Skip to content

अध्याय २५ · घृतवर्गः

Ghṛtavargaḥ

ghṛtavargaḥ

A chapter of the Bhavaprakasha.

21 versesSanskrit with transliteration

A physician with a basket of medicinal herbs and fruits.

अथ घृतवर्गः । घृतमाज्यं हविः सर्पिः कथ्यन्ते तद्गुणा अथ । घृतं रसायनं स्वादु चक्षुष्यं वह्निदीपनम् ॥ १ ॥

atha ghṛtavargaḥ | ghṛtamājyaṃ haviḥ sarpiḥ kathyante tadguṇā atha | ghṛtaṃ rasāyanaṃ svādu cakṣuṣyaṃ vahnidīpanam || 1 ||

Report an error

शीतवीर्यविषालक्ष्मीपापपित्तानिलापहम् । अल्पाभिष्यन्दि कान्त्योजस्तेजोलावण्यवृद्धिकृत् ॥ २ ॥

śītavīryaviṣālakṣmīpāpapittānilāpaham | alpābhiṣyandi kāntyojastejolāvaṇyavṛddhikṛt || 2 ||

Report an error

स्वरस्मृतिकरं मेध्यमायुष्यं बलकृद्गुरु । उदावर्त्तज्वरोन्मादशूलानाहव्रणान् हरेत् । स्निग्धं कफकरं रक्षःक्षयवीसर्परक्तनुत् ॥ ३ ॥

svarasmṛtikaraṃ medhyamāyuṣyaṃ balakṛdguru | udāvarttajvaronmādaśūlānāhavraṇān haret | snigdhaṃ kaphakaraṃ rakṣaḥkṣayavīsarparaktanut || 3 ||

Report an error

गव्यं घृतं विशेषेण चक्षुष्यं वृष्यमग्निकृत् । स्वादु पाककरं शीतं वातपित्तकफापहम् ॥ ४ ॥

gavyaṃ ghṛtaṃ viśeṣeṇa cakṣuṣyaṃ vṛṣyamagnikṛt | svādu pākakaraṃ śītaṃ vātapittakaphāpaham || 4 ||

Report an error

मेधालावण्यकान्त्योजस्तेजोवृद्धिकरं परम् । अलक्ष्मीपापरक्षोघ्नं वयसः स्थापकं गुरु ॥ ५ ॥

medhālāvaṇyakāntyojastejovṛddhikaraṃ param | alakṣmīpāparakṣoghnaṃ vayasaḥ sthāpakaṃ guru || 5 ||

Report an error

बल्यं पवित्रमायुष्यं सुमङ्गल्यं रसायनम् । सुगन्धं रोचनं चारु सर्वाज्येषु गुणाधिकम् ॥ ६ ॥

balyaṃ pavitramāyuṣyaṃ sumaṅgalyaṃ rasāyanam | sugandhaṃ rocanaṃ cāru sarvājyeṣu guṇādhikam || 6 ||

Report an error

माहिषन्तु घृतं स्वादु पित्तरक्तानिलापहम् । शीतलं श्लेष्मलं वृष्यं गुरु स्वादु विपच्यते ॥ ७ ॥

māhiṣantu ghṛtaṃ svādu pittaraktānilāpaham | śītalaṃ śleṣmalaṃ vṛṣyaṃ guru svādu vipacyate || 7 ||

Report an error

आजमाज्यं करोत्यग्निं चक्षुष्यं बलवर्द्धनम् । कासे श्वासे क्षये चापि हितं पाके भवेत् कटु ॥ ८ ॥

ājamājyaṃ karotyagniṃ cakṣuṣyaṃ balavarddhanam | kāse śvāse kṣaye cāpi hitaṃ pāke bhavet kaṭu || 8 ||

Report an error

औष्ट्रं कटु घृतं पाके शोषकृमिविषापहम् । दीपनं कफवातघ्नं कुष्ठगुल्मोदरापहम् ॥ ९ ॥

auṣṭraṃ kaṭu ghṛtaṃ pāke śoṣakṛmiviṣāpaham | dīpanaṃ kaphavātaghnaṃ kuṣṭhagulmodarāpaham || 9 ||

Report an error

पाके लघ्वाविकं सर्पिः सर्वरोगविनाशनम् ॥ १० ॥

pāke laghvāvikaṃ sarpiḥ sarvarogavināśanam || 10 ||

Report an error

वृद्धिं करोति चास्थ्नां वा अश्मरीशर्कराऽपहम् । चक्षुष्यमग्निसंधुक्ष्यं वातदोषनिवारणम् ॥ ११ ॥

vṛddhiṃ karoti cāsthnāṃ vā aśmarīśarkarā'paham | cakṣuṣyamagnisaṃdhukṣyaṃ vātadoṣanivāraṇam || 11 ||

Report an error

कफेऽनिले योनिदोषे पित्ते रक्ते च तद्धितम् । चज्ञुष्यमाज्यं स्त्रीणां वा सर्पिः स्यादमृतोपमम् ॥ १२ ॥

kaphe'nile yonidoṣe pitte rakte ca taddhitam | cajñuṣyamājyaṃ strīṇāṃ vā sarpiḥ syādamṛtopamam || 12 ||

Report an error

वृद्धिं करोति देहाग्नेर्लघु पाके विषापहम् । तर्पणं नेत्ररोगघ्नं दाहनुद् वडवाघृतम् ॥ १३ ॥

vṛddhiṃ karoti dehāgnerlaghu pāke viṣāpaham | tarpaṇaṃ netrarogaghnaṃ dāhanud vaḍavāghṛtam || 13 ||

Report an error

घृतं दुग्धभवं ग्राहि शीतलं नेत्ररोगहृत् । निहन्ति पित्तदाहास्रमदमूर्च्छाभ्रमानिलान् ॥ १४ ॥

ghṛtaṃ dugdhabhavaṃ grāhi śītalaṃ netrarogahṛt | nihanti pittadāhāsramadamūrcchābhramānilān || 14 ||

Report an error

हविर्ह्यस्तनदुग्धोत्थं तत्स्याद्धैयङ्गवीनकम् । हैयङ्गवीनं चक्षुष्यं दीपनं रुचिकृत्परम् । बलकृद् बृंहणं वृष्यं विशेषाज्ज्वरनाशनम् ॥ १५ ॥

havirhyastanadugdhotthaṃ tatsyāddhaiyaṅgavīnakam | haiyaṅgavīnaṃ cakṣuṣyaṃ dīpanaṃ rucikṛtparam | balakṛd bṛṃhaṇaṃ vṛṣyaṃ viśeṣājjvaranāśanam || 15 ||

Report an error

बर्षादूर्ध्वं भवेदाज्यं पुराणं तत् त्रिदोषनुत् । मूर्च्छाकुष्ठविषोन्मादापस्मारतिमिरापहम् ॥ १६ ॥

barṣādūrdhvaṃ bhavedājyaṃ purāṇaṃ tat tridoṣanut | mūrcchākuṣṭhaviṣonmādāpasmāratimirāpaham || 16 ||

Report an error

यथा यथा ऽखिलं सर्पिः पुराणमधिकं भवेत् । तथा तथा गुणैः स्वैः स्वैरधिकं तदुदाहृतम् ॥ १७ ॥

yathā yathā 'khilaṃ sarpiḥ purāṇamadhikaṃ bhavet | tathā tathā guṇaiḥ svaiḥ svairadhikaṃ tadudāhṛtam || 17 ||

Report an error

योजयेन्नवमेवाज्यं भोजने तर्पणे श्रमे । बलक्षये पाण्डुरोगे कामलानेत्ररोगयोः ॥ १८ ॥

yojayennavamevājyaṃ bhojane tarpaṇe śrame | balakṣaye pāṇḍuroge kāmalānetrarogayoḥ || 18 ||

Report an error

राजयक्ष्मणि बाले च वृद्धे श्लेष्मकृते गदे ॥ १९ ॥

rājayakṣmaṇi bāle ca vṛddhe śleṣmakṛte gade || 19 ||

Report an error

रोगे सोमे विषूच्याञ्च विबन्धे च मदात्यये । ज्वरे च दहने मन्दे न सर्पिर्बहु मन्यते ॥ २० ॥

roge some viṣūcyāñca vibandhe ca madātyaye | jvare ca dahane mande na sarpirbahu manyate || 20 ||

Report an error

इति श्रीमिश्रलटकन तनय श्रीमिश्रभाव विरचिते भावप्रकाशे मिश्रप्रकरणेऽष्टादशो घृतवर्गः समाप्तः ॥ २१ ॥

iti śrīmiśralaṭakana tanaya śrīmiśrabhāva viracite bhāvaprakāśe miśraprakaraṇe'ṣṭādaśo ghṛtavargaḥ samāptaḥ || 21 ||

Report an error

Illustration: Verse & Place (Project-owned).