Skip to content

अधिकरणम् ४ · अध्यायः १

Pradeṣṭārastrayastrayoamātyāḥ kaṇṭaka-śodhanaṃ kuryuḥ

A chapter of the Arthashastra.

64 versesSanskrit with transliteration

A king in council with his ministers.

प्रदेष्टारस्त्रयस्त्रयोअमात्याः कण्टक-शोधनं कुर्युः ॥ १ ॥

pradeṣṭārastrayastrayoamātyāḥ kaṇṭaka-śodhanaṃ kuryuḥ || 1 ||

Report an error

अर्थ्य-प्रतीकाराः कारु-शासितारः संनिक्षेप्तारः स्व-वित्त-कारवः श्रेणी-प्रमाणा निक्षेपं गृह्णीयुः ॥ २ ॥

arthya-pratīkārāḥ kāru-śāsitāraḥ saṃnikṣeptāraḥ sva-vitta-kāravaḥ śreṇī-pramāṇā nikṣepaṃ gṛhṇīyuḥ || 2 ||

Report an error

विपत्तौ श्रेणी निक्षेपं भजेत ॥ ३ ॥

vipattau śreṇī nikṣepaṃ bhajeta || 3 ||

Report an error

निर्दिष्ट-देश-काल-कार्यं च कर्म कुर्युः । अनिर्दिष्ट-देश-कालं कार्य-अपदेशं ॥ ४ ॥

nirdiṣṭa-deśa-kāla-kāryaṃ ca karma kuryuḥ | anirdiṣṭa-deśa-kālaṃ kārya-apadeśaṃ || 4 ||

Report an error

काल-अतिपातने पाद-हीनं वेतनं तद्-द्वि-गुणश्च दण्डः ॥ ५ ॥

kāla-atipātane pāda-hīnaṃ vetanaṃ tad-dvi-guṇaśca daṇḍaḥ || 5 ||

Report an error

अन्यत्र भ्रेष-उपनिपाताभ्यां नष्टं विनष्टं वाअभ्यावहेयुः ॥ ६ ॥

anyatra bhreṣa-upanipātābhyāṃ naṣṭaṃ vinaṣṭaṃ vāabhyāvaheyuḥ || 6 ||

Report an error

कार्यस्यान्यथा-करणे वेतन-नाशस्तद्-द्वि-गुणश्च दण्डः ॥ ७ ॥

kāryasyānyathā-karaṇe vetana-nāśastad-dvi-guṇaśca daṇḍaḥ || 7 ||

Report an error

तन्तु-वाया दश-एकादशिकं सूत्रं वर्धयेयुः ॥ ८ ॥

tantu-vāyā daśa-ekādaśikaṃ sūtraṃ vardhayeyuḥ || 8 ||

Report an error

वृद्धिच्-छेदे छेद-द्वि-गुणो दण्डः ॥ ९ ॥

vṛddhic-chede cheda-dvi-guṇo daṇḍaḥ || 9 ||

Report an error

सूत्र-मूल्यं वान-वेतनं । क्षौम-कौशेयानां अध्यर्ध-गुणं । पत्त्र-ऊर्णा-कम्बल-दुकूलानां द्वि-गुणं ॥ १० ॥

sūtra-mūlyaṃ vāna-vetanaṃ | kṣauma-kauśeyānāṃ adhyardha-guṇaṃ | pattra-ūrṇā-kambala-dukūlānāṃ dvi-guṇaṃ || 10 ||

Report an error

मान-हीने हीन-अवहीनं वेतनं तद्-द्वि-गुणश्च दण्डः । तुला-हीने हीन-चतुर्-गुणो दण्डः । सूत्र-परिवर्तने मूल्य-द्वि-गुणः ॥ ११ ॥

māna-hīne hīna-avahīnaṃ vetanaṃ tad-dvi-guṇaśca daṇḍaḥ | tulā-hīne hīna-catur-guṇo daṇḍaḥ | sūtra-parivartane mūlya-dvi-guṇaḥ || 11 ||

Report an error

तेन द्वि-पट-वानं व्याख्यातं ॥ १२ ॥

tena dvi-paṭa-vānaṃ vyākhyātaṃ || 12 ||

Report an error

ऊर्णा-तुलायाः पञ्च-पलिको विहननच्-छेदो रोमच्-छेदश्च ॥ १३ ॥

ūrṇā-tulāyāḥ pañca-paliko vihananac-chedo romac-chedaśca || 13 ||

Report an error

रजकाः काष्ठ-फलक-श्लक्ष्ण-शिलासु वस्त्राणि नेनिज्युः ॥ १४ ॥

rajakāḥ kāṣṭha-phalaka-ślakṣṇa-śilāsu vastrāṇi nenijyuḥ || 14 ||

Report an error

अन्यत्र नेनिजतो वस्त्र-उपघातं षट्-पणं च दण्डं दद्युः ॥ १५ ॥

anyatra nenijato vastra-upaghātaṃ ṣaṭ-paṇaṃ ca daṇḍaṃ dadyuḥ || 15 ||

Report an error

मुद्गर-अङ्कादन्यद्वासः परिदधानास्त्रि-पणं दण्डं दद्युः ॥ १६ ॥

mudgara-aṅkādanyadvāsaḥ paridadhānāstri-paṇaṃ daṇḍaṃ dadyuḥ || 16 ||

Report an error

पर-वस्त्र-विक्रय-अवक्रय-आधानेषु च द्वादश-पणो दण्डः । परिवर्तने मूल्य-द्वि-गुणो वस्त्र-दानं च ॥ १७ ॥

para-vastra-vikraya-avakraya-ādhāneṣu ca dvādaśa-paṇo daṇḍaḥ | parivartane mūlya-dvi-guṇo vastra-dānaṃ ca || 17 ||

Report an error

मुकुल-अवदातं शिला-पट्ट-शुद्धं धौत-सूत्र-वर्णं प्रमृष्ट-श्वेतं चएक-रात्र-उत्तरं दद्युः ॥ १८ ॥

mukula-avadātaṃ śilā-paṭṭa-śuddhaṃ dhauta-sūtra-varṇaṃ pramṛṣṭa-śvetaṃ caeka-rātra-uttaraṃ dadyuḥ || 18 ||

Report an error

पञ्च-रात्रिकं तनु-रागं । षड्-रात्रिकं नीलं । पुष्प-लाक्षा-मञ्जिष्ठा-रक्तं गुरु-परिकर्म यत्न-उपचार्यं जात्यं वासः सप्त-रात्रिकं ॥ १९ ॥

pañca-rātrikaṃ tanu-rāgaṃ | ṣaḍ-rātrikaṃ nīlaṃ | puṣpa-lākṣā-mañjiṣṭhā-raktaṃ guru-parikarma yatna-upacāryaṃ jātyaṃ vāsaḥ sapta-rātrikaṃ || 19 ||

Report an error

ततः परं वेतन-हानिं प्राप्नुयुः ॥ २० ॥

tataḥ paraṃ vetana-hāniṃ prāpnuyuḥ || 20 ||

Report an error

श्रद्धेया राग-विवादेषु वेतनं कुशलाः कल्पयेयुः ॥ २१ ॥

śraddheyā rāga-vivādeṣu vetanaṃ kuśalāḥ kalpayeyuḥ || 21 ||

Report an error

परार्ध्यानां पणो वेतनं । मध्यमानां अर्ध-पणः । प्रत्यवराणां पादः । स्थूलकानां माषक-द्वि-माषकं । द्वि-गुणं रक्तकानां ॥ २२ ॥

parārdhyānāṃ paṇo vetanaṃ | madhyamānāṃ ardha-paṇaḥ | pratyavarāṇāṃ pādaḥ | sthūlakānāṃ māṣaka-dvi-māṣakaṃ | dvi-guṇaṃ raktakānāṃ || 22 ||

Report an error

प्रथम-नेजने चतुर्-भागः क्षयः । द्वितीये पञ्च-भागः ॥ २३ ॥

prathama-nejane catur-bhāgaḥ kṣayaḥ | dvitīye pañca-bhāgaḥ || 23 ||

Report an error

तेनौत्तरं व्याख्यातं ॥ २४ ॥

tenauttaraṃ vyākhyātaṃ || 24 ||

Report an error

रजकैस्तुन्न-वाया व्याख्याताः ॥ २५ ॥

rajakaistunna-vāyā vyākhyātāḥ || 25 ||

Report an error

सुवर्ण-काराणां अशुचि-हस्ताद्रूप्यं सुवर्णं अनाख्याय सरूपं क्रीणतां द्वादशपणो दण्डः । विरूपं चतुर्-विंशति-पणः । चोर-हस्तादष्ट-चत्वारिंशत्-पणः ॥ २६ ॥

suvarṇa-kārāṇāṃ aśuci-hastādrūpyaṃ suvarṇaṃ anākhyāya sarūpaṃ krīṇatāṃ dvādaśapaṇo daṇḍaḥ | virūpaṃ catur-viṃśati-paṇaḥ | cora-hastādaṣṭa-catvāriṃśat-paṇaḥ || 26 ||

Report an error

प्रच्छन्न-विरूप-मूल्य-हीन-क्रयेषु स्तेय-दण्डः । कृत-भाण्ड-उपधौ च ॥ २७ ॥

pracchanna-virūpa-mūlya-hīna-krayeṣu steya-daṇḍaḥ | kṛta-bhāṇḍa-upadhau ca || 27 ||

Report an error

सुवर्णान्माषकं अपहरतो द्वि-शतो दण्डः । रूप्य-धरणान्माषकं अपहरतो द्वादश-पणः ॥ २८ ॥

suvarṇānmāṣakaṃ apaharato dvi-śato daṇḍaḥ | rūpya-dharaṇānmāṣakaṃ apaharato dvādaśa-paṇaḥ || 28 ||

Report an error

तेनौत्तरं व्याख्यातं ॥ २९ ॥

tenauttaraṃ vyākhyātaṃ || 29 ||

Report an error

वर्ण-उत्कर्षं अपसारणं योगं वा साधयतः पञ्च-शतो दण्डः ॥ ३० ॥

varṇa-utkarṣaṃ apasāraṇaṃ yogaṃ vā sādhayataḥ pañca-śato daṇḍaḥ || 30 ||

Report an error

तयोरपचरणे रागस्यापहारं विद्यात् ॥ ३१ ॥

tayorapacaraṇe rāgasyāpahāraṃ vidyāt || 31 ||

Report an error

माषको वेतनं रूप्य-धरणस्य । सुवर्णस्याष्ट-भागः ॥ ३२ ॥

māṣako vetanaṃ rūpya-dharaṇasya | suvarṇasyāṣṭa-bhāgaḥ || 32 ||

Report an error

शिक्षा-विशेषेण द्वि-गुणो वेतन-वृद्धिः ॥ ३३ ॥

śikṣā-viśeṣeṇa dvi-guṇo vetana-vṛddhiḥ || 33 ||

Report an error

तेनौत्तरं व्याख्यातं ॥ ३४ ॥

tenauttaraṃ vyākhyātaṃ || 34 ||

Report an error

ताम्र-वृत्त-कंस-वैकृन्तक-आर-कूटकानां पञ्चकं शतं वेतनं ॥ ३५ ॥

tāmra-vṛtta-kaṃsa-vaikṛntaka-āra-kūṭakānāṃ pañcakaṃ śataṃ vetanaṃ || 35 ||

Report an error

ताम्र-पिण्डो दश-भाग-क्षयः ॥ ३६ ॥

tāmra-piṇḍo daśa-bhāga-kṣayaḥ || 36 ||

Report an error

पल-हीने हीन-द्वि-गुणो दण्डः ॥ ३७ ॥

pala-hīne hīna-dvi-guṇo daṇḍaḥ || 37 ||

Report an error

तेनौत्तरं व्याख्यातं ॥ ३८ ॥

tenauttaraṃ vyākhyātaṃ || 38 ||

Report an error

सीस-त्रपु-पिण्डो विंशति-भाग-क्षयः ॥ ३९ ॥

sīsa-trapu-piṇḍo viṃśati-bhāga-kṣayaḥ || 39 ||

Report an error

काकणी चास्य पल-वेतनं ॥ ४० ॥

kākaṇī cāsya pala-vetanaṃ || 40 ||

Report an error

काल-आयस-पिण्डः पञ्च-भाग-क्षयः ॥ ४१ ॥

kāla-āyasa-piṇḍaḥ pañca-bhāga-kṣayaḥ || 41 ||

Report an error

काकणी-द्वयं चास्य पल-वेतनं ॥ ४२ ॥

kākaṇī-dvayaṃ cāsya pala-vetanaṃ || 42 ||

Report an error

तेनौत्तरं व्याख्यातं ॥ ४३ ॥

tenauttaraṃ vyākhyātaṃ || 43 ||

Report an error

रूप-दर्शकस्य स्थितां पण-यात्रां अकोप्यां कोपयतः कोप्यां अकोपयतो द्वादश-पणो दण्डः ॥ ४४ ॥

rūpa-darśakasya sthitāṃ paṇa-yātrāṃ akopyāṃ kopayataḥ kopyāṃ akopayato dvādaśa-paṇo daṇḍaḥ || 44 ||

Report an error

व्याजी-परिशुद्धौ पण-यात्रा ॥ ४५ ॥

vyājī-pariśuddhau paṇa-yātrā || 45 ||

Report an error

पणान्माषकं उपजीवतो द्वादश-पणो दण्डः ॥ ४६ ॥

paṇānmāṣakaṃ upajīvato dvādaśa-paṇo daṇḍaḥ || 46 ||

Report an error

तेनौत्तरं व्याख्यातं ॥ ४७ ॥

tenauttaraṃ vyākhyātaṃ || 47 ||

Report an error

कूट-रूपं कारयतः प्रतिगृह्णतो निर्यापयतो वा सहस्रं दण्डः । कोशे प्रक्षिपतो वधः ॥ ४८ ॥

kūṭa-rūpaṃ kārayataḥ pratigṛhṇato niryāpayato vā sahasraṃ daṇḍaḥ | kośe prakṣipato vadhaḥ || 48 ||

Report an error

चरक-पांसु-धावकाः सार-त्रि-भागं । द्वौ राजा रत्नं च ॥ ४९ ॥

caraka-pāṃsu-dhāvakāḥ sāra-tri-bhāgaṃ | dvau rājā ratnaṃ ca || 49 ||

Report an error

रत्न-अपहार उत्तमो दण्डः ॥ ५० ॥

ratna-apahāra uttamo daṇḍaḥ || 50 ||

Report an error

खनि-रत्न-निधि-निवेदनेषु षष्ठं अंशं निवेत्ता लभेत । द्वादशं अंशं भृतकः ॥ ५१ ॥

khani-ratna-nidhi-nivedaneṣu ṣaṣṭhaṃ aṃśaṃ nivettā labheta | dvādaśaṃ aṃśaṃ bhṛtakaḥ || 51 ||

Report an error

शत-सहस्रादूर्ध्वं राज-गामी निधिः ॥ ५२ ॥

śata-sahasrādūrdhvaṃ rāja-gāmī nidhiḥ || 52 ||

Report an error

ऊने षष्ठं अंशं दद्यात् ॥ ५३ ॥

ūne ṣaṣṭhaṃ aṃśaṃ dadyāt || 53 ||

Report an error

पौर्वपौरुषिकं निधिं जानपदः शुचिः स्व-करणेन समग्रं लभेत ॥ ५४ ॥

paurvapauruṣikaṃ nidhiṃ jānapadaḥ śuciḥ sva-karaṇena samagraṃ labheta || 54 ||

Report an error

स्व-करण-अभावे पञ्च-शतो दण्डः । प्रच्छन्न-आदाने सहस्रं ॥ ५५ ॥

sva-karaṇa-abhāve pañca-śato daṇḍaḥ | pracchanna-ādāne sahasraṃ || 55 ||

Report an error

भिषजः प्राण-आबाधिकं अनाख्यायौपक्रममाणस्य विपत्तौ पूर्वः साहस-दण्डः । कर्म-अपराधेन विपत्तौ मध्यमः ॥ ५६ ॥

bhiṣajaḥ prāṇa-ābādhikaṃ anākhyāyaupakramamāṇasya vipattau pūrvaḥ sāhasa-daṇḍaḥ | karma-aparādhena vipattau madhyamaḥ || 56 ||

Report an error

मर्म-वध-वैगुण्य-करणे दण्ड-पारुष्यं विद्यात् ॥ ५७ ॥

marma-vadha-vaiguṇya-karaṇe daṇḍa-pāruṣyaṃ vidyāt || 57 ||

Report an error

कुशीलवा वर्षा-रात्रं एकस्था वसेयुः ॥ ५८ ॥

kuśīlavā varṣā-rātraṃ ekasthā vaseyuḥ || 58 ||

Report an error

काम-दानं अतिमात्रं एकस्यातिवादं च वर्जयेयुः ॥ ५९ ॥

kāma-dānaṃ atimātraṃ ekasyātivādaṃ ca varjayeyuḥ || 59 ||

Report an error

तस्यातिक्रमे द्वादश-पणो दण्डः ॥ ६० ॥

tasyātikrame dvādaśa-paṇo daṇḍaḥ || 60 ||

Report an error

कामं देश-जाति-गोत्र-चरण-मैथुन-अवहासेन नर्मयेयुः ॥ ६१ ॥

kāmaṃ deśa-jāti-gotra-caraṇa-maithuna-avahāsena narmayeyuḥ || 61 ||

Report an error

कुशीलवैश्चारणा भिक्षुकाश्च व्याख्याताः ॥ ६२ ॥

kuśīlavaiścāraṇā bhikṣukāśca vyākhyātāḥ || 62 ||

Report an error

तेषां अयः-शूलेन यावतः पणानभिवदेयुस्तावन्तः शिफा-प्रहारा दण्डाः ॥ ६३ ॥

teṣāṃ ayaḥ-śūlena yāvataḥ paṇānabhivadeyustāvantaḥ śiphā-prahārā daṇḍāḥ || 63 ||

Report an error

शेषाणां कर्मणां निष्पत्ति-वेतनं शिल्पिनां कल्पयेत् ॥ ६४ ॥

śeṣāṇāṃ karmaṇāṃ niṣpatti-vetanaṃ śilpināṃ kalpayet || 64 ||

Report an error

Illustration: Verse & Place (Project-owned).