अथ दशमोऽम्लपित्तश्लेष्मपित्ताधिकारः ॥ १ ॥
atha daśamo'mlapittaśleṣmapittādhikāraḥ || 1 ||
अध्याय ४१ · अम्लपित्तश्लेष्मपित्ताधिकारः
amlapittaśleṣmapittādhikāraḥ
A chapter of the Bhavaprakasha.
41 versesSanskrit with transliteration
अथ दशमोऽम्लपित्तश्लेष्मपित्ताधिकारः ॥ १ ॥
atha daśamo'mlapittaśleṣmapittādhikāraḥ || 1 ||
विरुद्धदुष्टाम्लविदाहिपित्तप्रकोपिपानान्नभुजो विदग्धम् । पित्तं स्वहेतूपचितं पुरा यत्तदम्लपित्तं प्रवदन्ति सन्तः ॥ २ ॥
viruddhaduṣṭāmlavidāhipittaprakopipānānnabhujo vidagdham | pittaṃ svahetūpacitaṃ purā yattadamlapittaṃ pravadanti santaḥ || 2 ||
अविपाकः क्लमोत्क्लेशस्तिक्ताम्लोद्गारगौरवैः । हृत्कण्ठदाहारुचिभिरम्लपिक्तं वदेद्भिषक् । अम्लपित्तं द्विधा प्रोक्तमधोगं च तथोर्ध्वगम् ॥ ३ ॥
avipākaḥ klamotkleśastiktāmlodgāragauravaiḥ | hṛtkaṇṭhadāhārucibhiramlapiktaṃ vadedbhiṣak | amlapittaṃ dvidhā proktamadhogaṃ ca tathordhvagam || 3 ||
वातं हरित्पीतकनीलकृष्णमारक्तरक्ताभमतीव चाच्छम् । मत्स्योदकाभं त्वतिपिच्छिलाभं श्लेष्मानुजातं सहितं रसेन ॥ ४ ॥
vātaṃ haritpītakanīlakṛṣṇamāraktaraktābhamatīva cāccham | matsyodakābhaṃ tvatipicchilābhaṃ śleṣmānujātaṃ sahitaṃ rasena || 4 ||
तृड्दाहमूर्च्छाभ्रममोहकारि प्रयात्यधो वा विविधप्रकारम् । हृल्लासकोठानलसादहर्षस्वेदाङ्गपीतत्वकरं कदाचित् ॥ ५ ॥
tṛḍdāhamūrcchābhramamohakāri prayātyadho vā vividhaprakāram | hṛllāsakoṭhānalasādaharṣasvedāṅgapītatvakaraṃ kadācit || 5 ||
भुक्ते विदग्धेऽप्यथ वाऽप्यभुक्ते करोति तिक्ताम्लवमिं कदाचित् । उद्गारमेवंविधमेव कण्ठहृत्कुक्षिदाहं शिरसो रुजञ्च ॥ ६ ॥
bhukte vidagdhe'pyatha vā'pyabhukte karoti tiktāmlavamiṃ kadācit | udgāramevaṃvidhameva kaṇṭhahṛtkukṣidāhaṃ śiraso rujañca || 6 ||
करचरणदाहमौष्ण्यं महतीमरुचिं ज्वरं च कफपित्तम् । जनयति कण्डूमण्डलपिडकाशतनिचितरोगचयम् ॥ ७ ॥
karacaraṇadāhamauṣṇyaṃ mahatīmaruciṃ jvaraṃ ca kaphapittam | janayati kaṇḍūmaṇḍalapiḍakāśatanicitarogacayam || 7 ||
सानिलं सानिलकफं सकफं तच्च लक्षयेत् । दोषलिङ्गेन मतिमान् भिषङ्मोहकरं हि तत् ॥ ८ ॥
sānilaṃ sānilakaphaṃ sakaphaṃ tacca lakṣayet | doṣaliṅgena matimān bhiṣaṅmohakaraṃ hi tat || 8 ||
कम्पप्रलापमूर्च्छाश्चिमिचिमिगात्रावसादशूलानि । तमसो दर्शनविभ्रमप्रमोहहर्षास्तथाऽनिलयुतेन ॥ ९ ॥
kampapralāpamūrcchāścimicimigātrāvasādaśūlāni | tamaso darśanavibhramapramohaharṣāstathā'nilayutena || 9 ||
कफनिष्ठीवनगौरवजडताऽरुचिशीतसादवमिलेपाः । दहनबलहानिकण्डूनिद्रा श्चिह्नं कफानुगे भवति । उभयमिदमेव चिह्नं मारुतकफसम्भवेऽम्लपित्ते स्यात् ॥ १० ॥
kaphaniṣṭhīvanagauravajaḍatā'ruciśītasādavamilepāḥ | dahanabalahānikaṇḍūnidrā ścihnaṃ kaphānuge bhavati | ubhayamidameva cihnaṃ mārutakaphasambhave'mlapitte syāt || 10 ||
रोगोऽयमम्लपित्ताख्यो यत्नात्संसाध्यते नवः । चिरोत्थितो भवेद्याप्यः कृच्छ्रसाध्यः स कस्यचित् ॥ ११ ॥
rogo'yamamlapittākhyo yatnātsaṃsādhyate navaḥ | cirotthito bhavedyāpyaḥ kṛcchrasādhyaḥ sa kasyacit || 11 ||
तिक्ताम्लकटुकोद्गारहृत्कुक्षिकण्ठदाहकृत् । तमो मूर्च्छाऽरुचिश्छर्दिरालस्यं च शिरोरुजा । प्रसेको मुखमाधुर्यं श्लेष्मपित्तस्य लक्षणम् ॥ १२ ॥
tiktāmlakaṭukodgārahṛtkukṣikaṇṭhadāhakṛt | tamo mūrcchā'ruciśchardirālasyaṃ ca śirorujā | praseko mukhamādhuryaṃ śleṣmapittasya lakṣaṇam || 12 ||
अम्लपित्ते तु वमनं पटोलारिष्टवासकैः । कारयेन्मदनैः क्षौद्रै ः! सैन्धवैश्च तथा भिषक् ॥ १३ ॥
amlapitte tu vamanaṃ paṭolāriṣṭavāsakaiḥ | kārayenmadanaiḥ kṣaudrai ḥ! saindhavaiśca tathā bhiṣak || 13 ||
विरेचनं त्रिवृच्चूर्णं मधुधात्रीफलद्र वैः । ऊर्ध्वगं वमनैर्विद्वानधोगं रेचनैर्हरेत् ॥ १४ ॥
virecanaṃ trivṛccūrṇaṃ madhudhātrīphaladra vaiḥ | ūrdhvagaṃ vamanairvidvānadhogaṃ recanairharet || 14 ||
यवगोधूमविकृतीस्तीक्ष्ण संस्कारवर्जिताः । यथास्वं लाजसक्तून्वा सितामधुयुतान्पिबेत् ॥ १५ ॥
yavagodhūmavikṛtīstīkṣṇa saṃskāravarjitāḥ | yathāsvaṃ lājasaktūnvā sitāmadhuyutānpibet || 15 ||
निस्तुषयववृषधात्रीक्वथितं सलिलं त्रिगन्धमधुयुक्तम् । द्रुततरमपहरति वमिं सञ्जनितामम्लपित्तेन ॥ १६ ॥
nistuṣayavavṛṣadhātrīkvathitaṃ salilaṃ trigandhamadhuyuktam | drutataramapaharati vamiṃ sañjanitāmamlapittena || 16 ||
छिन्नोद्भवानिम्बपटोलपत्रं क्षौद्रा न्वितं पीतमनेकरूपम् । सुदारुणं हन्ति तदम्लपित्तं यथाऽशनिस्तालतरुं प्रवृद्धम् ॥ १७ ॥
chinnodbhavānimbapaṭolapatraṃ kṣaudrā nvitaṃ pītamanekarūpam | sudāruṇaṃ hanti tadamlapittaṃ yathā'śanistālataruṃ pravṛddham || 17 ||
वासाऽमृतापर्पटक निम्बभूनिम्बमार्कवैः ऐत्रिफलाकुलकैः क्वाथः सक्षौद्र श्चाम्लपित्तहा ॥ १८ ॥
vāsā'mṛtāparpaṭaka nimbabhūnimbamārkavaiḥ aitriphalākulakaiḥ kvāthaḥ sakṣaudra ścāmlapittahā || 18 ||
पाठापटोलयवचन्दनधान्य धात्रीवासावराङ्गदल नागकणऽभयाभिः लेहःसिताऽज्यमधुभिःशिवपाल पिण्डीहन्त्यम्ल पित्तमरुचिज्वरदाहशोषान् ॥ १९ ॥
pāṭhāpaṭolayavacandanadhānya dhātrīvāsāvarāṅgadala nāgakaṇa'bhayābhiḥ lehaḥsitā'jyamadhubhiḥśivapāla piṇḍīhantyamla pittamarucijvaradāhaśoṣān || 19 ||
हन्त्यम्लपित्तवमनारुचिदाहमोहखालित्यमेहशिशिरव्रणशुक्रदोषान् । भुक्त्वा नरः सततमामलकीरसेन वृद्धोऽप्यनेन हि भवेत्तरुणो रिरंसुः ॥ २० ॥
hantyamlapittavamanārucidāhamohakhālityamehaśiśiravraṇaśukradoṣān | bhuktvā naraḥ satatamāmalakīrasena vṛddho'pyanena hi bhavettaruṇo riraṃsuḥ || 20 ||
कूष्माण्डकरसो ग्राह्यः पलानां शतमात्रकम् । रसतुल्यं गवां क्षीरं धात्रीचूर्णंपलाष्टकम् ॥ २१ ॥
kūṣmāṇḍakaraso grāhyaḥ palānāṃ śatamātrakam | rasatulyaṃ gavāṃ kṣīraṃ dhātrīcūrṇaṃpalāṣṭakam || 21 ||
धात्रीतुल्यासिता योज्या गव्यमाज्यं पलद्वयम् । मन्दाग्निना पचेत्सर्वं यावद्भवति पिण्डितम् ॥ २२ ॥
dhātrītulyāsitā yojyā gavyamājyaṃ paladvayam | mandāgninā pacetsarvaṃ yāvadbhavati piṇḍitam || 22 ||
पलार्द्धं पलमेकं वा प्रत्यहं भक्षयेदिदम् । खण्डकूष्माण्डकं ख्यातमम्लपित्तापहं परम् ॥ २३ ॥
palārddhaṃ palamekaṃ vā pratyahaṃ bhakṣayedidam | khaṇḍakūṣmāṇḍakaṃ khyātamamlapittāpahaṃ param || 23 ||
कुडवं नारिकेलस्य जले मृद्वग्निना पचेत् । नारिकेलजलालाभे गव्ये पयसि तत्पचेत् ॥ २४ ॥
kuḍavaṃ nārikelasya jale mṛdvagninā pacet | nārikelajalālābhe gavye payasi tatpacet || 24 ||
धान्यकं पिप्पली मुस्तं चातुर्जातं विचूर्णितम् । प्रत्येकं टङ्कमात्रं तु शीते तस्मिन्विनिक्षिपेत् ॥ २५ ॥
dhānyakaṃ pippalī mustaṃ cāturjātaṃ vicūrṇitam | pratyekaṃ ṭaṅkamātraṃ tu śīte tasminvinikṣipet || 25 ||
पलमात्रस्तदर्द्धोऽपि भक्षितः प्रत्यहं नरैः । नारिकेलस्य खण्डोऽय पुंस्त्वनिद्रा बलप्रदः ॥ २६ ॥
palamātrastadarddho'pi bhakṣitaḥ pratyahaṃ naraiḥ | nārikelasya khaṇḍo'ya puṃstvanidrā balapradaḥ || 26 ||
अम्लपित्तं रक्तपित्तं शूलञ्च परिणामजम् । क्षयं क्षययति क्षिप्रं शुष्कं दार्वनलो यथा ॥ २७ ॥
amlapittaṃ raktapittaṃ śūlañca pariṇāmajam | kṣayaṃ kṣayayati kṣipraṃ śuṣkaṃ dārvanalo yathā || 27 ||
प्रस्थन्तु नारिकेलस्य सूक्ष्मं दृषदि पेषितम् । निष्कुलीकृतकूष्माण्डखण्डानामर्द्धमाढकम् ॥ २८ ॥
prasthantu nārikelasya sūkṣmaṃ dṛṣadi peṣitam | niṣkulīkṛtakūṣmāṇḍakhaṇḍānāmarddhamāḍhakam || 28 ||
तद्द्वयं भक्षयेद्ग्रव्ये घृते तु कुडवोन्मिते । ततस्तत्र क्षिपेच्छुद्धं गोदुग्धञ्चाढकोन्मितम् ॥ २९ ॥
taddvayaṃ bhakṣayedgravye ghṛte tu kuḍavonmite | tatastatra kṣipecchuddhaṃ godugdhañcāḍhakonmitam || 29 ||
तत्रैव निक्षिपेद्भव्यां सितां प्रस्थद्वयोन्मिताम् । पचेत्सर्वाणि चैकत्र मृदुना वह्निना भिषक् ॥ ३० ॥
tatraiva nikṣipedbhavyāṃ sitāṃ prasthadvayonmitām | pacetsarvāṇi caikatra mṛdunā vahninā bhiṣak || 30 ||
सुपक्के शीतले तत्र चूर्णीकृत्य विनिक्षिपेत् । सूक्ष्मैलां धान्यकं धात्रीं पर्पटं जलदं जलम् ॥ ३१ ॥
supakke śītale tatra cūrṇīkṛtya vinikṣipet | sūkṣmailāṃ dhānyakaṃ dhātrīṃ parpaṭaṃ jaladaṃ jalam || 31 ||
उशीरं चन्दनं द्रा क्षां शृङ्गाटञ्च कशेरुकम् । त्वक्पत्रकं सकर्पूरं कर्षयुग्मं पृथक्पृथक् ॥ ३२ ॥
uśīraṃ candanaṃ drā kṣāṃ śṛṅgāṭañca kaśerukam | tvakpatrakaṃ sakarpūraṃ karṣayugmaṃ pṛthakpṛthak || 32 ||
सर्वं संमिश्रयेद्र क्षेद्भाजने मृण्मये नवे । पलमात्रमिदं प्रातर्भक्षयेद्वा यथाऽनलम् ॥ ३३ ॥
sarvaṃ saṃmiśrayedra kṣedbhājane mṛṇmaye nave | palamātramidaṃ prātarbhakṣayedvā yathā'nalam || 33 ||
एतन्निषेवितं हन्ति रोगानेतान्न संशयः । अम्लपित्तं ज्वरं पित्तं रक्त पित्तमरोचकम् ॥ ३४ ॥
etanniṣevitaṃ hanti rogānetānna saṃśayaḥ | amlapittaṃ jvaraṃ pittaṃ rakta pittamarocakam || 34 ||
वातरक्तं तृषां दाहं पाण्डुरोगञ्च कामलाम् । क्षयं क्षपयति क्षिप्रं शूलञ्च परिणामजम् ॥ ३५ ॥
vātaraktaṃ tṛṣāṃ dāhaṃ pāṇḍurogañca kāmalām | kṣayaṃ kṣapayati kṣipraṃ śūlañca pariṇāmajam || 35 ||
नारिकेलस्य खण्डोऽयमश्विभ्यां भाषितः पुरा । वर्णदो बृहंणो वृष्यः पुंस्त्वनिद्रा बलप्रदः ॥ ३६ ॥
nārikelasya khaṇḍo'yamaśvibhyāṃ bhāṣitaḥ purā | varṇado bṛhaṃṇo vṛṣyaḥ puṃstvanidrā balapradaḥ || 36 ||
अभया पिप्पली द्रा क्षा सितधान्यकवासकम् । मधुना कण्ठदाहघ्नं पित्तश्लेष्महरं परम् ॥ ३७ ॥
abhayā pippalī drā kṣā sitadhānyakavāsakam | madhunā kaṇṭhadāhaghnaṃ pittaśleṣmaharaṃ param || 37 ||
पटोलयवधान्याकपिप्पल्यामलकानि च । तेषां क्षौद्र्रयुतः क्वाथः पित्तश्लेष्महरः परः ॥ ३८ ॥
paṭolayavadhānyākapippalyāmalakāni ca | teṣāṃ kṣaudrrayutaḥ kvāthaḥ pittaśleṣmaharaḥ paraḥ || 38 ||
पित्तश्लेष्मवमीकण्डूकोठविस्फोटदाहनुत् । दीपनः पाचनः क्वाथः शृङ्गवेरपटोलयोः ॥ ३९ ॥
pittaśleṣmavamīkaṇḍūkoṭhavisphoṭadāhanut | dīpanaḥ pācanaḥ kvāthaḥ śṛṅgaverapaṭolayoḥ || 39 ||
पिप्पलीखण्डपथ्याभिस्तुल्याभिर्मोदकः कृतः । पित्तश्लेष्म हरो भुक्तो वह्निमान्द्यं च नाशयेत् ॥ ४० ॥
pippalīkhaṇḍapathyābhistulyābhirmodakaḥ kṛtaḥ | pittaśleṣma haro bhukto vahnimāndyaṃ ca nāśayet || 40 ||
इति दशमोऽम्ल पित्तश्लेष्मपित्ताधिकारः समाप्तः ॥ ४१ ॥
iti daśamo'mla pittaśleṣmapittādhikāraḥ samāptaḥ || 41 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).