapāle trirgomaye dvirevaṃ sapta-daśa-tuttha-atikrāntaṃ saindhavikayāujjvālitaṃ || 49 ||
एतस्मात्काकण्य्-उत्तरमाद्विमाषादिति सुवर्णे देयम् । पश्चाद्राग-योगः । श्वेत-तारं भवति ॥ ५० ॥
etasmātkākaṇy-uttaramādvimāṣāditi suvarṇe deyam | paścādrāga-yogaḥ | śveta-tāraṃ bhavati || 50 ||
त्रयोअंशास्तपनीयस्य द्वात्रिंशद्-भाग-श्वेत-तारं ऊर्च्छिताः तत्श्वेत-लोहितकं भवति ॥ ५१ ॥
trayoaṃśāstapanīyasya dvātriṃśad-bhāga-śveta-tāraṃ ūrcchitāḥ tatśveta-lohitakaṃ bhavati || 51 ||
तपनीयं उज्ज्वाल्य राग-त्रि-भागं दद्यात् । पीत-रागं भवति ॥ ५३ ॥
tapanīyaṃ ujjvālya rāga-tri-bhāgaṃ dadyāt | pīta-rāgaṃ bhavati || 53 ||
श्वेत-तार-भागौ द्वावेकस्तपनीयस्य मुद्ग-वर्णं करोति ॥ ५४ ॥
śveta-tāra-bhāgau dvāvekastapanīyasya mudga-varṇaṃ karoti || 54 ||
काल-अयसस्यार्ध-भाग-अभ्यक्तं कृष्णं भवति ॥ ५५ ॥
kāla-ayasasyārdha-bhāga-abhyaktaṃ kṛṣṇaṃ bhavati || 55 ||
प्रतिलेपिना रसेन द्वि-गुण-अभ्यक्तं तपनीयं शुक-पत्त्र-वर्णं भवति ॥ ५६ ॥
pratilepinā rasena dvi-guṇa-abhyaktaṃ tapanīyaṃ śuka-pattra-varṇaṃ bhavati || 56 ||
तस्य-आरम्भे राग-विशेषेषु प्रतिवर्णिकां गृह्णीयात् ॥ ५७ ॥
tasya-ārambhe rāga-viśeṣeṣu prativarṇikāṃ gṛhṇīyāt || 57 ||
तस्माद्वज्र-मणि-मुक्ता-प्रवाल-रूपाणां अपनेयि-मानं च रूप्य-सुवर्ण-भाण्ड-बन्ध-प्रमाणानि च ॥ ५९ ॥
tasmādvajra-maṇi-muktā-pravāla-rūpāṇāṃ apaneyi-mānaṃ ca rūpya-suvarṇa-bhāṇḍa-bandha-pramāṇāni ca || 59 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).