अथ घृतवर्गः । घृतमाज्यं हविः सर्पिः कथ्यन्ते तद्गुणा अथ । घृतं रसायनं स्वादु चक्षुष्यं वह्निदीपनम् ॥ १ ॥
atha ghṛtavargaḥ | ghṛtamājyaṃ haviḥ sarpiḥ kathyante tadguṇā atha | ghṛtaṃ rasāyanaṃ svādu cakṣuṣyaṃ vahnidīpanam || 1 ||
अध्याय २५ · घृतवर्गः
ghṛtavargaḥ
A chapter of the Bhavaprakasha.
21 versesSanskrit with transliteration
अथ घृतवर्गः । घृतमाज्यं हविः सर्पिः कथ्यन्ते तद्गुणा अथ । घृतं रसायनं स्वादु चक्षुष्यं वह्निदीपनम् ॥ १ ॥
atha ghṛtavargaḥ | ghṛtamājyaṃ haviḥ sarpiḥ kathyante tadguṇā atha | ghṛtaṃ rasāyanaṃ svādu cakṣuṣyaṃ vahnidīpanam || 1 ||
शीतवीर्यविषालक्ष्मीपापपित्तानिलापहम् । अल्पाभिष्यन्दि कान्त्योजस्तेजोलावण्यवृद्धिकृत् ॥ २ ॥
śītavīryaviṣālakṣmīpāpapittānilāpaham | alpābhiṣyandi kāntyojastejolāvaṇyavṛddhikṛt || 2 ||
स्वरस्मृतिकरं मेध्यमायुष्यं बलकृद्गुरु । उदावर्त्तज्वरोन्मादशूलानाहव्रणान् हरेत् । स्निग्धं कफकरं रक्षःक्षयवीसर्परक्तनुत् ॥ ३ ॥
svarasmṛtikaraṃ medhyamāyuṣyaṃ balakṛdguru | udāvarttajvaronmādaśūlānāhavraṇān haret | snigdhaṃ kaphakaraṃ rakṣaḥkṣayavīsarparaktanut || 3 ||
गव्यं घृतं विशेषेण चक्षुष्यं वृष्यमग्निकृत् । स्वादु पाककरं शीतं वातपित्तकफापहम् ॥ ४ ॥
gavyaṃ ghṛtaṃ viśeṣeṇa cakṣuṣyaṃ vṛṣyamagnikṛt | svādu pākakaraṃ śītaṃ vātapittakaphāpaham || 4 ||
मेधालावण्यकान्त्योजस्तेजोवृद्धिकरं परम् । अलक्ष्मीपापरक्षोघ्नं वयसः स्थापकं गुरु ॥ ५ ॥
medhālāvaṇyakāntyojastejovṛddhikaraṃ param | alakṣmīpāparakṣoghnaṃ vayasaḥ sthāpakaṃ guru || 5 ||
बल्यं पवित्रमायुष्यं सुमङ्गल्यं रसायनम् । सुगन्धं रोचनं चारु सर्वाज्येषु गुणाधिकम् ॥ ६ ॥
balyaṃ pavitramāyuṣyaṃ sumaṅgalyaṃ rasāyanam | sugandhaṃ rocanaṃ cāru sarvājyeṣu guṇādhikam || 6 ||
माहिषन्तु घृतं स्वादु पित्तरक्तानिलापहम् । शीतलं श्लेष्मलं वृष्यं गुरु स्वादु विपच्यते ॥ ७ ॥
māhiṣantu ghṛtaṃ svādu pittaraktānilāpaham | śītalaṃ śleṣmalaṃ vṛṣyaṃ guru svādu vipacyate || 7 ||
आजमाज्यं करोत्यग्निं चक्षुष्यं बलवर्द्धनम् । कासे श्वासे क्षये चापि हितं पाके भवेत् कटु ॥ ८ ॥
ājamājyaṃ karotyagniṃ cakṣuṣyaṃ balavarddhanam | kāse śvāse kṣaye cāpi hitaṃ pāke bhavet kaṭu || 8 ||
औष्ट्रं कटु घृतं पाके शोषकृमिविषापहम् । दीपनं कफवातघ्नं कुष्ठगुल्मोदरापहम् ॥ ९ ॥
auṣṭraṃ kaṭu ghṛtaṃ pāke śoṣakṛmiviṣāpaham | dīpanaṃ kaphavātaghnaṃ kuṣṭhagulmodarāpaham || 9 ||
पाके लघ्वाविकं सर्पिः सर्वरोगविनाशनम् ॥ १० ॥
pāke laghvāvikaṃ sarpiḥ sarvarogavināśanam || 10 ||
वृद्धिं करोति चास्थ्नां वा अश्मरीशर्कराऽपहम् । चक्षुष्यमग्निसंधुक्ष्यं वातदोषनिवारणम् ॥ ११ ॥
vṛddhiṃ karoti cāsthnāṃ vā aśmarīśarkarā'paham | cakṣuṣyamagnisaṃdhukṣyaṃ vātadoṣanivāraṇam || 11 ||
कफेऽनिले योनिदोषे पित्ते रक्ते च तद्धितम् । चज्ञुष्यमाज्यं स्त्रीणां वा सर्पिः स्यादमृतोपमम् ॥ १२ ॥
kaphe'nile yonidoṣe pitte rakte ca taddhitam | cajñuṣyamājyaṃ strīṇāṃ vā sarpiḥ syādamṛtopamam || 12 ||
वृद्धिं करोति देहाग्नेर्लघु पाके विषापहम् । तर्पणं नेत्ररोगघ्नं दाहनुद् वडवाघृतम् ॥ १३ ॥
vṛddhiṃ karoti dehāgnerlaghu pāke viṣāpaham | tarpaṇaṃ netrarogaghnaṃ dāhanud vaḍavāghṛtam || 13 ||
घृतं दुग्धभवं ग्राहि शीतलं नेत्ररोगहृत् । निहन्ति पित्तदाहास्रमदमूर्च्छाभ्रमानिलान् ॥ १४ ॥
ghṛtaṃ dugdhabhavaṃ grāhi śītalaṃ netrarogahṛt | nihanti pittadāhāsramadamūrcchābhramānilān || 14 ||
हविर्ह्यस्तनदुग्धोत्थं तत्स्याद्धैयङ्गवीनकम् । हैयङ्गवीनं चक्षुष्यं दीपनं रुचिकृत्परम् । बलकृद् बृंहणं वृष्यं विशेषाज्ज्वरनाशनम् ॥ १५ ॥
havirhyastanadugdhotthaṃ tatsyāddhaiyaṅgavīnakam | haiyaṅgavīnaṃ cakṣuṣyaṃ dīpanaṃ rucikṛtparam | balakṛd bṛṃhaṇaṃ vṛṣyaṃ viśeṣājjvaranāśanam || 15 ||
बर्षादूर्ध्वं भवेदाज्यं पुराणं तत् त्रिदोषनुत् । मूर्च्छाकुष्ठविषोन्मादापस्मारतिमिरापहम् ॥ १६ ॥
barṣādūrdhvaṃ bhavedājyaṃ purāṇaṃ tat tridoṣanut | mūrcchākuṣṭhaviṣonmādāpasmāratimirāpaham || 16 ||
यथा यथा ऽखिलं सर्पिः पुराणमधिकं भवेत् । तथा तथा गुणैः स्वैः स्वैरधिकं तदुदाहृतम् ॥ १७ ॥
yathā yathā 'khilaṃ sarpiḥ purāṇamadhikaṃ bhavet | tathā tathā guṇaiḥ svaiḥ svairadhikaṃ tadudāhṛtam || 17 ||
योजयेन्नवमेवाज्यं भोजने तर्पणे श्रमे । बलक्षये पाण्डुरोगे कामलानेत्ररोगयोः ॥ १८ ॥
yojayennavamevājyaṃ bhojane tarpaṇe śrame | balakṣaye pāṇḍuroge kāmalānetrarogayoḥ || 18 ||
राजयक्ष्मणि बाले च वृद्धे श्लेष्मकृते गदे ॥ १९ ॥
rājayakṣmaṇi bāle ca vṛddhe śleṣmakṛte gade || 19 ||
रोगे सोमे विषूच्याञ्च विबन्धे च मदात्यये । ज्वरे च दहने मन्दे न सर्पिर्बहु मन्यते ॥ २० ॥
roge some viṣūcyāñca vibandhe ca madātyaye | jvare ca dahane mande na sarpirbahu manyate || 20 ||
इति श्रीमिश्रलटकन तनय श्रीमिश्रभाव विरचिते भावप्रकाशे मिश्रप्रकरणेऽष्टादशो घृतवर्गः समाप्तः ॥ २१ ॥
iti śrīmiśralaṭakana tanaya śrīmiśrabhāva viracite bhāvaprakāśe miśraprakaraṇe'ṣṭādaśo ghṛtavargaḥ samāptaḥ || 21 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).