अथ द्वादशः कृतान्नवर्गः । समवायिनि हेतौ ये मुनिभिर्गणिता गुणाः । कार्येऽपि तेऽखिलाज्ञेयाः परिभाषेति भाषिताः ॥ १ ॥
atha dvādaśaḥ kṛtānnavargaḥ | samavāyini hetau ye munibhirgaṇitā guṇāḥ | kārye'pi te'khilājñeyāḥ paribhāṣeti bhāṣitāḥ || 1 ||
अध्याय १९ · कृतान्नवर्गः
kṛtānnavargaḥ
A chapter of the Bhavaprakasha.
183 versesSanskrit with transliteration
अथ द्वादशः कृतान्नवर्गः । समवायिनि हेतौ ये मुनिभिर्गणिता गुणाः । कार्येऽपि तेऽखिलाज्ञेयाः परिभाषेति भाषिताः ॥ १ ॥
atha dvādaśaḥ kṛtānnavargaḥ | samavāyini hetau ye munibhirgaṇitā guṇāḥ | kārye'pi te'khilājñeyāḥ paribhāṣeti bhāṣitāḥ || 1 ||
क्वचित्संस्कारभेदेन गुणभेदो भवेद्यतः । भक्तं लघु पुराणस्यशालेस्तच्चिपिटो गुरुः ॥ २ ॥
kvacitsaṃskārabhedena guṇabhedo bhavedyataḥ | bhaktaṃ laghu purāṇasyaśālestaccipiṭo guruḥ || 2 ||
क्वचिद्योगप्रभावेण गुणान्तरमपेक्षते । कदन्नं गुरु सर्पिश्च तद्युक्तं सुपचं भवेत् ॥ ३ ॥
kvacidyogaprabhāveṇa guṇāntaramapekṣate | kadannaṃ guru sarpiśca tadyuktaṃ supacaṃ bhavet || 3 ||
भक्तमन्नं तथाऽन्धश्च क्वचित्कूरं च कीर्त्तितम् । ओदनोऽस्त्री स्रियां भिस्सा दीदिविः पुंसि भाषितः ॥ ४ ॥
bhaktamannaṃ tathā'ndhaśca kvacitkūraṃ ca kīrttitam | odano'strī sriyāṃ bhissā dīdiviḥ puṃsi bhāṣitaḥ || 4 ||
सुधौतांस्तण्डुलान् स्फीतांस्तोये पञ्चगुणे पचेत् । तदुक्तं प्रस्रुतं चोष्णं विशदं गुणवन्मतम् ॥ ५ ॥
sudhautāṃstaṇḍulān sphītāṃstoye pañcaguṇe pacet | taduktaṃ prasrutaṃ coṣṇaṃ viśadaṃ guṇavanmatam || 5 ||
भक्तं वह्निकरं पथ्यं तर्पणं रोचनं लघु । अधौतमस्रुतं शीतं गुर्वरुच्यं कफप्रदम् ॥ ६ ॥
bhaktaṃ vahnikaraṃ pathyaṃ tarpaṇaṃ rocanaṃ laghu | adhautamasrutaṃ śītaṃ gurvarucyaṃ kaphapradam || 6 ||
दलितन्तु शमीधान्यं दालिर्दाली स्त्रियामुभे । दाली तु सलिले सिद्धा लवणार्द्र कहिङ्गुभिः ॥ ७ ॥
dalitantu śamīdhānyaṃ dālirdālī striyāmubhe | dālī tu salile siddhā lavaṇārdra kahiṅgubhiḥ || 7 ||
संयुक्ता सूपनाम्नी स्यात्कथ्यन्ते तद्गुणा अथ । सूपो विष्टम्भको रूक्षः शीतस्तु स विशेषतः । निस्तुषो भृष्टसंसिद्धो लाघवं सुतरां व्रजेत् ॥ ८ ॥
saṃyuktā sūpanāmnī syātkathyante tadguṇā atha | sūpo viṣṭambhako rūkṣaḥ śītastu sa viśeṣataḥ | nistuṣo bhṛṣṭasaṃsiddho lāghavaṃ sutarāṃ vrajet || 8 ||
तण्डुला दालिसंमिश्रा लवणार्द्र कहिङ्गुभिः । संयुक्ताः सलिले सिद्धाः कृशरा कथिता बुधैः ॥ ९ ॥
taṇḍulā dālisaṃmiśrā lavaṇārdra kahiṅgubhiḥ | saṃyuktāḥ salile siddhāḥ kṛśarā kathitā budhaiḥ || 9 ||
कृशरा शुक्रला बल्या गुरुः पित्तकफप्रदा । दुर्जरा बुद्धिविष्टम्भमलमूत्रकरी स्मृता ॥ १० ॥
kṛśarā śukralā balyā guruḥ pittakaphapradā | durjarā buddhiviṣṭambhamalamūtrakarī smṛtā || 10 ||
वृते हरिद्रा संयुक्ते माषजा भर्जयेद्वटीम् ॥ ११ ॥
vṛte haridrā saṃyukte māṣajā bharjayedvaṭīm || 11 ||
तण्डुलांश्चापि निर्धौतान्सहैव परिभर्जयेत् । सिद्धयोग्यं जलं तत्र प्रक्षिप्य कुशलः पचेत् ॥ १२ ॥
taṇḍulāṃścāpi nirdhautānsahaiva paribharjayet | siddhayogyaṃ jalaṃ tatra prakṣipya kuśalaḥ pacet || 12 ||
लवणार्द्र कहिङ्गूनि मात्रया तत्र निक्षिपेत् । एषा सिद्धि समायाता प्रोक्ता तापहरी बुधैः ॥ १३ ॥
lavaṇārdra kahiṅgūni mātrayā tatra nikṣipet | eṣā siddhi samāyātā proktā tāpaharī budhaiḥ || 13 ||
भवेत्तापहरी बल्या वृष्या श्लेष्माणमाचरेत् । बृंहणी तर्पणी रुच्या गुर्वी पित्तहरी स्मृता ॥ १४ ॥
bhavettāpaharī balyā vṛṣyā śleṣmāṇamācaret | bṛṃhaṇī tarpaṇī rucyā gurvī pittaharī smṛtā || 14 ||
पायसं परमान्नं स्यात्क्षीरिकाऽपि तदुच्यते । शुद्धेर्द्धऽपक्वे दुग्धे तु घृताक्तांस्तण्डुलान्पचेत् ॥ १५ ॥
pāyasaṃ paramānnaṃ syātkṣīrikā'pi taducyate | śuddherddha'pakve dugdhe tu ghṛtāktāṃstaṇḍulānpacet || 15 ||
ते सिद्धाः क्षीरिका ख्याताः ससिताऽज्ययुतोत्तमा । क्षीरिका दुर्जरा प्रोक्ता बृंहणी बलवर्द्धिनी । विष्टम्भिनी हरेत् पित्तं रक्तपित्ताग्निमारुतान् ॥ १६ ॥
te siddhāḥ kṣīrikā khyātāḥ sasitā'jyayutottamā | kṣīrikā durjarā proktā bṛṃhaṇī balavarddhinī | viṣṭambhinī haret pittaṃ raktapittāgnimārutān || 16 ||
नारिकेरं तनूकृत्य छिन्नं पयसि गोः क्षिपेत् । सितागव्याज्यसंयुक्ते तत्पचेन्मृदुनाऽग्निना ॥ १७ ॥
nārikeraṃ tanūkṛtya chinnaṃ payasi goḥ kṣipet | sitāgavyājyasaṃyukte tatpacenmṛdunā'gninā || 17 ||
नारिकेरोद्भवा क्षीरी स्निग्धा शीताऽतिपुष्टिदा । गुर्वी सुमधुरावृष्या रक्तपित्तानिलापहा ॥ १८ ॥
nārikerodbhavā kṣīrī snigdhā śītā'tipuṣṭidā | gurvī sumadhurāvṛṣyā raktapittānilāpahā || 18 ||
समितावर्त्तिकाः कृत्वा सुसूक्ष्मा यवसन्निभा । शुष्काः क्षीरेणसंसाध्या भोज्यावृत्तसिताऽन्विताः ॥ १९ ॥
samitāvarttikāḥ kṛtvā susūkṣmā yavasannibhā | śuṣkāḥ kṣīreṇasaṃsādhyā bhojyāvṛttasitā'nvitāḥ || 19 ||
सेविका तर्पणी बल्या गुर्वी पित्तानिलापहा । ग्राहिणी सन्धिकृद्रुच्या तां खादेन्नातिमात्रया ॥ २० ॥
sevikā tarpaṇī balyā gurvī pittānilāpahā | grāhiṇī sandhikṛdrucyā tāṃ khādennātimātrayā || 20 ||
गोधूमा धवला धौताः कुट्टिताः शोषितास्ततः । प्रोक्षितायन्त्रनिष्पष्टाश्चालिताः समिताः स्मृताः ॥ २१ ॥
godhūmā dhavalā dhautāḥ kuṭṭitāḥ śoṣitāstataḥ | prokṣitāyantraniṣpaṣṭāścālitāḥ samitāḥ smṛtāḥ || 21 ||
वारिणा कोमलां कृत्वा समितां साधु मर्दयेत् । हस्तचालनया तस्या लोप्त्रद्यं सम्यक्प्रसारयेत् ॥ २२ ॥
vāriṇā komalāṃ kṛtvā samitāṃ sādhu mardayet | hastacālanayā tasyā loptradyaṃ samyakprasārayet || 22 ||
अधोमुखघटस्यैतद्बिस्तृतं प्रक्षिपेद् बहिः । मृदुना वह्निना साध्या सिद्धो मण्डक उच्यते ॥ २३ ॥
adhomukhaghaṭasyaitadbistṛtaṃ prakṣiped bahiḥ | mṛdunā vahninā sādhyā siddho maṇḍaka ucyate || 23 ||
दुग्धेन साज्यखण्डेन मण्डकं भक्षयेन्नरः । अथवा सिद्धमांसेन सतक्रवटकेन वा ॥ २४ ॥
dugdhena sājyakhaṇḍena maṇḍakaṃ bhakṣayennaraḥ | athavā siddhamāṃsena satakravaṭakena vā || 24 ||
मण्डको बृंहणो वृष्यो बल्यो रुचिकरो भृशम् । पाकेऽपि मधुरो ग्राही लघुर्दोषत्रयापहः२५ । कुर्यात्समितयाऽतीव तन्वी पर्पटिका ततः ॥ २५ ॥
maṇḍako bṛṃhaṇo vṛṣyo balyo rucikaro bhṛśam | pāke'pi madhuro grāhī laghurdoṣatrayāpahaḥ25 | kuryātsamitayā'tīva tanvī parpaṭikā tataḥ || 25 ||
स्वेदयेत्तप्तके तां तु पोलिकां जगदुर्बुधाः । तां खादेल्लप्सिकायुक्तां तस्या मण्डकवद् गुणाः ॥ २६ ॥
svedayettaptake tāṃ tu polikāṃ jagadurbudhāḥ | tāṃ khādellapsikāyuktāṃ tasyā maṇḍakavad guṇāḥ || 26 ||
समितां सर्पिषा भृष्टां शर्करां पयसि क्षिपेत् । तस्मिन्घनीकृते न्यस्येल्लवङ्गं मरिचादिकम् । सिद्धषा लप्सिका ख्याता गुणानस्या वदाम्यहम् ॥ २७ ॥
samitāṃ sarpiṣā bhṛṣṭāṃ śarkarāṃ payasi kṣipet | tasminghanīkṛte nyasyellavaṅgaṃ maricādikam | siddhaṣā lapsikā khyātā guṇānasyā vadāmyaham || 27 ||
लप्सिका बृंहणी वृष्या बल्या पित्तानिलापहा । स्निग्धा श्लेष्मकरी गुर्वी रोचनी तर्पणी परम् ॥ २८ ॥
lapsikā bṛṃhaṇī vṛṣyā balyā pittānilāpahā | snigdhā śleṣmakarī gurvī rocanī tarpaṇī param || 28 ||
शुष्कगोधूमचूर्णेन किञ्चित्पुष्टाञ्च पोलिकाम् ॥ २९ ॥
śuṣkagodhūmacūrṇena kiñcitpuṣṭāñca polikām || 29 ||
तप्तके स्वेदयेत्कृत्वा भूर्यङ्गारेऽपि तां पचेत् । सिद्धैषारोटिका प्रोक्ता गुणानस्याः प्रचक्ष्महे ॥ ३० ॥
taptake svedayetkṛtvā bhūryaṅgāre'pi tāṃ pacet | siddhaiṣāroṭikā proktā guṇānasyāḥ pracakṣmahe || 30 ||
रोटिका बलकृद्रुच्या बृंहणी धातुवर्द्धनी । वातघ्नी कफकृद् गुर्वी दीप्ताग्नीनां प्रपूजिता ॥ ३१ ॥
roṭikā balakṛdrucyā bṛṃhaṇī dhātuvarddhanī | vātaghnī kaphakṛd gurvī dīptāgnīnāṃ prapūjitā || 31 ||
शुष्कगोधूमचूर्णन्तु साम्बु गाढं विमर्दयेत् । विधाय वटकाकारं निर्धूमेऽग्नौ शनैः पचेत् ॥ ३२ ॥
śuṣkagodhūmacūrṇantu sāmbu gāḍhaṃ vimardayet | vidhāya vaṭakākāraṃ nirdhūme'gnau śanaiḥ pacet || 32 ||
अङ्गारकर्कटी ह्येषा बृंहणी शुक्रला लघुः । दीपनी कफकृद्बल्या पीनसश्वासकासजित् ॥ ३३ ॥
aṅgārakarkaṭī hyeṣā bṛṃhaṇī śukralā laghuḥ | dīpanī kaphakṛdbalyā pīnasaśvāsakāsajit || 33 ||
यवजारोटिका रुच्या मधुरा विशदा लघुः । मलशुक्रानिलकरी बल्या हन्ति कफामयान् ॥ ३४ ॥
yavajāroṭikā rucyā madhurā viśadā laghuḥ | malaśukrānilakarī balyā hanti kaphāmayān || 34 ||
चूर्ण यच्छुष्कमाषाणां चमसी साऽभिधीयते । चमसीरचिता रोटी कथ्यते बलभद्रि का । रूक्षोष्णा वातला बल्या दीप्ताग्नीनां सुपूजिता ॥ ३५ ॥
cūrṇa yacchuṣkamāṣāṇāṃ camasī sā'bhidhīyate | camasīracitā roṭī kathyate balabhadri kā | rūkṣoṣṇā vātalā balyā dīptāgnīnāṃ supūjitā || 35 ||
माषाणां दालयस्तोये स्यापितास्त्यक्तकञ्चुकाः । आतपे शोषिता यन्त्रे पिष्टास्ता धूमसी स्मृता ॥ ३६ ॥
māṣāṇāṃ dālayastoye syāpitāstyaktakañcukāḥ | ātape śoṣitā yantre piṣṭāstā dhūmasī smṛtā || 36 ||
धूमसीरचिता चैव प्रोक्ता झर्झरिका बुधैः । झर्झरी कफपित्तघ्नी किञ्चिद्वातकरी स्मृता ॥ ३७ ॥
dhūmasīracitā caiva proktā jharjharikā budhaiḥ | jharjharī kaphapittaghnī kiñcidvātakarī smṛtā || 37 ||
चणक्या रोटिका रूक्षा श्लेष्मपित्तास्रनुद्गुरुः । विष्टम्भिनी न चक्षुष्या तद्गुणा चापि शष्कुली ॥ ३८ ॥
caṇakyā roṭikā rūkṣā śleṣmapittāsranudguruḥ | viṣṭambhinī na cakṣuṣyā tadguṇā cāpi śaṣkulī || 38 ||
दालि संस्थापिता तोये ततोऽपहृतकञ्चुका । शिलायां साधु सम्पिष्टा पिष्टिका कथिता बुधैः ॥ ३९ ॥
dāli saṃsthāpitā toye tato'pahṛtakañcukā | śilāyāṃ sādhu sampiṣṭā piṣṭikā kathitā budhaiḥ || 39 ||
माषपिष्टिकया पूर्णगर्भा गोधूमचूर्णतः । रचिता रोटिका सैव प्रोक्ता बेढमिका बुधैः ॥ ४० ॥
māṣapiṣṭikayā pūrṇagarbhā godhūmacūrṇataḥ | racitā roṭikā saiva proktā beḍhamikā budhaiḥ || 40 ||
भवेद्बेढमिका बल्या वृष्या रुच्याऽनिलापहा । उष्णा सन्तर्पणी गुर्वी बृंहणी शुक्रला परम् ॥ ४१ ॥
bhavedbeḍhamikā balyā vṛṣyā rucyā'nilāpahā | uṣṇā santarpaṇī gurvī bṛṃhaṇī śukralā param || 41 ||
भिन्नमूत्रमला स्तन्यमेदःपित्तकफप्रदा । गुदकीलार्दितश्वासपक्तिशूलानि नाशयेत् ॥ ४२ ॥
bhinnamūtramalā stanyamedaḥpittakaphapradā | gudakīlārditaśvāsapaktiśūlāni nāśayet || 42 ||
धूमसीरचिता हिङ्गुहरिद्रा लवणैर्युताः । जीरकस्वर्जिकाभ्याञ्च तनूकृत्य च वेल्लिताः ॥ ४३ ॥
dhūmasīracitā hiṅguharidrā lavaṇairyutāḥ | jīrakasvarjikābhyāñca tanūkṛtya ca vellitāḥ || 43 ||
पर्पटास्ते सदाऽङ्गारभृष्टाः परमरोचकाः । दीपनाः पाचनाः रूक्षा गुरवः किञ्चिदीरिताः ॥ ४४ ॥
parpaṭāste sadā'ṅgārabhṛṣṭāḥ paramarocakāḥ | dīpanāḥ pācanāḥ rūkṣā guravaḥ kiñcidīritāḥ || 44 ||
मौद्गाश्च तद्गुणाः प्रोक्ता विशेषाल्लघवो हिताः ॥ ४५ ॥
maudgāśca tadguṇāḥ proktā viśeṣāllaghavo hitāḥ || 45 ||
चणकस्य गुणैर्युक्ताः पर्पटाश्चणकोद्भवाः । स्नेहभृष्टास्तु ते सर्वे भवेयुर्मध्यमा गुणैः ॥ ४६ ॥
caṇakasya guṇairyuktāḥ parpaṭāścaṇakodbhavāḥ | snehabhṛṣṭāstu te sarve bhaveyurmadhyamā guṇaiḥ || 46 ||
माषाणां पिष्टिकां पूर्याल्लवणार्द्र कहिङ्गुभिः । तया पिष्टिकया पूर्णा समिता कृत पोलिका ॥ ४७ ॥
māṣāṇāṃ piṣṭikāṃ pūryāllavaṇārdra kahiṅgubhiḥ | tayā piṣṭikayā pūrṇā samitā kṛta polikā || 47 ||
ततस्तैलेन पक्वा सा पूरिका कथिता बुधैः । रुच्या स्वादी गुरुः स्निग्धा बल्या पितास्रदूषिका ॥ ४८ ॥
tatastailena pakvā sā pūrikā kathitā budhaiḥ | rucyā svādī guruḥ snigdhā balyā pitāsradūṣikā || 48 ||
चक्षुस्तेजोहरी चोष्णा पाके वातविनाशिनी । तथैव घृतपक्वाऽपि चक्षुष्या रक्तपित्तहृत् ॥ ४९ ॥
cakṣustejoharī coṣṇā pāke vātavināśinī | tathaiva ghṛtapakvā'pi cakṣuṣyā raktapittahṛt || 49 ||
अथ वटकः शुष्कः सरसश्च सूखा व रसदार बरा । माषाणांपिष्टिकां युक्तां लवणार्द्र कहिङ्गुभिः । कृत्वा विदध्याद्वटकांस्तांस्तैलेषु पचेच्छनैः ॥ ५० ॥
atha vaṭakaḥ śuṣkaḥ sarasaśca sūkhā va rasadāra barā | māṣāṇāṃpiṣṭikāṃ yuktāṃ lavaṇārdra kahiṅgubhiḥ | kṛtvā vidadhyādvaṭakāṃstāṃstaileṣu pacecchanaiḥ || 50 ||
विशुष्का वटका बल्या बृंहणा वीर्य्यवर्द्धनाः । वातामयहरा रुच्या विशेषादर्दितापहाः ॥ ५१ ॥
viśuṣkā vaṭakā balyā bṛṃhaṇā vīryyavarddhanāḥ | vātāmayaharā rucyā viśeṣādarditāpahāḥ || 51 ||
विबन्धभेदिनः श्लेष्मकारिणोऽत्यग्निपूजिताः । संचूर्ण्यनिक्षिपेत्तक्रे भृष्टं जीरकहिङ्गु च ॥ ५२ ॥
vibandhabhedinaḥ śleṣmakāriṇo'tyagnipūjitāḥ | saṃcūrṇyanikṣipettakre bhṛṣṭaṃ jīrakahiṅgu ca || 52 ||
लवणं तत्र वटकान्सकलानपि मज्जयेत् । शुक्रलस्तत्र वटको बलकृद्रो चनो गुरुः ॥ ५३ ॥
lavaṇaṃ tatra vaṭakānsakalānapi majjayet | śukralastatra vaṭako balakṛdro cano guruḥ || 53 ||
विबन्धहृद्विदाही च श्लेष्मलः पवनापहः । राज्यक्तयाऽतिरोचन्या पाचन्या तांस्तु भक्षयेत् ॥ ५४ ॥
vibandhahṛdvidāhī ca śleṣmalaḥ pavanāpahaḥ | rājyaktayā'tirocanyā pācanyā tāṃstu bhakṣayet || 54 ||
मन्थनी नूतना धार्या कटुतैलेन लेपिता । निर्मलेनाम्बुनाऽपूर्य तस्यां चूर्णं विनिक्षिपेत् । राजिकाजीरकलवणहिङ्गुशुण्ठीनिशाकृतम् ॥ ५५ ॥
manthanī nūtanā dhāryā kaṭutailena lepitā | nirmalenāmbunā'pūrya tasyāṃ cūrṇaṃ vinikṣipet | rājikājīrakalavaṇahiṅguśuṇṭhīniśākṛtam || 55 ||
निक्षिपेद्वटकांस्तत्र भाण्डस्यास्यञ्च मुद्र येत् । ततो दिनत्रयादूर्ध्वमम्लाः स्युर्वटका ध्रुवम् ॥ ५६ ॥
nikṣipedvaṭakāṃstatra bhāṇḍasyāsyañca mudra yet | tato dinatrayādūrdhvamamlāḥ syurvaṭakā dhruvam || 56 ||
काञ्जिकावटको रुच्यो वातघ्नः श्लेष्मकारकः । शूलघ्नोऽजीर्णदाहनुद् नेत्ररोगे तु नो हितः ॥ ५७ ॥
kāñjikāvaṭako rucyo vātaghnaḥ śleṣmakārakaḥ | śūlaghno'jīrṇadāhanud netraroge tu no hitaḥ || 57 ||
अम्लिकां स्वेदयित्वा तु जलेन सह मर्दयेत् । तन्नीरे कृतसंस्कारे वटकान्मज्जयेज्जनः ॥ ५८ ॥
amlikāṃ svedayitvā tu jalena saha mardayet | tannīre kṛtasaṃskāre vaṭakānmajjayejjanaḥ || 58 ||
अम्लिकावटकास्ते तु रुच्या वह्निप्रदीपनाः । वटकस्य गुणैः पूर्वै रेतेऽपि च समन्विताः ॥ ५९ ॥
amlikāvaṭakāste tu rucyā vahnipradīpanāḥ | vaṭakasya guṇaiḥ pūrvai rete'pi ca samanvitāḥ || 59 ||
मुद्गानां वटकास्तक्रे मज्जिता लघवो हिमाः । संस्कारजप्रभावेण त्रिदोषशमना हिताः ॥ ६० ॥
mudgānāṃ vaṭakāstakre majjitā laghavo himāḥ | saṃskārajaprabhāveṇa tridoṣaśamanā hitāḥ || 60 ||
माषाणां पिष्टिका हिङ्गुलवणार्द्र कसंस्कृता । तया विरचिता वस्त्रे वटिकाः साधु शोषिताः ॥ ६१ ॥
māṣāṇāṃ piṣṭikā hiṅgulavaṇārdra kasaṃskṛtā | tayā viracitā vastre vaṭikāḥ sādhu śoṣitāḥ || 61 ||
भर्जितास्तप्ततैलैस्ता अथवाऽम्बुप्रयोगतः । वटकस्य गुणैर्युक्ता ज्ञातव्या रोचना भृशम् ॥ ६२ ॥
bharjitāstaptatailaistā athavā'mbuprayogataḥ | vaṭakasya guṇairyuktā jñātavyā rocanā bhṛśam || 62 ||
कूष्माण्डकवटी ज्ञेया पूर्वोक्तवटिकागुणा । विशेषात्पित्तरक्तघ्नी लघ्वी च कथिता बुधैः ॥ ६३ ॥
kūṣmāṇḍakavaṭī jñeyā pūrvoktavaṭikāguṇā | viśeṣātpittaraktaghnī laghvī ca kathitā budhaiḥ || 63 ||
मूद्गानां वटिका तद्वद्र चिता साधिता तथा । पथ्या रुच्या तथा लघ्वी मुद्गसूपगुणा स्मृता ॥ ६४ ॥
mūdgānāṃ vaṭikā tadvadra citā sādhitā tathā | pathyā rucyā tathā laghvī mudgasūpaguṇā smṛtā || 64 ||
माषपिष्टिकया लिप्तं नागवल्लीदलं महत् ॥ ६५ ॥
māṣapiṣṭikayā liptaṃ nāgavallīdalaṃ mahat || 65 ||
तत्तु संस्वेदयेद्युक्त्या स्थाल्यामास्तारकोपरि । ततो निष्कास्य तं खण्ड्यं ततस्तैलेन भर्जयेत् ॥ ६६ ॥
tattu saṃsvedayedyuktyā sthālyāmāstārakopari | tato niṣkāsya taṃ khaṇḍyaṃ tatastailena bharjayet || 66 ||
अलीकमत्स्य उक्तोऽय प्रकारः पाक पण्डितैः । तं वृन्ताक भटित्रेण वास्तूकेन च भक्षयेत् ॥ ६७ ॥
alīkamatsya ukto'ya prakāraḥ pāka paṇḍitaiḥ | taṃ vṛntāka bhaṭitreṇa vāstūkena ca bhakṣayet || 67 ||
स्थाल्यां घृते वा तैले वा हरिद्रा ं! हिङ्गु भर्जयेत् । अवलेहनसंयुक्तं तक्रं तत्रैव निक्षिपेत् । एषा सिद्धा समरिचा क्वथिता कथिता बुधैः ॥ ६८ ॥
sthālyāṃ ghṛte vā taile vā haridrā ṃ! hiṅgu bharjayet | avalehanasaṃyuktaṃ takraṃ tatraiva nikṣipet | eṣā siddhā samaricā kvathitā kathitā budhaiḥ || 68 ||
क्वथिता पाचनी रुच्या लघ्वी वह्निप्रदीपनी । कफानिलाविबन्धघ्नी किञ्चित्पित्तप्रकोपणी ॥ ६९ ॥
kvathitā pācanī rucyā laghvī vahnipradīpanī | kaphānilāvibandhaghnī kiñcitpittaprakopaṇī || 69 ||
अलीकमत्स्याः शुष्का वा किं वा क्वथितया पुनः । बृंहणा रोचना वृष्या बल्या वातगदापहः ॥ ७० ॥
alīkamatsyāḥ śuṣkā vā kiṃ vā kvathitayā punaḥ | bṛṃhaṇā rocanā vṛṣyā balyā vātagadāpahaḥ || 70 ||
कोष्ठशुद्धिकराः शुष्काः किञ्चित्पित्तप्रकोपणाः । अर्दिते सहनुस्तम्भे विशेषेण हिताः स्मृताः ॥ ७१ ॥
koṣṭhaśuddhikarāḥ śuṣkāḥ kiñcitpittaprakopaṇāḥ | ardite sahanustambhe viśeṣeṇa hitāḥ smṛtāḥ || 71 ||
मुद्गपिष्टीविरचितान् वटकांस्तैलपाचितान् । हस्तेन चूर्णयेत्सम्यक् तस्मिंश्चूर्णं विनिक्षिपेत् ॥ ७२ ॥
mudgapiṣṭīviracitān vaṭakāṃstailapācitān | hastena cūrṇayetsamyak tasmiṃścūrṇaṃ vinikṣipet || 72 ||
भृष्टं हिङ्ग्वार्द्र कं सूक्ष्मं मरिचं जीरकं तथा । निम्बूरसं यवानीं च युक्त्या सर्वं विमिश्रयेत् ॥ ७३ ॥
bhṛṣṭaṃ hiṅgvārdra kaṃ sūkṣmaṃ maricaṃ jīrakaṃ tathā | nimbūrasaṃ yavānīṃ ca yuktyā sarvaṃ vimiśrayet || 73 ||
मुद्गपिष्टि पचेत्सम्यक् स्थाल्याभास्तारकोपरि । तस्यास्तु गोलकं कुर्यात्तन्मध्ये पूरण क्षिपेत् ॥ ७४ ॥
mudgapiṣṭi pacetsamyak sthālyābhāstārakopari | tasyāstu golakaṃ kuryāttanmadhye pūraṇa kṣipet || 74 ||
तैले तान्गोलकान्पक्त्वा क्वथितायां निमज्जयेत् । गोलकाःपाचक्! प्रोक्तास्ते त्वार्द्र कवटा अपि ॥ ७५ ॥
taile tāngolakānpaktvā kvathitāyāṃ nimajjayet | golakāḥpācak! proktāste tvārdra kavaṭā api || 75 ||
मुद्गार्द्र कवटा रुच्या लघ्वो बलकारकाः । दीपनास्तर्पणाः पथ्यास्त्रिषु दोषेषु पूजिताः ॥ ७६ ॥
mudgārdra kavaṭā rucyā laghvo balakārakāḥ | dīpanāstarpaṇāḥ pathyāstriṣu doṣeṣu pūjitāḥ || 76 ||
दालयश्चणकानां तु निस्तुषा यन्त्रपेषिताः । तच्चूर्णं वेसनं प्रोक्तं पाकशास्त्रविशारदैः ॥ ७७ ॥
dālayaścaṇakānāṃ tu nistuṣā yantrapeṣitāḥ | taccūrṇaṃ vesanaṃ proktaṃ pākaśāstraviśāradaiḥ || 77 ||
वटिकावेसनस्यापि क्वथितायां निमज्जिता । रुच्या विष्टम्भजननी बल्या पुष्टिकरी स्मृता ॥ ७८ ॥
vaṭikāvesanasyāpi kvathitāyāṃ nimajjitā | rucyā viṣṭambhajananī balyā puṣṭikarī smṛtā || 78 ||
पाकपात्रे घृतं दद्यात्तैलञ्च तदभावतः । तत्र हिङ्गुहरिद्रा ं! च भर्जयेत्तदनन्तरम् ॥ ७९ ॥
pākapātre ghṛtaṃ dadyāttailañca tadabhāvataḥ | tatra hiṅguharidrā ṃ! ca bharjayettadanantaram || 79 ||
छागादेरस्थिरहितं मांसं तत्खण्डितं ध्रुवम् । धौतं निर्गालितं तस्मिन्घृते तद्भर्जयेच्छनैः ॥ ८० ॥
chāgāderasthirahitaṃ māṃsaṃ tatkhaṇḍitaṃ dhruvam | dhautaṃ nirgālitaṃ tasminghṛte tadbharjayecchanaiḥ || 80 ||
सिद्धयोग्यं जलं दत्वा लवणन्तु पचेत्ततः । सिद्धे जलेन सम्पिष्य वेशवारं परिक्षिपेत् ॥ ८१ ॥
siddhayogyaṃ jalaṃ datvā lavaṇantu pacettataḥ | siddhe jalena sampiṣya veśavāraṃ parikṣipet || 81 ||
द्र व्याणि वेशवारस्य नागवल्लीदलानि च । तण्डुलाश्च लवङ्गानि मरिचानि समासतः ॥ ८२ ॥
dra vyāṇi veśavārasya nāgavallīdalāni ca | taṇḍulāśca lavaṅgāni maricāni samāsataḥ || 82 ||
अनेन विधिना सिद्धं शुद्धमांसमिति स्मृतम् ॥ ८३ ॥
anena vidhinā siddhaṃ śuddhamāṃsamiti smṛtam || 83 ||
शुद्धमांसं परं वृष्यं बल्यं रुच्यञ्च बृंहणम् । त्रिदोषशमनं श्रेष्ठं दीपनं धातुवर्द्धनम् ॥ ८४ ॥
śuddhamāṃsaṃ paraṃ vṛṣyaṃ balyaṃ rucyañca bṛṃhaṇam | tridoṣaśamanaṃ śreṣṭhaṃ dīpanaṃ dhātuvarddhanam || 84 ||
छागादेर्मांसमूर्वादेः कुट्टितं खण्डितं पुनः । शुद्धमांसविधानेन पचेदेतत्सहद्र कम् । सहद्र कं गुणैर्ग्रन्थे शुद्धमांसगुणं स्मृतम् ॥ ८५ ॥
chāgādermāṃsamūrvādeḥ kuṭṭitaṃ khaṇḍitaṃ punaḥ | śuddhamāṃsavidhānena pacedetatsahadra kam | sahadra kaṃ guṇairgranthe śuddhamāṃsaguṇaṃ smṛtam || 85 ||
पाकपात्रे घृतं दत्त्वा हरिद्रा ं! हिङ्गु भर्जयेत् । छागादेः सकलस्यापि खण्डान्यपि च भर्जयेत् ॥ ८६ ॥
pākapātre ghṛtaṃ dattvā haridrā ṃ! hiṅgu bharjayet | chāgādeḥ sakalasyāpi khaṇḍānyapi ca bharjayet || 86 ||
सिद्धयोग्यं जलं दत्त्वा पचेन्मृदुतरं तथा । जीरकादियुते तक्रे मांसखण्डानि भावयेत् ॥ ८७ ॥
siddhayogyaṃ jalaṃ dattvā pacenmṛdutaraṃ tathā | jīrakādiyute takre māṃsakhaṇḍāni bhāvayet || 87 ||
तक्रमांसन्तु वातघ्नं लघु रुच्यं बलप्रदम् । कफघ्नं पित्तलं किञ्चित्सर्वाहारस्य पाचनम् ॥ ८८ ॥
takramāṃsantu vātaghnaṃ laghu rucyaṃ balapradam | kaphaghnaṃ pittalaṃ kiñcitsarvāhārasya pācanam || 88 ||
पाकपात्रे तु बृहति मांसखण्डानि निक्षिपेत् । पानीयं प्रचुरं सर्पिः प्रभूतं हिङ्गु जीरकम् ॥ ८९ ॥
pākapātre tu bṛhati māṃsakhaṇḍāni nikṣipet | pānīyaṃ pracuraṃ sarpiḥ prabhūtaṃ hiṅgu jīrakam || 89 ||
हरिद्रा मार्द्र कं शुण्ठीं लवणं मरिचानि च । तण्डुलांश्चापि गोधूमाञ्जम्बीराणां रसान् बहून् ॥ ९० ॥
haridrā mārdra kaṃ śuṇṭhīṃ lavaṇaṃ maricāni ca | taṇḍulāṃścāpi godhūmāñjambīrāṇāṃ rasān bahūn || 90 ||
यथा सर्वाणि वस्तूनि सुपक्वानि भवन्ति हि । तथा पचेत्तु निपुणो बहुमण्डस्थितिर्यथा ॥ ९१ ॥
yathā sarvāṇi vastūni supakvāni bhavanti hi | tathā pacettu nipuṇo bahumaṇḍasthitiryathā || 91 ||
एषा हरीसा बलकृद्वातपित्तापहा गुरुः । शीतोष्णा शुक्रदा स्निग्धा सरा सन्धानकारिणी ॥ ९२ ॥
eṣā harīsā balakṛdvātapittāpahā guruḥ | śītoṣṇā śukradā snigdhā sarā sandhānakāriṇī || 92 ||
शुद्धमांसविधानेन मांसं सम्यक्प्रसाधितम् । पुनस्तदाज्ये सम्भृष्टं तलितं प्रोच्यते बुधैः ॥ ९३ ॥
śuddhamāṃsavidhānena māṃsaṃ samyakprasādhitam | punastadājye sambhṛṣṭaṃ talitaṃ procyate budhaiḥ || 93 ||
तलितं बलमेधाऽग्निमांसौजःशुक्रवृद्धिकृत् । तर्पणं लघु सुस्निग्धं रोचनं दृढताकरम् ॥ ९४ ॥
talitaṃ balamedhā'gnimāṃsaujaḥśukravṛddhikṛt | tarpaṇaṃ laghu susnigdhaṃ rocanaṃ dṛḍhatākaram || 94 ||
कालखण्डादिमांसानि ग्रथितानि शलाकया । घृतं सलवणं दत्त्वा निर्धूमे दहने पचेत् ॥ ९५ ॥
kālakhaṇḍādimāṃsāni grathitāni śalākayā | ghṛtaṃ salavaṇaṃ dattvā nirdhūme dahane pacet || 95 ||
तत्तु शूल्यमिति प्रोक्तं पाककर्मविचक्षणैः ॥ ९६ ॥
tattu śūlyamiti proktaṃ pākakarmavicakṣaṇaiḥ || 96 ||
शूल्यं पलं सुधातुल्यं रुच्यं बह्निकरं लघु । कफवातहरं बल्यं किञ्चित्पित्तकरं हि तत् ॥ ९७ ॥
śūlyaṃ palaṃ sudhātulyaṃ rucyaṃ bahnikaraṃ laghu | kaphavātaharaṃ balyaṃ kiñcitpittakaraṃ hi tat || 97 ||
शुद्धमांसं तनूकृत्य कर्त्तितं स्वेदितं जले । लवङ्गहिङ्गुलवणमरिचार्द्र कसंयुतम् ॥ ९८ ॥
śuddhamāṃsaṃ tanūkṛtya karttitaṃ sveditaṃ jale | lavaṅgahiṅgulavaṇamaricārdra kasaṃyutam || 98 ||
एलाजीरकधान्याकनिम्बूरससमन्वितम् । घृते सुगन्धे तद् भृष्टं पूरणं प्रोच्यते बुधैः ॥ ९९ ॥
elājīrakadhānyākanimbūrasasamanvitam | ghṛte sugandhe tad bhṛṣṭaṃ pūraṇaṃ procyate budhaiḥ || 99 ||
शृङ्गाटकं समितया कृतं पूरणपूरितम् । पुनः सर्पिषि सभृष्टं मांसशृङ्गाटकं वदेत् ॥ १०० ॥
śṛṅgāṭakaṃ samitayā kṛtaṃ pūraṇapūritam | punaḥ sarpiṣi sabhṛṣṭaṃ māṃsaśṛṅgāṭakaṃ vadet || 100 ||
मांसशृङ्गाटकं रुच्यं बृंहणं बलकृद् गुरु । वातपित्तहरं वृष्यं कफघ्नं वीर्यवर्धनम् ॥ १०१ ॥
māṃsaśṛṅgāṭakaṃ rucyaṃ bṛṃhaṇaṃ balakṛd guru | vātapittaharaṃ vṛṣyaṃ kaphaghnaṃ vīryavardhanam || 101 ||
सिद्धमांसरसो रुच्यः श्रमश्वासक्षयापहः । प्रीणनो वातपित्तघ्नः क्षीणानामल्परेतसाम् । विश्लिष्टभग्नसन्धीनां शुद्धानां शुद्धिकाङ्क्षिणाम् ॥ १०२ ॥
siddhamāṃsaraso rucyaḥ śramaśvāsakṣayāpahaḥ | prīṇano vātapittaghnaḥ kṣīṇānāmalparetasām | viśliṣṭabhagnasandhīnāṃ śuddhānāṃ śuddhikāṅkṣiṇām || 102 ||
स्मृत्योजोबलहीनानां ज्वरक्षीणक्षतोरसाम् । शस्यते स्वरहीनानां दृष्ट्यायुःश्रवणार्थिनाम् ॥ १०३ ॥
smṛtyojobalahīnānāṃ jvarakṣīṇakṣatorasām | śasyate svarahīnānāṃ dṛṣṭyāyuḥśravaṇārthinām || 103 ||
प्रकाराः कथिताः सन्ति बहवो मांससम्भवाः । ग्रन्थविस्तरभीतेस्ते मया नात्र प्रकीर्त्तिताः ॥ १०४ ॥
prakārāḥ kathitāḥ santi bahavo māṃsasambhavāḥ | granthavistarabhīteste mayā nātra prakīrttitāḥ || 104 ||
हिङ्गुजीरयुते तैले क्षिपेच्छाकं सुखण्डितम् ॥ १०५ ॥
hiṅgujīrayute taile kṣipecchākaṃ sukhaṇḍitam || 105 ||
लवणं चात्र चूर्णादि सिद्धे हिङ्गूदकं क्षिपेत् । इत्येवं सर्वशाकानां साधनेऽभिहितो विधिः ॥ १०६ ॥
lavaṇaṃ cātra cūrṇādi siddhe hiṅgūdakaṃ kṣipet | ityevaṃ sarvaśākānāṃ sādhane'bhihito vidhiḥ || 106 ||
समितां मर्दयेदाज्यैर्जलेनापि च सन्नयेत् । तस्यास्तु वटिकां कृत्वा पचेत्सर्पिषि नीरसम् । एलालवङ्गकर्पूरमरिचाद्यैरलङ्कृते ॥ १०७ ॥
samitāṃ mardayedājyairjalenāpi ca sannayet | tasyāstu vaṭikāṃ kṛtvā pacetsarpiṣi nīrasam | elālavaṅgakarpūramaricādyairalaṅkṛte || 107 ||
मज्जयित्वा सितापाके ततस्तञ्च समुद्धरेत् । अयं प्रकारः संसिद्धौ मण्ठ इत्यभिधीयते ॥ १०८ ॥
majjayitvā sitāpāke tatastañca samuddharet | ayaṃ prakāraḥ saṃsiddhau maṇṭha ityabhidhīyate || 108 ||
मण्ठस्तु बृंहणो वृष्यो बल्यः सुमधुरो गुरुः । पित्तानिलहरो रुच्यो दीप्ताग्नीनां सुपूजितः ॥ १०९ ॥
maṇṭhastu bṛṃhaṇo vṛṣyo balyaḥ sumadhuro guruḥ | pittānilaharo rucyo dīptāgnīnāṃ supūjitaḥ || 109 ||
समिताशर्करासर्पिर्निर्मिता अपरेऽपि ये । प्रकारा अमुना तुल्यास्तेऽपि चेत्तद्गुणाः स्मृताः ॥ ११० ॥
samitāśarkarāsarpirnirmitā apare'pi ye | prakārā amunā tulyāste'pi cettadguṇāḥ smṛtāḥ || 110 ||
पर्पट्यः साज्यसमिता निर्मिता घृतभर्जिताः । कुट्टिताश्चालिताः शुद्धशर्कराभिर्विमर्दिताः ॥ १११ ॥
parpaṭyaḥ sājyasamitā nirmitā ghṛtabharjitāḥ | kuṭṭitāścālitāḥ śuddhaśarkarābhirvimarditāḥ || 111 ||
तत्र चूर्णं क्षिपेदेलालवङ्गमरिचानि च । नारिकेरं सकर्पूरं चारबीजान्यनेकधा ॥ ११२ ॥
tatra cūrṇaṃ kṣipedelālavaṅgamaricāni ca | nārikeraṃ sakarpūraṃ cārabījānyanekadhā || 112 ||
घृताक्तसमिता पुष्टरोटिका रचिता ततः । तस्यान्तःपूरणं तस्य कुर्यान्मुद्रा ं! दृढां सुधीः ॥ ११३ ॥
ghṛtāktasamitā puṣṭaroṭikā racitā tataḥ | tasyāntaḥpūraṇaṃ tasya kuryānmudrā ṃ! dṛḍhāṃ sudhīḥ || 113 ||
सर्पिषि प्रचुरे तान्तु सुपचेन्निपुणो जनः । प्रकारज्ञैः प्रकारोऽय सम्पाव इति कीर्त्तितः ॥ ११४ ॥
sarpiṣi pracure tāntu supacennipuṇo janaḥ | prakārajñaiḥ prakāro'ya sampāva iti kīrttitaḥ || 114 ||
मण्ठकेन समो ज्ञेयः सम्पावोऽपि गुणैर्जनैः ॥ ११५ ॥
maṇṭhakena samo jñeyaḥ sampāvo'pi guṇairjanaiḥ || 115 ||
घृताढ्यया समितया लम्बं कृत्वा पुटं ततः । लवङ्गोषणकर्पूरयुतया सितयाऽन्वितम् ॥ ११६ ॥
ghṛtāḍhyayā samitayā lambaṃ kṛtvā puṭaṃ tataḥ | lavaṅgoṣaṇakarpūrayutayā sitayā'nvitam || 116 ||
पचेदाज्येन सिद्धैषा ज्ञेया कर्पूरनालिका । सम्पावसदृशा ज्ञेया गुणैः कर्पूरनालिका ॥ ११७ ॥
pacedājyena siddhaiṣā jñeyā karpūranālikā | sampāvasadṛśā jñeyā guṇaiḥ karpūranālikā || 117 ||
समिताया घृताढ्याया वर्त्तीर्दीर्घाः समाचरेत् । तास्तु सन्निहिता दीर्घाः पीठस्योपरि धारयेत् ॥ ११८ ॥
samitāyā ghṛtāḍhyāyā varttīrdīrghāḥ samācaret | tāstu sannihitā dīrghāḥ pīṭhasyopari dhārayet || 118 ||
वेल्लयेद्वेल्लनेनैता यथैका पर्पटी भवेत् । ततश्छुरिकया तान्तु संलग्नामेव कर्त्तयेत् ॥ ११९ ॥
vellayedvellanenaitā yathaikā parpaṭī bhavet | tataśchurikayā tāntu saṃlagnāmeva karttayet || 119 ||
ततस्तु वेल्लयेद्भूयः सट्टकेन च लेपयेत् । शालिचूर्णं घृतं तोयं मिश्रितं सट्टकं वदेत् ॥ १२० ॥
tatastu vellayedbhūyaḥ saṭṭakena ca lepayet | śālicūrṇaṃ ghṛtaṃ toyaṃ miśritaṃ saṭṭakaṃ vadet || 120 ||
ततः संवृत्य तल्लोप्त्रद्यं विदधीत पृथक्पृथक् । पुनस्तां वेल्लययेल्लोप्त्रद्यं यथा स्यान्मण्डलाकृतिः ॥ १२१ ॥
tataḥ saṃvṛtya talloptradyaṃ vidadhīta pṛthakpṛthak | punastāṃ vellayayelloptradyaṃ yathā syānmaṇḍalākṛtiḥ || 121 ||
ततस्तां सुपचेदाज्ये भवेयुश्च स्फुटाः स्फुटाः । सुगन्धया शर्करया तद्धूलनमाचरेत् ॥ १२२ ॥
tatastāṃ supacedājye bhaveyuśca sphuṭāḥ sphuṭāḥ | sugandhayā śarkarayā taddhūlanamācaret || 122 ||
सिद्धैषा फेनिकानाम्नी मण्ठकेन समा गुणैः । ततः किञ्चिल्लघुरियं विशेषोऽयमुदाहृतः ॥ १२३ ॥
siddhaiṣā phenikānāmnī maṇṭhakena samā guṇaiḥ | tataḥ kiñcillaghuriyaṃ viśeṣo'yamudāhṛtaḥ || 123 ||
समिताया घृताक्ताया लोप्त्रद्यं कृत्वा च वेल्लयेत् । आज्ये तां भर्जयेत्सिद्धा शष्कुली फेनिकागुणा ॥ १२४ ॥
samitāyā ghṛtāktāyā loptradyaṃ kṛtvā ca vellayet | ājye tāṃ bharjayetsiddhā śaṣkulī phenikāguṇā || 124 ||
वृताढ्यया समितया कृत्वा सूत्राणि तानि तु । निपुणो भर्जयेदाज्ये खण्डपाकेन योजयेत् । युक्तेन मोदकान् कुर्यात्ते गुणैर्मण्ठका यथा ॥ १२५ ॥
vṛtāḍhyayā samitayā kṛtvā sūtrāṇi tāni tu | nipuṇo bharjayedājye khaṇḍapākena yojayet | yuktena modakān kuryātte guṇairmaṇṭhakā yathā || 125 ||
मुद्गानां धूमसीं सम्यग्घोलयेन्निर्मलाऽम्बुना ॥ १२६ ॥
mudgānāṃ dhūmasīṃ samyaggholayennirmalā'mbunā || 126 ||
कटाहस्य घृतस्योर्ध्वं झर्झरं स्थापयेत्ततः । घूमसीन्तु द्र वीभूतां प्रक्षिपेज्झर्झरोपरि ॥ १२७ ॥
kaṭāhasya ghṛtasyordhvaṃ jharjharaṃ sthāpayettataḥ | ghūmasīntu dra vībhūtāṃ prakṣipejjharjharopari || 127 ||
पतन्ति बिन्दवस्तस्मात्तान्सुपक्वान्समुद्धरेत् । सितापाकेन संयोज्य कुर्याद्धस्तेन मोदकान् ॥ १२८ ॥
patanti bindavastasmāttānsupakvānsamuddharet | sitāpākena saṃyojya kuryāddhastena modakān || 128 ||
लघुर्ग्राही त्रिदोषघ्नः स्वादुः शीतो रुचिप्रदः । चक्षुष्यो ज्वरहृद्बल्यस्तर्पणो मुद्गमोदकः ॥ १२९ ॥
laghurgrāhī tridoṣaghnaḥ svāduḥ śīto rucipradaḥ | cakṣuṣyo jvarahṛdbalyastarpaṇo mudgamodakaḥ || 129 ||
एवमेव प्रकारेण कार्या वेसनमोदकाः ॥ १३० ॥
evameva prakāreṇa kāryā vesanamodakāḥ || 130 ||
ते बल्या लघवः शीताः किञ्चिद्वातकरास्तथा । विष्टम्भिनो ज्वरघ्नाश्च पित्तरक्तकफापहाः ॥ १३१ ॥
te balyā laghavaḥ śītāḥ kiñcidvātakarāstathā | viṣṭambhino jvaraghnāśca pittaraktakaphāpahāḥ || 131 ||
तण्डुलचूर्णविमिश्रितनष्टक्षीरेण सान्द्र पिष्टेन । दृढकूपिकां विदध्यात्ताञ्च पचेत्सर्पिषा सम्यक् ॥ १३२ ॥
taṇḍulacūrṇavimiśritanaṣṭakṣīreṇa sāndra piṣṭena | dṛḍhakūpikāṃ vidadhyāttāñca pacetsarpiṣā samyak || 132 ||
अथ तां कोरितमध्यां घनपयसा पूर्णगर्भाञ्च । सट्टकमुद्रि तवदनां तप्तघृते सुपक्ववदनाञ्च । अथ पाण्डुखण्डपाके स्नपयेत्कर्पूरवासिते कुशलः । अथ दुग्धकूपिका सा बल्या पित्तानिलापहाचैव ॥ १३३ ॥
atha tāṃ koritamadhyāṃ ghanapayasā pūrṇagarbhāñca | saṭṭakamudri tavadanāṃ taptaghṛte supakvavadanāñca | atha pāṇḍukhaṇḍapāke snapayetkarpūravāsite kuśalaḥ | atha dugdhakūpikā sā balyā pittānilāpahācaiva || 133 ||
वृष्या शीता गुर्वी शुक्रकरी च तर्पणी रुच्या । विदधाति कायपुष्टिं दृष्टिं दूरप्रसारिणीं सुचिरम् ॥ १३४ ॥
vṛṣyā śītā gurvī śukrakarī ca tarpaṇī rucyā | vidadhāti kāyapuṣṭiṃ dṛṣṭiṃ dūraprasāriṇīṃ suciram || 134 ||
नूतनं घटमानीय तस्यान्तः कुशलो जनः । प्रस्थार्द्धपरिमाणेन दध्नाऽम्लेन प्रलेपयेत् ॥ १३५ ॥
nūtanaṃ ghaṭamānīya tasyāntaḥ kuśalo janaḥ | prasthārddhaparimāṇena dadhnā'mlena pralepayet || 135 ||
द्विप्रस्थां समितां तत्र दध्यम्ल प्रस्थसम्मितम् । घृतमर्द्धशरावञ्च घोलयित्वा घटे क्षिपेत् ॥ १३६ ॥
dviprasthāṃ samitāṃ tatra dadhyamla prasthasammitam | ghṛtamarddhaśarāvañca gholayitvā ghaṭe kṣipet || 136 ||
आतपे स्थापयेत्तावद् यावद्याति तदम्लताम् । ततस्तत्प्रक्षिपेत्पात्रे सच्छिद्रे भाजने तु तत् ॥ १३७ ॥
ātape sthāpayettāvad yāvadyāti tadamlatām | tatastatprakṣipetpātre sacchidre bhājane tu tat || 137 ||
परिभ्राम्य परिभ्राम्य सुसन्तप्ते घृते क्षिपेत् । पुनः पुनः स्तदावृत्त्या विदध्यान्मण्डलाकृतिम् ॥ १३८ ॥
paribhrāmya paribhrāmya susantapte ghṛte kṣipet | punaḥ punaḥ stadāvṛttyā vidadhyānmaṇḍalākṛtim || 138 ||
तां सुपक्वां घृतान्नीत्वा सितापाके तनुद्र वे । कर्पूरादिसुगन्धे च स्नापयित्वोद्धरेत्ततः ॥ १३९ ॥
tāṃ supakvāṃ ghṛtānnītvā sitāpāke tanudra ve | karpūrādisugandhe ca snāpayitvoddharettataḥ || 139 ||
एषा कुण्डलिनी नाम्ना पुष्टिकान्तिबलप्रदा । धातुवृद्धिकरी वृष्या रुच्या चेन्द्रि यतर्पणी ॥ १४० ॥
eṣā kuṇḍalinī nāmnā puṣṭikāntibalapradā | dhātuvṛddhikarī vṛṣyā rucyā cendri yatarpaṇī || 140 ||
आदौ माहिषमम्लमम्बुरहितं दध्याढकं शर्करां । शुभ्रां प्रस्थयुगोन्मितां शुचिपटे किञ्चिच्च किञ्चित्क्षिपेत् । दुग्धेनार्द्धघटेन मृण्मयनवंस्थाल्यां दृढं स्रावये । देलाबीजलवङ्गचन्द्र मरिचैर्योग्यैश्च तद्योजयेत् ॥ १४१ ॥
ādau māhiṣamamlamamburahitaṃ dadhyāḍhakaṃ śarkarāṃ | śubhrāṃ prasthayugonmitāṃ śucipaṭe kiñcicca kiñcitkṣipet | dugdhenārddhaghaṭena mṛṇmayanavaṃsthālyāṃ dṛḍhaṃ srāvaye | delābījalavaṅgacandra maricairyogyaiśca tadyojayet || 141 ||
भीमेन प्रियभोजनेन रचिता नाम्ना रसाला स्वयं । श्रीकृष्णेन पुरा पुनः पुनरियं प्रीत्या समास्वादिता । एषा येन वसन्तवर्जितदिने संसेव्यते नित्यश । स्तस्य स्यादतिवीर्य्यवृद्धिरनिशं सर्वेन्द्रि याणां बलम् ॥ १४२ ॥
bhīmena priyabhojanena racitā nāmnā rasālā svayaṃ | śrīkṛṣṇena purā punaḥ punariyaṃ prītyā samāsvāditā | eṣā yena vasantavarjitadine saṃsevyate nityaśa | stasya syādativīryyavṛddhiraniśaṃ sarvendri yāṇāṃ balam || 142 ||
ग्रीष्मे तथाशरदि ये रविशोषिताङ्गा ये च प्रमत्तवनितासुरतातिखिन्नाः । ये चापि मार्गपरिसर्पणशीर्णगात्रास्तेषामियं वपुषि पोषणमाशु कुर्यात् ॥ १४३ ॥
grīṣme tathāśaradi ye raviśoṣitāṅgā ye ca pramattavanitāsuratātikhinnāḥ | ye cāpi mārgaparisarpaṇaśīrṇagātrāsteṣāmiyaṃ vapuṣi poṣaṇamāśu kuryāt || 143 ||
रसाला शुक्रला वल्या रोचनी वातपित्तजित् ॥ १४४ ॥
rasālā śukralā valyā rocanī vātapittajit || 144 ||
दीपनी बृंहणी स्निग्धा मधुरा शिशिरा सरा । रक्तपित्तं तृषां दाहं प्रतिश्यायं विनाशयेत् ॥ १४५ ॥
dīpanī bṛṃhaṇī snigdhā madhurā śiśirā sarā | raktapittaṃ tṛṣāṃ dāhaṃ pratiśyāyaṃ vināśayet || 145 ||
जलेन शीतलेनैव घोलिता शुभ्रशर्करा । एलालवङ्गकर्पूरमरिचैश्च समन्विता ॥ १४६ ॥
jalena śītalenaiva gholitā śubhraśarkarā | elālavaṅgakarpūramaricaiśca samanvitā || 146 ||
शर्करोदकनाम्ना तत्प्रसिद्धं विदुषां मुखैः । शर्करोदकमाख्यातं शुक्रलं शिशिरं सरम् ॥ १४७ ॥
śarkarodakanāmnā tatprasiddhaṃ viduṣāṃ mukhaiḥ | śarkarodakamākhyātaṃ śukralaṃ śiśiraṃ saram || 147 ||
बल्यं रुच्यं लघु स्वादु वातपित्तप्रणाशनम् । मूर्च्छाछर्दितृषादाहज्वरशान्तिकरं परम् ॥ १४८ ॥
balyaṃ rucyaṃ laghu svādu vātapittapraṇāśanam | mūrcchācharditṛṣādāhajvaraśāntikaraṃ param || 148 ||
आम्रमामं जले स्विन्नं मर्दितं दृढपाणिना । सिताशीताम्बुसंयुक्तं कर्पूरमरिचान्वितम् ॥ १४९ ॥
āmramāmaṃ jale svinnaṃ marditaṃ dṛḍhapāṇinā | sitāśītāmbusaṃyuktaṃ karpūramaricānvitam || 149 ||
प्रपाणकमिदं श्रेष्ठं भीमसेनेन निर्मितम् । सद्यो रुचिकरं बल्यं शीघ्रमिन्द्रि वतर्पणम् ॥ १५० ॥
prapāṇakamidaṃ śreṣṭhaṃ bhīmasenena nirmitam | sadyo rucikaraṃ balyaṃ śīghramindri vatarpaṇam || 150 ||
अम्लिकायाः फलं पक्वं मर्दितं वारिणा दृढम् । शर्करामरिचैर्मिश्रं लवङ्गेन्दुसुवासितम् ॥ १५१ ॥
amlikāyāḥ phalaṃ pakvaṃ marditaṃ vāriṇā dṛḍham | śarkarāmaricairmiśraṃ lavaṅgendusuvāsitam || 151 ||
अम्लिकाफलसम्भूतं पानकं वातनाशनम् । पित्तश्लेष्मकरं किञ्चित्सुरुच्यं वह्निबोधनम् ॥ १५२ ॥
amlikāphalasambhūtaṃ pānakaṃ vātanāśanam | pittaśleṣmakaraṃ kiñcitsurucyaṃ vahnibodhanam || 152 ||
भागैकं निम्बुजं तोयं षड्भागं शर्करोदकम् । लवङ्गमरिचैर्मिश्रं पानं पानकमुत्तमम् ॥ १५३ ॥
bhāgaikaṃ nimbujaṃ toyaṃ ṣaḍbhāgaṃ śarkarodakam | lavaṅgamaricairmiśraṃ pānaṃ pānakamuttamam || 153 ||
निम्बूकफलभवं पानमत्यम्लं वातनाशनम् । वह्निदीप्तिकरं रुच्यं समस्ताहारपाचकम् ॥ १५४ ॥
nimbūkaphalabhavaṃ pānamatyamlaṃ vātanāśanam | vahnidīptikaraṃ rucyaṃ samastāhārapācakam || 154 ||
शिलायां साधु सम्पिष्टं धान्याकं वस्त्रगालितम् । शर्करोदकसंयुक्तं कर्पूरादिसुसंस्कृतम् । नूतने मृण्मये पात्रे स्थितं पित्तहरं परम् ॥ १५५ ॥
śilāyāṃ sādhu sampiṣṭaṃ dhānyākaṃ vastragālitam | śarkarodakasaṃyuktaṃ karpūrādisusaṃskṛtam | nūtane mṛṇmaye pātre sthitaṃ pittaharaṃ param || 155 ||
काञ्जिकं रोचनं रुच्यं पाचनं वह्निदीपनम् ॥ १५६ ॥
kāñjikaṃ rocanaṃ rucyaṃ pācanaṃ vahnidīpanam || 156 ||
शूलाजीर्णविबन्धघ्नं कोष्ठशुद्धिकरं परम् । न भवेत्काञ्जिकं यत्र तत्र जालि प्रदीयते ॥ १५७ ॥
śūlājīrṇavibandhaghnaṃ koṣṭhaśuddhikaraṃ param | na bhavetkāñjikaṃ yatra tatra jāli pradīyate || 157 ||
आममाम्रफलं पिष्टं राजिकालवणान्वितम् । मृष्टहिङ्गुयुतं पूतं घोलितं जालिरुच्यते ॥ १५८ ॥
āmamāmraphalaṃ piṣṭaṃ rājikālavaṇānvitam | mṛṣṭahiṅguyutaṃ pūtaṃ gholitaṃ jālirucyate || 158 ||
जालिर्हरति जिह्वायाः कुण्ठत्वं कण्ठशोधिनी । मन्दं मन्दन्तु पीता सा रोचनी वह्निबोधिनी ॥ १५९ ॥
jālirharati jihvāyāḥ kuṇṭhatvaṃ kaṇṭhaśodhinī | mandaṃ mandantu pītā sā rocanī vahnibodhinī || 159 ||
तुर्यांशेन जलेन संयुतमतिस्थूलं सदम्लं दधि । प्रायोमाहिषमम्बुकेन विमले मृद्भाजने गालयेत् । भृष्टं हिंगुच जीरकञ्चलवणं राजीञ्च किञ्चिन्मितां । पिष्टां तत्र विमिश्रयेद्भवति तत्तक्रं न कस्य प्रियम् ॥ १६० ॥
turyāṃśena jalena saṃyutamatisthūlaṃ sadamlaṃ dadhi | prāyomāhiṣamambukena vimale mṛdbhājane gālayet | bhṛṣṭaṃ hiṃguca jīrakañcalavaṇaṃ rājīñca kiñcinmitāṃ | piṣṭāṃ tatra vimiśrayedbhavati tattakraṃ na kasya priyam || 160 ||
तक्रं रुचिकरं वह्निदीपनं पाचनं परम् । उदरे ये गदास्तेषां नाशनं तृप्तिकारकम् ॥ १६१ ॥
takraṃ rucikaraṃ vahnidīpanaṃ pācanaṃ param | udare ye gadāsteṣāṃ nāśanaṃ tṛptikārakam || 161 ||
विदाहीन्यन्नपानानि यानि भुङ्क्ते हि मानवः । तद्विदाहप्रशान्त्यर्थं भोजनान्ते पयः पिबेत् ॥ १६२ ॥
vidāhīnyannapānāni yāni bhuṅkte hi mānavaḥ | tadvidāhapraśāntyarthaṃ bhojanānte payaḥ pibet || 162 ||
धान्यानि भ्राष्ट्रभृष्टानि यन्त्रपिष्टानि सक्तवः ॥ १६३ ॥
dhānyāni bhrāṣṭrabhṛṣṭāni yantrapiṣṭāni saktavaḥ || 163 ||
यवजाः सक्तवः शीता दीपना लघवः सराः । कफपित्तहरा रूक्षा लेखनाश्च प्रकीर्त्तिताः ॥ १६४ ॥
yavajāḥ saktavaḥ śītā dīpanā laghavaḥ sarāḥ | kaphapittaharā rūkṣā lekhanāśca prakīrttitāḥ || 164 ||
ते पीता बलदा वृष्या बृंहणा भेदनास्तथा । तर्पणा मधुरा रुच्याः परिणामे बलावहाः ॥ १६५ ॥
te pītā baladā vṛṣyā bṛṃhaṇā bhedanāstathā | tarpaṇā madhurā rucyāḥ pariṇāme balāvahāḥ || 165 ||
कफपित्तश्रमक्षुत्तृड्व्रणनेत्रामयापहाः । प्रशस्ता घर्मदाहाध्वव्यायामार्त्तशरीरिणाम् ॥ १६६ ॥
kaphapittaśramakṣuttṛḍvraṇanetrāmayāpahāḥ | praśastā gharmadāhādhvavyāyāmārttaśarīriṇām || 166 ||
निस्तुषैश्चणकैर्भृष्टैस्तुर्यांशैश्च यवैः कृताः । सक्तवः शर्करासर्पिर्युक्ता ग्रीष्मेऽपि पूजिता ॥ १६७ ॥
nistuṣaiścaṇakairbhṛṣṭaisturyāṃśaiśca yavaiḥ kṛtāḥ | saktavaḥ śarkarāsarpiryuktā grīṣme'pi pūjitā || 167 ||
सक्तवः शालिसम्भूता वह्निदा लघवो हिमाः । मधुरा ग्राहिणो रुच्याः पथ्याश्च बलशुक्रदा ॥ १६८ ॥
saktavaḥ śālisambhūtā vahnidā laghavo himāḥ | madhurā grāhiṇo rucyāḥ pathyāśca balaśukradā || 168 ||
न भुक्त्वा न रदैश्छित्वा न निशायां न वा बहून् । नजलान्तरितानद्भिः सक्तूनद्यान्न केवलान् ॥ १६९ ॥
na bhuktvā na radaiśchitvā na niśāyāṃ na vā bahūn | najalāntaritānadbhiḥ saktūnadyānna kevalān || 169 ||
पृथक्पानं पुनर्दानं सामिषं पयसा निशि । दन्तच्छेदनमुष्णञ्च सप्त सक्तुषु वर्जयेत् ॥ १७० ॥
pṛthakpānaṃ punardānaṃ sāmiṣaṃ payasā niśi | dantacchedanamuṣṇañca sapta saktuṣu varjayet || 170 ||
यवास्तु निस्तुषा भृष्टाः स्मृता धाना इति स्त्रियाम् । धानाः स्युर्दुर्जरा रुक्षास्तृट्प्रदा गुरवश्च ताः । तथा मेहकफच्छर्दिनाशिन्यः सम्प्रकीर्त्तिताः ॥ १७१ ॥
yavāstu nistuṣā bhṛṣṭāḥ smṛtā dhānā iti striyām | dhānāḥ syurdurjarā rukṣāstṛṭpradā guravaśca tāḥ | tathā mehakaphacchardināśinyaḥ samprakīrttitāḥ || 171 ||
येषां स्युस्तण्डुलास्तानि धान्यानि सतुषाणि च । भृष्टानि स्फुटितान्याहुर्लाजा इति मनीषिणः ॥ १७२ ॥
yeṣāṃ syustaṇḍulāstāni dhānyāni satuṣāṇi ca | bhṛṣṭāni sphuṭitānyāhurlājā iti manīṣiṇaḥ || 172 ||
लाजाः स्युर्मधुराः शीता लघवो दीपनाश्च ते । स्वल्पमूत्रमला रूक्षा बल्याः पित्तकफच्छिदः । छर्द्यतीसारदाहास्रमेहमेदस्तृषाऽपहाः ॥ १७३ ॥
lājāḥ syurmadhurāḥ śītā laghavo dīpanāśca te | svalpamūtramalā rūkṣā balyāḥ pittakaphacchidaḥ | chardyatīsāradāhāsramehamedastṛṣā'pahāḥ || 173 ||
शालयः सतुषा आद्रा र्! भृष्टा अस्फुटितास्ततः । कुट्टिताश्चिपिटाःप्रोक्तास्ते स्मृताः पृथुका अपि ॥ १७४ ॥
śālayaḥ satuṣā ādrā r! bhṛṣṭā asphuṭitāstataḥ | kuṭṭitāścipiṭāḥproktāste smṛtāḥ pṛthukā api || 174 ||
पृथुका गुरवो वातनाशनाः श्लेष्मला अपि । सक्षीरा बृंहणा वृष्या बल्या भिन्नमलाश्च ते ॥ १७५ ॥
pṛthukā guravo vātanāśanāḥ śleṣmalā api | sakṣīrā bṛṃhaṇā vṛṣyā balyā bhinnamalāśca te || 175 ||
अर्द्धपक्वैः शमीधान्यैस्तृणभृष्टैश्च होलकः । होलकोऽल्पानिलोः मेदः कफदोषत्रयापहः । भवेद् यो होलको यस्य स च तत्तद्गुणो भवेत् ॥ १७६ ॥
arddhapakvaiḥ śamīdhānyaistṛṇabhṛṣṭaiśca holakaḥ | holako'lpāniloḥ medaḥ kaphadoṣatrayāpahaḥ | bhaved yo holako yasya sa ca tattadguṇo bhavet || 176 ||
मञ्जरी त्वर्द्धपक्वा वा यवगोधूमयोर्भवेत् । तृणानलेन संभृष्टा बुधैरूचीति सा स्मृता । ऊची कफप्रदा बल्या लघ्वी पित्तानिलापहा ॥ १७७ ॥
mañjarī tvarddhapakvā vā yavagodhūmayorbhavet | tṛṇānalena saṃbhṛṣṭā budhairūcīti sā smṛtā | ūcī kaphapradā balyā laghvī pittānilāpahā || 177 ||
अर्धस्विन्नास्तु गोधूमा अन्येऽपि चणकादयः ॥ १७८ ॥
ardhasvinnāstu godhūmā anye'pi caṇakādayaḥ || 178 ||
कुल्माषा इति कथ्यन्ते शब्दशास्त्रेषु पण्डितैः । कुल्माषागुरवो रूक्षा वातला भिन्नवर्चसः ॥ १७९ ॥
kulmāṣā iti kathyante śabdaśāstreṣu paṇḍitaiḥ | kulmāṣāguravo rūkṣā vātalā bhinnavarcasaḥ || 179 ||
पललन्तु समाख्यातं सैक्षवं तिलपिष्टकम् । पललं मलकृद् वृष्यं वातघ्नं कफपित्तकृत् । बृंहणं च गुरु स्निग्धं मूत्राधिक्यनिवर्त्तकम् ॥ १८० ॥
palalantu samākhyātaṃ saikṣavaṃ tilapiṣṭakam | palalaṃ malakṛd vṛṣyaṃ vātaghnaṃ kaphapittakṛt | bṛṃhaṇaṃ ca guru snigdhaṃ mūtrādhikyanivarttakam || 180 ||
तिलकिट्टन्तु पिण्याकस्तथा तिलखलि स्मृता । पिण्याको लेखनो रूक्षो विष्टम्भी दृष्टिदूषणः ॥ १८१ ॥
tilakiṭṭantu piṇyākastathā tilakhali smṛtā | piṇyāko lekhano rūkṣo viṣṭambhī dṛṣṭidūṣaṇaḥ || 181 ||
तुण्डुलो मेहजन्तुघ्नः स नवस्त्वतिदुर्जरः ॥ १८२ ॥
tuṇḍulo mehajantughnaḥ sa navastvatidurjaraḥ || 182 ||
इति श्रीमिश्रलटकन तनय श्रीमिश्रभाव विरचिते भावप्रकाशे मिश्रप्रकरणे द्वादशः कृतान्नवर्गः समाप्तः ॥ १८३ ॥
iti śrīmiśralaṭakana tanaya śrīmiśrabhāva viracite bhāvaprakāśe miśraprakaraṇe dvādaśaḥ kṛtānnavargaḥ samāptaḥ || 183 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).