Skip to content

अधिकरणम् २ · अध्यायः १८

Āyudha-agāra-adhyakṣaḥ sāṃgrāmikaṃ daurgakarmikaṃ para-pura-abhighātikaṃ …

A chapter of the Arthashastra.

19 versesSanskrit with transliteration

A king in council with his ministers.

आयुध-अगार-अध्यक्षः सांग्रामिकं दौर्गकर्मिकं पर-पुर-अभिघातिकं च यन्त्रं आयुधं आवरणं उपकरणं च तज्-जात-कारु-शिल्पिभिः कृत-कर्म-प्रमाण-काल-वेतन-फल-निष्पत्तिभिः कारयेत् । स्व-भूमिषु च स्थापयेत् ॥ १ ॥

āyudha-agāra-adhyakṣaḥ sāṃgrāmikaṃ daurgakarmikaṃ para-pura-abhighātikaṃ ca yantraṃ āyudhaṃ āvaraṇaṃ upakaraṇaṃ ca taj-jāta-kāru-śilpibhiḥ kṛta-karma-pramāṇa-kāla-vetana-phala-niṣpattibhiḥ kārayet | sva-bhūmiṣu ca sthāpayet || 1 ||

Report an error

स्थान-परिवर्तनं आतप-प्रवात-प्रदानं च बहुशः कुर्यात् ॥ २ ॥

sthāna-parivartanaṃ ātapa-pravāta-pradānaṃ ca bahuśaḥ kuryāt || 2 ||

Report an error

ऊष्म-उपस्नेह-क्रिमिभिरुपहन्यमानं अन्यथा स्थापयेत् ॥ ३ ॥

ūṣma-upasneha-krimibhirupahanyamānaṃ anyathā sthāpayet || 3 ||

Report an error

जाति-रूप-लक्षण-प्रमाण-आगम-मूल्य-निक्षेपैश्चौपलभेत ॥ ४ ॥

jāti-rūpa-lakṣaṇa-pramāṇa-āgama-mūlya-nikṣepaiścaupalabheta || 4 ||

Report an error

सर्वतो-भद्र-जामदग्न्य-बहु-मुख-विश्वास-घाति-संघाटी-यानक-पर्जन्यक-बाहु-ऊर्ध्व-बाह्व्-अर्ध-बाहूनि स्थित-यन्त्राणि ॥ ५ ॥

sarvato-bhadra-jāmadagnya-bahu-mukha-viśvāsa-ghāti-saṃghāṭī-yānaka-parjanyaka-bāhu-ūrdhva-bāhv-ardha-bāhūni sthita-yantrāṇi || 5 ||

Report an error

पाञ्चालिक-देव-दण्ड-सूकरिका-मुसल-यष्टि-हस्ति-वारक-ताल-वृन्त-मुद्गर-गदा-स्पृक्तला-कुद्दाल-आस्फाटिम-उत्पाटिम-उद्घाटिम-शतघ्नि-त्रि-शूल-चक्राणि चल-यन्त्राणि ॥ ६ ॥

pāñcālika-deva-daṇḍa-sūkarikā-musala-yaṣṭi-hasti-vāraka-tāla-vṛnta-mudgara-gadā-spṛktalā-kuddāla-āsphāṭima-utpāṭima-udghāṭima-śataghni-tri-śūla-cakrāṇi cala-yantrāṇi || 6 ||

Report an error

शक्ति-प्रास-कुन्त-हाटक-भिण्डि-पाल-शूल-तोमर-वराह-कर्ण-कणय-कर्पण-त्रासिक-आदीनि च हुल-मुखानि ॥ ७ ॥

śakti-prāsa-kunta-hāṭaka-bhiṇḍi-pāla-śūla-tomara-varāha-karṇa-kaṇaya-karpaṇa-trāsika-ādīni ca hula-mukhāni || 7 ||

Report an error

ताल-चाप-दारव-शार्ङ्गाणि कार्मुक-कोदण्ड-द्रूणा धनूंषि ॥ ८ ॥

tāla-cāpa-dārava-śārṅgāṇi kārmuka-kodaṇḍa-drūṇā dhanūṃṣi || 8 ||

Report an error

मूर्वा-अर्क-शन-गवेधु-वेणु-स्नायूनि ज्याः ॥ ९ ॥

mūrvā-arka-śana-gavedhu-veṇu-snāyūni jyāḥ || 9 ||

Report an error

वेणु-शर-शलाका-दण्ड-आसन-नाराचाश्चैषवः ॥ १० ॥

veṇu-śara-śalākā-daṇḍa-āsana-nārācāścaiṣavaḥ || 10 ||

Report an error

तेषां मुखानि छेदन-भेदन-ताडनान्यायस-अस्थि-दारवाणि ॥ ११ ॥

teṣāṃ mukhāni chedana-bhedana-tāḍanānyāyasa-asthi-dāravāṇi || 11 ||

Report an error

निस्त्रिंश-मण्डल-अग्र-असि-यष्टयः खड्गाः ॥ १२ ॥

nistriṃśa-maṇḍala-agra-asi-yaṣṭayaḥ khaḍgāḥ || 12 ||

Report an error

खड्ग-महिष-वारण-विषाण-दारु-वेणु-मूलानि त्सरवः ॥ १३ ॥

khaḍga-mahiṣa-vāraṇa-viṣāṇa-dāru-veṇu-mūlāni tsaravaḥ || 13 ||

Report an error

परशु-कुठार-पट्टस-खनित्र-कुद्दाल-क्रकच-काण्डच्-छेदनाः क्षुर-कल्पाः ॥ १४ ॥

paraśu-kuṭhāra-paṭṭasa-khanitra-kuddāla-krakaca-kāṇḍac-chedanāḥ kṣura-kalpāḥ || 14 ||

Report an error

यन्त्र-गोष्पण-मुष्टि-पाषाण-रोचनी-दृषदश्चाश्म-आयुधानि ॥ १५ ॥

yantra-goṣpaṇa-muṣṭi-pāṣāṇa-rocanī-dṛṣadaścāśma-āyudhāni || 15 ||

Report an error

लोह-जालिका-पट्ट-कवच-सूत्र-कङ्कट-शिंशुमारक-खड्गि-धेनुक-हस्ति-गो-चर्म-खुर-शृङ्ग-संघातं वर्माणि ॥ १६ ॥

loha-jālikā-paṭṭa-kavaca-sūtra-kaṅkaṭa-śiṃśumāraka-khaḍgi-dhenuka-hasti-go-carma-khura-śṛṅga-saṃghātaṃ varmāṇi || 16 ||

Report an error

शिरस्-त्राण-कण्ठ-त्राण-कूर्पास-कञ्चुक-वार-वाण-पट्ट-नाग-उदरिकाः पेटी-चर्म-हस्ति-कर्ण-ताल-मूल-धमनि-काक-पाट-किटिका-अप्रतिहत-बलाह-कान्ताश्चऽवरणाणि ॥ १७ ॥

śiras-trāṇa-kaṇṭha-trāṇa-kūrpāsa-kañcuka-vāra-vāṇa-paṭṭa-nāga-udarikāḥ peṭī-carma-hasti-karṇa-tāla-mūla-dhamani-kāka-pāṭa-kiṭikā-apratihata-balāha-kāntāśca'varaṇāṇi || 17 ||

Report an error

हस्ति-रथ-वाजिनां योग्या-भाण्डं आलंकारिकं सम्नाह-कल्पनाश्चौपकरणानि ॥ १८ ॥

hasti-ratha-vājināṃ yogyā-bhāṇḍaṃ ālaṃkārikaṃ samnāha-kalpanāścaupakaraṇāni || 18 ||

Report an error

ऐन्द्रजालिकं औपनिषदिकं च कर्म ॥ १९ ॥

aindrajālikaṃ aupaniṣadikaṃ ca karma || 19 ||

Report an error

Illustration: Verse & Place (Project-owned).