Skip to content

८.३ · अध्यायः ८, पादः ३

Matuvasoḥ ru sambuddhau chandasi

adhyāyaḥ 8, pādaḥ 3

A quarter (pada) of the Ashtadhyayi.

119 versesSanskrit with transliteration

Panini seated before the god Shiva, the fourteen sounds of his drum in the air.

मतुवसोः रु सम्बुद्धौ छन्दसि ॥ १ ॥

matuvasoḥ ru sambuddhau chandasi || 1 ||

Report an error

अत्र अनुनासिकः पूर्वस्य तु वा ॥ २ ॥

atra anunāsikaḥ pūrvasya tu vā || 2 ||

Report an error

आतः अटि नित्यं ॥ ३ ॥

ātaḥ aṭi nityaṃ || 3 ||

Report an error

अनुनासिकात् परः अनुस्वारः ॥ ४ ॥

anunāsikāt paraḥ anusvāraḥ || 4 ||

Report an error

समः सुटि ॥ ५ ॥

samaḥ suṭi || 5 ||

Report an error

पुमः खयि अम्परे ॥ ६ ॥

pumaḥ khayi ampare || 6 ||

Report an error

नः छवि अप्रशान् ॥ ७ ॥

naḥ chavi apraśān || 7 ||

Report an error

उभयथा ऋक्षु ॥ ८ ॥

ubhayathā ṛkṣu || 8 ||

Report an error

दीर्घात् अटि समानपदे ॥ ९ ॥

dīrghāt aṭi samānapade || 9 ||

Report an error

नृलपॄन् पे ॥ १० ॥

nṛlapṝn pe || 10 ||

Report an error

स्वतवान् पायौ ॥ ११ ॥

svatavān pāyau || 11 ||

Report an error

कान् आम्रेडिते ॥ १२ ॥

kān āmreḍite || 12 ||

Report an error

ढः ढे लोपः ॥ १३ ॥

ḍhaḥ ḍhe lopaḥ || 13 ||

Report an error

खरवसानयोर्विसर्जनीयः ॥ १५ ॥

kharavasānayorvisarjanīyaḥ || 15 ||

Report an error

रोः सुपि ॥ १६ ॥

roḥ supi || 16 ||

Report an error

भो भगो अघो अपूर्वस्य यः अशि ॥ १७ ॥

bho bhago agho apūrvasya yaḥ aśi || 17 ||

Report an error

व्योर्लघुप्रयत्नतरः शाकटायनस्य ॥ १८ ॥

vyorlaghuprayatnataraḥ śākaṭāyanasya || 18 ||

Report an error

लोपः शाकल्यस्य ॥ १९ ॥

lopaḥ śākalyasya || 19 ||

Report an error

ओतः गार्ग्यस्य ॥ २० ॥

otaḥ gārgyasya || 20 ||

Report an error

उञि च पदे ॥ २१ ॥

uñi ca pade || 21 ||

Report an error

हलि सर्वेषां ॥ २२ ॥

hali sarveṣāṃ || 22 ||

Report an error

मः अनुस्वारः ॥ २३ ॥

maḥ anusvāraḥ || 23 ||

Report an error

नश्च अपद अन्तस्य झलि ॥ २४ ॥

naśca apada antasya jhali || 24 ||

Report an error

मः राजि समः क्वौ ॥ २५ ॥

maḥ rāji samaḥ kvau || 25 ||

Report an error

हे मपरे वा ॥ २६ ॥

he mapare vā || 26 ||

Report an error

नपरे नः ॥ २७ ॥

napare naḥ || 27 ||

Report an error

ङ्- णोः कुक्- टुक् शरि ॥ २८ ॥

ṅ- ṇoḥ kuk- ṭuk śari || 28 ||

Report an error

डः सि धुट् ॥ २९ ॥

ḍaḥ si dhuṭ || 29 ||

Report an error

ङमः ह्रस्वात् अचि ङमुट् नित्यं ॥ ३२ ॥

ṅamaḥ hrasvāt aci ṅamuṭ nityaṃ || 32 ||

Report an error

मयः उञः वः वा ॥ ३३ ॥

mayaḥ uñaḥ vaḥ vā || 33 ||

Report an error

विसर्जनीयस्य सः ॥ ३४ ॥

visarjanīyasya saḥ || 34 ||

Report an error

शर्परे विसर्जनीयः ॥ ३५ ॥

śarpare visarjanīyaḥ || 35 ||

Report an error

कुप्वोः क्ष्क्- क्ष्पौ च ॥ ३७ ॥

kupvoḥ kṣk- kṣpau ca || 37 ||

Report an error

सः अपदआदौ ॥ ३८ ॥

saḥ apadaādau || 38 ||

Report an error

इणः षः ॥ ३९ ॥

iṇaḥ ṣaḥ || 39 ||

Report an error

नमस्पुरसोर्गत्योः ॥ ४० ॥

namaspurasorgatyoḥ || 40 ||

Report an error

इत् उत् उपधस्य च अप्रत्ययस्य ॥ ४१ ॥

it ut upadhasya ca apratyayasya || 41 ||

Report an error

तिरसः अन्यतरस्यां ॥ ४२ ॥

tirasaḥ anyatarasyāṃ || 42 ||

Report an error

द्विस्त्रिस्चतुरिति कृत्वसर्थे ॥ ४३ ॥

dvistriscaturiti kṛtvasarthe || 43 ||

Report an error

इसुसोः सामर्थ्ये ॥ ४४ ॥

isusoḥ sāmarthye || 44 ||

Report an error

नित्यं संआसे अनुत्तरादथय ॥ ४५ ॥

nityaṃ saṃāse anuttarādathaya || 45 ||

Report an error

अतः कृकमिकंसकुम्भपात्रकुशाकर्णीषु अनव्ययस्य ॥ ४६ ॥

ataḥ kṛkamikaṃsakumbhapātrakuśākarṇīṣu anavyayasya || 46 ||

Report an error

अधः शिरसी पदे ॥ ४७ ॥

adhaḥ śirasī pade || 47 ||

Report an error

कस्क आदिषु च ॥ ४८ ॥

kaska ādiṣu ca || 48 ||

Report an error

छन्दसि वा अप्र आम्रेडितयोः ॥ ४९ ॥

chandasi vā apra āmreḍitayoḥ || 49 ||

Report an error

कःकरत्करतिकृधिकृतेषु अनदितेः ॥ ५० ॥

kaḥkaratkaratikṛdhikṛteṣu anaditeḥ || 50 ||

Report an error

पञ्चम्याः परौ अध्यर्थे ॥ ५१ ॥

pañcamyāḥ parau adhyarthe || 51 ||

Report an error

पातौ च बहुलं ॥ ५२ ॥

pātau ca bahulaṃ || 52 ||

Report an error

षष्थ्याः पतिपुत्रपृष्ठपारपदपयस्पोषेषु ॥ ५३ ॥

ṣaṣthyāḥ patiputrapṛṣṭhapārapadapayaspoṣeṣu || 53 ||

Report an error

इडायाः वा ॥ ५४ ॥

iḍāyāḥ vā || 54 ||

Report an error

अपद अन्तस्य मूर्धन्यः ॥ ५५ ॥

apada antasya mūrdhanyaḥ || 55 ||

Report an error

सहेः साडः सः ॥ ५६ ॥

saheḥ sāḍaḥ saḥ || 56 ||

Report an error

नुम्विसर्जनीयशर्व्यवाये अपि ॥ ५८ ॥

numvisarjanīyaśarvyavāye api || 58 ||

Report an error

आदेशप्रत्यययोः ॥ ५९ ॥

ādeśapratyayayoḥ || 59 ||

Report an error

शासिवसिघसीणां च ॥ ६० ॥

śāsivasighasīṇāṃ ca || 60 ||

Report an error

स्तौति- ण्योरेव षणि अभ्यासात् ॥ ६१ ॥

stauti- ṇyoreva ṣaṇi abhyāsāt || 61 ||

Report an error

सः स्विदिस्वदिसहीणां च ॥ ६२ ॥

saḥ svidisvadisahīṇāṃ ca || 62 ||

Report an error

प्राक् सितात् अट् व्यवाये अपि ॥ ६३ ॥

prāk sitāt aṭ vyavāye api || 63 ||

Report an error

स्था आदिषु अभ्यासेन च अभ्यासय ॥ ६४ ॥

sthā ādiṣu abhyāsena ca abhyāsaya || 64 ||

Report an error

उपसर्गात् सुनोतिसुवतिस्यतिस्तौतिस्तोभतिस्थासेनयसेधसिचसञ्जस्वञ्जां ॥ ६५ ॥

upasargāt sunotisuvatisyatistautistobhatisthāsenayasedhasicasañjasvañjāṃ || 65 ||

Report an error

सदिरप्रतेः ॥ ६६ ॥

sadiraprateḥ || 66 ||

Report an error

स्तन्भेः ॥ ६७ ॥

stanbheḥ || 67 ||

Report an error

अवात् च आलम्बनआविदूर्ययओः ॥ ६८ ॥

avāt ca ālambanaāvidūryayaoḥ || 68 ||

Report an error

वेश्च स्वनः भोजने ॥ ६९ ॥

veśca svanaḥ bhojane || 69 ||

Report an error

परिनिविभ्यह् सेवसितसयसिवुसहसुट्स्तुसञ्जां ॥ ७० ॥

parinivibhyah sevasitasayasivusahasuṭstusañjāṃ || 70 ||

Report an error

सिवादीणां वा अट् व्यवाये अपि ॥ ७१ ॥

sivādīṇāṃ vā aṭ vyavāye api || 71 ||

Report an error

अनुविपरिअभिनिभ्यः स्यन्दतेरप्राणिषु ॥ ७२ ॥

anuvipariabhinibhyaḥ syandateraprāṇiṣu || 72 ||

Report an error

वेः स्कन्देरनिष्ठायां ॥ ७३ ॥

veḥ skanderaniṣṭhāyāṃ || 73 ||

Report an error

परिस्कन्दः प्राच्यभरतेषु ॥ ७५ ॥

pariskandaḥ prācyabharateṣu || 75 ||

Report an error

स्फुरतिस्फुलत्योर्निर्निविभ्यः ॥ ७६ ॥

sphuratisphulatyornirnivibhyaḥ || 76 ||

Report an error

वेः स्कभ्नातेर्नित्यं ॥ ७७ ॥

veḥ skabhnāternityaṃ || 77 ||

Report an error

इणः षीध्वम्लुङ्लिटां धः अङ्गात् ॥ ७८ ॥

iṇaḥ ṣīdhvamluṅliṭāṃ dhaḥ aṅgāt || 78 ||

Report an error

विभाषा इटः ॥ ७९ ॥

vibhāṣā iṭaḥ || 79 ||

Report an error

संआसे अङ्गुलेः सङ्गः ॥ ८० ॥

saṃāse aṅguleḥ saṅgaḥ || 80 ||

Report an error

भीरोः स्थानं ॥ ८१ ॥

bhīroḥ sthānaṃ || 81 ||

Report an error

अग्नेः स्तुत्स्तोमसोंआः ॥ ८२ ॥

agneḥ stutstomasoṃāḥ || 82 ||

Report an error

ज्योतिः आयुसः स्तोमः ॥ ८३ ॥

jyotiḥ āyusaḥ stomaḥ || 83 ||

Report an error

मातृपितृभ्यां स्वसुः ॥ ८४ ॥

mātṛpitṛbhyāṃ svasuḥ || 84 ||

Report an error

मातुर्पितुर्भ्यां अन्यारयाम् ॥ ८५ ॥

māturpiturbhyāṃ anyārayām || 85 ||

Report an error

अभि+निसः स्तनः शब्दांज्ञायां ॥ ८६ ॥

abhi+nisaḥ stanaḥ śabdāṃjñāyāṃ || 86 ||

Report an error

उपसर्गप्रादुर्भ्यां अस्तिर्यचरः ॥ ८७ ॥

upasargaprādurbhyāṃ astiryacaraḥ || 87 ||

Report an error

सुविनिस्दुर्भ्यः सुपिसूतिसंआः ॥ ८८ ॥

suvinisdurbhyaḥ supisūtisaṃāḥ || 88 ||

Report an error

निनदीभ्यां स्नातेः कौशले ॥ ८९ ॥

ninadībhyāṃ snāteḥ kauśale || 89 ||

Report an error

सूत्रं प्रतिष्णातम् ॥ ९० ॥

sūtraṃ pratiṣṇātam || 90 ||

Report an error

कपिष्ठलः गोत्रे ॥ ९१ ॥

kapiṣṭhalaḥ gotre || 91 ||

Report an error

प्रष्ठः अग्रगामिनि ॥ ९२ ॥

praṣṭhaḥ agragāmini || 92 ||

Report an error

वृक्ष आसनयोर्विष्टरः ॥ ९३ ॥

vṛkṣa āsanayorviṣṭaraḥ || 93 ||

Report an error

छन्दःनाम्नि च ॥ ९४ ॥

chandaḥnāmni ca || 94 ||

Report an error

गवियुधिभ्यां स्थिरः ॥ ९५ ॥

gaviyudhibhyāṃ sthiraḥ || 95 ||

Report an error

विकुशमिपरिभ्यः स्थलं ॥ ९६ ॥

vikuśamiparibhyaḥ sthalaṃ || 96 ||

Report an error

अम्बआम्बगोभूमिसव्यापद्वित्रिकुशेकुशङ्कुअङ्गुमञ्जिपुञ्जिपरमेबर्हिः दिवि अग्निभ्यः स्तः ॥ ९७ ॥

ambaāmbagobhūmisavyāpadvitrikuśekuśaṅkuaṅgumañjipuñjiparamebarhiḥ divi agnibhyaḥ staḥ || 97 ||

Report an error

सुषाम(न्)आदिषु च ॥ ९८ ॥

suṣāma(n)ādiṣu ca || 98 ||

Report an error

एति संज्ञायां अगात् ॥ ९९ ॥

eti saṃjñāyāṃ agāt || 99 ||

Report an error

नक्षत्रात् वा ॥ १०० ॥

nakṣatrāt vā || 100 ||

Report an error

ह्रस्वात् तादौ तद्धिते ॥ १०१ ॥

hrasvāt tādau taddhite || 101 ||

Report an error

निसः तपतौ अणासेवने ॥ १०२ ॥

nisaḥ tapatau aṇāsevane || 102 ||

Report an error

युष्मद् तद् ततक्षुःषु अन्तःआदं ॥ १०३ ॥

yuṣmad tad tatakṣuḥṣu antaḥādaṃ || 103 ||

Report an error

यजुषि एकेषां ॥ १०४ ॥

yajuṣi ekeṣāṃ || 104 ||

Report an error

स्तुतस्तोमयोश् छन्दसि ॥ १०५ ॥

stutastomayoś chandasi || 105 ||

Report an error

पूर्वपदात् ॥ १०६ ॥

pūrvapadāt || 106 ||

Report an error

सनोतेरनः ॥ १०८ ॥

sanoteranaḥ || 108 ||

Report an error

सहेः पृतना ऋताभ्यां च ॥ १०९ ॥

saheḥ pṛtanā ṛtābhyāṃ ca || 109 ||

Report an error

न रपरसृपिसृजिस्पृसिस्पृहिसवन आदीणां ॥ ११० ॥

na raparasṛpisṛjispṛsispṛhisavana ādīṇāṃ || 110 ||

Report an error

सात्पद आद्योः ॥ १११ ॥

sātpada ādyoḥ || 111 ||

Report an error

सिचः यङि ॥ ११२ ॥

sicaḥ yaṅi || 112 ||

Report an error

सेधतेर्गतौ ॥ ११३ ॥

sedhatergatau || 113 ||

Report an error

प्रतिस्तब्ध निस्तब्धौ च ॥ ११४ ॥

pratistabdha nistabdhau ca || 114 ||

Report an error

स्तन्भुशिवुसहां चङि ॥ ११६ ॥

stanbhuśivusahāṃ caṅi || 116 ||

Report an error

सुनोतेः स्यसनोः ॥ ११७ ॥

sunoteḥ syasanoḥ || 117 ||

Report an error

सदिस्वञ्जोः परस्य लिटि ॥ ११८ ॥

sadisvañjoḥ parasya liṭi || 118 ||

Report an error

निवि अभिभ्यः अट् यावये वा छन्दसि ॥ ११९ ॥

nivi abhibhyaḥ aṭ yāvaye vā chandasi || 119 ||

Report an error

Illustration: Verse & Place (Project-owned).