अध्याय ६ · पञ्चकर्मविधिप्रकरणम्
Pañcakarmavidhiprakaraṇa
pañcakarmavidhiprakaraṇam
A chapter of the Bhavaprakasha.
252 versesSanskrit with transliteration
प्रथमं वमनं पश्चाद्विरेकश्चानुवासनम् । एतानि पञ्चकर्माणि निरूहो नावनं तथा ॥ २ ॥
prathamaṃ vamanaṃ paścādvirekaścānuvāsanam | etāni pañcakarmāṇi nirūho nāvanaṃ tathā || 2 ||
शरत्काले वसन्ते च प्रावृट्काले च देहिनाम् । वमनं रेचनं चैव कारयेत्कुशलो भिषक् ॥ ३ ॥
śaratkāle vasante ca prāvṛṭkāle ca dehinām | vamanaṃ recanaṃ caiva kārayetkuśalo bhiṣak || 3 ||
बलवन्तं कफव्याप्तं हृल्लासादिनिपीडितम् । तथा वमनसात्म्यञ्च धीरचित्तञ्च वामयेत् ॥ ४ ॥
balavantaṃ kaphavyāptaṃ hṛllāsādinipīḍitam | tathā vamanasātmyañca dhīracittañca vāmayet || 4 ||
विषदोषे स्तन्यरोगे मन्देऽग्नौ श्लीपदेऽबुदे । हृद्रो गे कुष्ठवीसर्पमेहाजीर्णभ्रमेषु च ॥ ५ ॥
viṣadoṣe stanyaroge mande'gnau ślīpade'bude | hṛdro ge kuṣṭhavīsarpamehājīrṇabhrameṣu ca || 5 ||
विदारिकाऽपचीकासश्वासपीनसवृद्धिषु । अपस्मारे ज्वरोन्मादे तथा रक्तातिसारिषु ॥ ६ ॥
vidārikā'pacīkāsaśvāsapīnasavṛddhiṣu | apasmāre jvaronmāde tathā raktātisāriṣu || 6 ||
नासाताल्वोष्ठपाकेषु कर्णस्रावेऽधिजिह्वके । गलशुण्ड्यामतीसारे पित्तश्लेष्मगदे तथा । मेदोगदेऽरुचौ चैव वमनं कारयेद्भिषक् ॥ ७ ॥
nāsātālvoṣṭhapākeṣu karṇasrāve'dhijihvake | galaśuṇḍyāmatīsāre pittaśleṣmagade tathā | medogade'rucau caiva vamanaṃ kārayedbhiṣak || 7 ||
न वामनीयस्तिमिरी न गुल्मी नोदरी कृशः । नातिवृद्धो गर्भिणी च न स्थूलो न क्षतातुरः ॥ ८ ॥
na vāmanīyastimirī na gulmī nodarī kṛśaḥ | nātivṛddho garbhiṇī ca na sthūlo na kṣatāturaḥ || 8 ||
मदार्त्तो बालको रूक्षः क्षुधितश्च निरूहितः । उदावत्तर्यूर्ध्वरक्ती च दुश्छर्द्यः केवलानिली ॥ ९ ॥
madārtto bālako rūkṣaḥ kṣudhitaśca nirūhitaḥ | udāvattaryūrdhvaraktī ca duśchardyaḥ kevalānilī || 9 ||
पाण्डुरोगी कृमिव्याप्तः पवनात्स्वरघातवान् ॥ १० ॥
pāṇḍurogī kṛmivyāptaḥ pavanātsvaraghātavān || 10 ||
एतेऽप्यजीर्णव्यथिता वाम्या ये विषपीडिताः । कफव्याप्ताश्च ते वाम्या मधुकक्वाथपानतः ॥ ११ ॥
ete'pyajīrṇavyathitā vāmyā ye viṣapīḍitāḥ | kaphavyāptāśca te vāmyā madhukakvāthapānataḥ || 11 ||
सुकुमारं कृशं बालं वृद्धं भीरुञ्च वामयेत् । पाययित्वा यवागूं वा क्षीरतक्रदधीनि च ॥ १२ ॥
sukumāraṃ kṛśaṃ bālaṃ vṛddhaṃ bhīruñca vāmayet | pāyayitvā yavāgūṃ vā kṣīratakradadhīni ca || 12 ||
असात्म्यैः श्लेष्मलैर्भोज्यैर्दोषानुत्क्लेश्य देहिनाम् । स्निग्धस्विन्नाय वमनं दत्तं सम्यक्प्रवर्त्तते ॥ १३ ॥
asātmyaiḥ śleṣmalairbhojyairdoṣānutkleśya dehinām | snigdhasvinnāya vamanaṃ dattaṃ samyakpravarttate || 13 ||
वमनेषु च सर्वेषु सैन्धवं मधु वा हितम् । वीभत्सं वमनं दद्याद्विपरीतं विरेचनम् ॥ १४ ॥
vamaneṣu ca sarveṣu saindhavaṃ madhu vā hitam | vībhatsaṃ vamanaṃ dadyādviparītaṃ virecanam || 14 ||
क्वाथद्र व्यस्य कुडवं श्रपयित्वा जलाढके । अर्द्धभागावशिष्टञ्च वमनेष्ववचारयेत् ॥ १५ ॥
kvāthadra vyasya kuḍavaṃ śrapayitvā jalāḍhake | arddhabhāgāvaśiṣṭañca vamaneṣvavacārayet || 15 ||
क्वाथपाने नवप्रस्था ज्येष्ठा मात्रा प्रकीर्त्तिता । मध्यमा षण्मिता प्रोक्ता त्रिप्रस्था च कनीयसी ॥ १६ ॥
kvāthapāne navaprasthā jyeṣṭhā mātrā prakīrttitā | madhyamā ṣaṇmitā proktā triprasthā ca kanīyasī || 16 ||
वमने च विरेके च तथा शोणितमोक्षणे । अर्द्धत्रयोदशपलं प्रस्थमाहुर्मनीषिणः ॥ १७ ॥
vamane ca vireke ca tathā śoṇitamokṣaṇe | arddhatrayodaśapalaṃ prasthamāhurmanīṣiṇaḥ || 17 ||
कल्कचूर्णावलेहानां त्रिपलं मात्रयोत्तमम् । मध्यमं द्विपलं विद्यात्कनीयस्तु पलं भवेत् ॥ १८ ॥
kalkacūrṇāvalehānāṃ tripalaṃ mātrayottamam | madhyamaṃ dvipalaṃ vidyātkanīyastu palaṃ bhavet || 18 ||
वमने चाष्टवेगाःस्युः पित्तान्ता उत्तमास्तु ते । षड् वेगा मध्यमा वेगाश्चत्वारस्त्वपरे मताः ॥ १९ ॥
vamane cāṣṭavegāḥsyuḥ pittāntā uttamāstu te | ṣaḍ vegā madhyamā vegāścatvārastvapare matāḥ || 19 ||
कफं कटुकतीक्ष्णोष्णैः पित्तं स्वादुहिमैर्जयेत् । सुस्वादुलवणाम्लोष्णैः संसृष्टं वायुना कफम् ॥ २० ॥
kaphaṃ kaṭukatīkṣṇoṣṇaiḥ pittaṃ svāduhimairjayet | susvādulavaṇāmloṣṇaiḥ saṃsṛṣṭaṃ vāyunā kapham || 20 ||
कृष्णां राठफलं सिन्धुं कफे कोष्णजलैः पिबेत् । पटोलवासानिम्बांश्च पित्ते शीतजलैः पिबेत् ॥ २१ ॥
kṛṣṇāṃ rāṭhaphalaṃ sindhuṃ kaphe koṣṇajalaiḥ pibet | paṭolavāsānimbāṃśca pitte śītajalaiḥ pibet || 21 ||
सश्लेष्मवातपीडायां सक्षीरं मदनं पिबेत् । अजीर्णे कोष्णपानीयं सिन्धुं पीत्वा वमेत्सुधीः ॥ २२ ॥
saśleṣmavātapīḍāyāṃ sakṣīraṃ madanaṃ pibet | ajīrṇe koṣṇapānīyaṃ sindhuṃ pītvā vametsudhīḥ || 22 ||
वमनं पाययित्वा तु जानुमात्रासने स्थितम् । कण्ठमेरण्डनालेन स्पृशन्तं वामयेद्भिषक् ॥ २३ ॥
vamanaṃ pāyayitvā tu jānumātrāsane sthitam | kaṇṭhameraṇḍanālena spṛśantaṃ vāmayedbhiṣak || 23 ||
प्रसेको हृद्ग्रहः कोठः कण्डूर्दुश्छर्दिते भवेत् । अतिवान्ते भवेत्तृष्णा हिक्कोद्गारो विसंज्ञिता ॥ २४ ॥
praseko hṛdgrahaḥ koṭhaḥ kaṇḍūrduśchardite bhavet | ativānte bhavettṛṣṇā hikkodgāro visaṃjñitā || 24 ||
जिह्वानिःसरणं चाक्ष्णोर्व्यावृत्तिर्हनुसंहतिः । रक्तच्छर्दिः ष्ठीवनञ्च कण्ठपीडा च जायते ॥ २५ ॥
jihvāniḥsaraṇaṃ cākṣṇorvyāvṛttirhanusaṃhatiḥ | raktacchardiḥ ṣṭhīvanañca kaṇṭhapīḍā ca jāyate || 25 ||
वमनस्यातियोगे तु मृदु कुर्याद्विरेचनम् । वमनेन प्रविष्टायां जिह्वायां कवलग्रहाः । स्निग्धाम्ललवणैर्युक्तैर्घृतक्षीररसैर्हिताः ॥ २६ ॥
vamanasyātiyoge tu mṛdu kuryādvirecanam | vamanena praviṣṭāyāṃ jihvāyāṃ kavalagrahāḥ | snigdhāmlalavaṇairyuktairghṛtakṣīrarasairhitāḥ || 26 ||
फलान्यम्लानि खादेयुस्तस्य चान्येऽग्रतो नराः । निःसृतान्तु तिलद्रा क्षाकल्कलिप्तां प्रवेशयेत् ॥ २७ ॥
phalānyamlāni khādeyustasya cānye'grato narāḥ | niḥsṛtāntu tiladrā kṣākalkaliptāṃ praveśayet || 27 ||
व्यावृत्तेऽक्ष्णि घृताभ्यक्तेपीडनञ्च शनेः शनैः । हनुमोक्षे स्मृतः स्वेदो नस्यञ्च श्लेष्मवातहृत् ॥ २८ ॥
vyāvṛtte'kṣṇi ghṛtābhyaktepīḍanañca śaneḥ śanaiḥ | hanumokṣe smṛtaḥ svedo nasyañca śleṣmavātahṛt || 28 ||
रक्तपित्तविधानेन रक्तष्ठीवमुपाचरेत् । धात्रीरसाञ्जनोशीरलाजाचन्दनवारिभिः ॥ २९ ॥
raktapittavidhānena raktaṣṭhīvamupācaret | dhātrīrasāñjanośīralājācandanavāribhiḥ || 29 ||
मन्थंकृत्वा पाययेच्च सघृतं क्षौरद्र शर्करम् । शाम्यन्त्यनेन तृष्णाऽद्या रोगाश्छर्दिसमुद्भवाः ॥ ३० ॥
manthaṃkṛtvā pāyayecca saghṛtaṃ kṣauradra śarkaram | śāmyantyanena tṛṣṇā'dyā rogāśchardisamudbhavāḥ || 30 ||
हृत्कण्ठशिरसां शुद्धिर्दीप्ताग्नित्वञ्च लाघवम् । कफपित्तविनाशश्च सम्यग्वान्तस्य लक्षणम् ॥ ३१ ॥
hṛtkaṇṭhaśirasāṃ śuddhirdīptāgnitvañca lāghavam | kaphapittavināśaśca samyagvāntasya lakṣaṇam || 31 ||
ततोऽपराह्णे दीप्ताग्निं मुद्गषष्टिकशालिभिः । हृद्यैश्च जाङ्गलरसैः कृत्वा यूषञ्च भोजयेत् ॥ ३२ ॥
tato'parāhṇe dīptāgniṃ mudgaṣaṣṭikaśālibhiḥ | hṛdyaiśca jāṅgalarasaiḥ kṛtvā yūṣañca bhojayet || 32 ||
तन्द्रा निद्रा ऽस्यदौर्गन्ध्यं कण्डूश्च ग्रहणी विषम् । सुवान्तस्य न पीडायै भवन्त्येते कदाचन ॥ ३३ ॥
tandrā nidrā 'syadaurgandhyaṃ kaṇḍūśca grahaṇī viṣam | suvāntasya na pīḍāyai bhavantyete kadācana || 33 ||
अजीर्णं शीतपानीयं व्यायामं मैथुनं तथा । स्नेहाभ्यङ्गञ्च रोषञ्च दिनमेकं सुधीस्त्यजेत् ॥ ३४ ॥
ajīrṇaṃ śītapānīyaṃ vyāyāmaṃ maithunaṃ tathā | snehābhyaṅgañca roṣañca dinamekaṃ sudhīstyajet || 34 ||
स्निग्धस्विन्नाय वान्ताय दद्यात्सम्यग्विरेचनम् । अवान्तस्य त्वधःस्रस्तो ग्रहणीं छादयेत्कफः ॥ ३५ ॥
snigdhasvinnāya vāntāya dadyātsamyagvirecanam | avāntasya tvadhaḥsrasto grahaṇīṃ chādayetkaphaḥ || 35 ||
मन्दाग्निं गौरवं कुर्याज्जनयेद्वा प्रवाहिकाम् । अथवा पाचनैरामं वलासं परिपाचयेत् ॥ ३६ ॥
mandāgniṃ gauravaṃ kuryājjanayedvā pravāhikām | athavā pācanairāmaṃ valāsaṃ paripācayet || 36 ||
ऋतौ वसन्ते शरदि देहशुद्धौ विरेचयेत् । अन्यदाऽत्ययिके कार्ये शोधनं शीलयेद् बुधः ॥ ३७ ॥
ṛtau vasante śaradi dehaśuddhau virecayet | anyadā'tyayike kārye śodhanaṃ śīlayed budhaḥ || 37 ||
पित्ते विरेचनं युञ्ज्यादामोद्भूते गदे तथा । उदरे च तथाऽध्माने कोष्ठशुद्धौ विशेषतः ॥ ३८ ॥
pitte virecanaṃ yuñjyādāmodbhūte gade tathā | udare ca tathā'dhmāne koṣṭhaśuddhau viśeṣataḥ || 38 ||
दोषाः कादाचित्कुप्यन्ति जिता लङ्घनपाचनैः । शोधनैः शोधिता ये तु न तेषां पुनरुद्भवः ॥ ३९ ॥
doṣāḥ kādācitkupyanti jitā laṅghanapācanaiḥ | śodhanaiḥ śodhitā ye tu na teṣāṃ punarudbhavaḥ || 39 ||
बालो वृद्धो भृशं स्निग्धः क्षतक्षीणो भयान्वितः । श्रान्तस्तृषाऽत्त स्थूलश्च गर्भिणी च नवज्वरी ॥ ४० ॥
bālo vṛddho bhṛśaṃ snigdhaḥ kṣatakṣīṇo bhayānvitaḥ | śrāntastṛṣā'tta sthūlaśca garbhiṇī ca navajvarī || 40 ||
नवप्रसूता नारी च मन्दाग्निश्च मदात्ययी । शल्यार्दितश्च रूक्षश्च न विरेच्या विजानता ॥ ४१ ॥
navaprasūtā nārī ca mandāgniśca madātyayī | śalyārditaśca rūkṣaśca na virecyā vijānatā || 41 ||
जीर्णज्वरी गरव्याप्तो वातरोगी भगन्दरी । अर्शः पाण्डूदरग्रन्थिहृद्रो गारुचिपीडिताः ॥ ४२ ॥
jīrṇajvarī garavyāpto vātarogī bhagandarī | arśaḥ pāṇḍūdaragranthihṛdro gārucipīḍitāḥ || 42 ||
योनिरोगप्रमेहार्त्ता गुल्मप्लीहव्रणार्दिताः । विद्र धिच्छर्दिविस्फोटविसूचीकुष्ठसंयुताः ॥ ४३ ॥
yonirogapramehārttā gulmaplīhavraṇārditāḥ | vidra dhicchardivisphoṭavisūcīkuṣṭhasaṃyutāḥ || 43 ||
कर्णनासाशिरोवक्त्रगुदमेढ्रामयान्विताः । प्लीहशोथाक्षिरोगार्त्ताः कृमिक्षारानिलार्दिताः ॥ ४४ ॥
karṇanāsāśirovaktragudameḍhrāmayānvitāḥ | plīhaśothākṣirogārttāḥ kṛmikṣārānilārditāḥ || 44 ||
शूलिनो मूत्रघातार्त्ता विरेकार्हा नरा मताः ॥ ४५ ॥
śūlino mūtraghātārttā virekārhā narā matāḥ || 45 ||
बहुपित्तो मृदुः कोष्ठो बहुश्लेष्मा च मध्यमः । बहुवातःक्रूरकोष्ठो दुर्विरेच्यः स कथ्यते ॥ ४६ ॥
bahupitto mṛduḥ koṣṭho bahuśleṣmā ca madhyamaḥ | bahuvātaḥkrūrakoṣṭho durvirecyaḥ sa kathyate || 46 ||
मृद्वी मात्रा मृदौ कोष्ठे मध्यकोष्ठे च मध्यमा । क्रूरे तीक्ष्णा मता द्र व्यैर्मृदुमध्यमतीक्ष्णकैः ॥ ४७ ॥
mṛdvī mātrā mṛdau koṣṭhe madhyakoṣṭhe ca madhyamā | krūre tīkṣṇā matā dra vyairmṛdumadhyamatīkṣṇakaiḥ || 47 ||
मृदुद्रा र्क्षा!पयश्चञ्चुतैलैरपि विरिच्यते । मध्यमस्त्रिवृतातिक्ताराजवृक्षैर्विरिच्यते । क्रूरः स्नुक्पयसा हेमक्षीरीदन्तीफलादिभिः ॥ ४८ ॥
mṛdudrā rkṣā!payaścañcutailairapi viricyate | madhyamastrivṛtātiktārājavṛkṣairviricyate | krūraḥ snukpayasā hemakṣīrīdantīphalādibhiḥ || 48 ||
मात्रोत्तमा विरेकस्य त्रिंशद्वेगैः कफान्तिका । वेगैर्विंशतिभिर्मध्या हीनोक्ता दशवेगिका ॥ ४९ ॥
mātrottamā virekasya triṃśadvegaiḥ kaphāntikā | vegairviṃśatibhirmadhyā hīnoktā daśavegikā || 49 ||
द्विपलं श्रेष्ठमाख्यातं मध्यमं च पलं भवेत् । पलार्द्धं च कषायाणां कनीयस्तु विरेचनम् ॥ ५० ॥
dvipalaṃ śreṣṭhamākhyātaṃ madhyamaṃ ca palaṃ bhavet | palārddhaṃ ca kaṣāyāṇāṃ kanīyastu virecanam || 50 ||
कल्कमोदकचूर्णानां कर्षो मध्वाज्यलेहतः । कर्षद्वयं पलं वाऽपि वयोरोगाद्यपेक्षया ॥ ५१ ॥
kalkamodakacūrṇānāṃ karṣo madhvājyalehataḥ | karṣadvayaṃ palaṃ vā'pi vayorogādyapekṣayā || 51 ||
पित्तोत्तरे त्रिवृच्चूर्णं द्रा क्षाक्वाथादिभिः पिबेत् । त्रिफलाक्वाथगोमूत्रैः पिबेद् व्योषं कफार्दितः ॥ ५२ ॥
pittottare trivṛccūrṇaṃ drā kṣākvāthādibhiḥ pibet | triphalākvāthagomūtraiḥ pibed vyoṣaṃ kaphārditaḥ || 52 ||
त्रिवृत्सैन्धवशुण्ठीनां चूर्णमम्लैः पिबन्नेरः । वातार्दितो विरेकाय जाङ्गलानां रसेन वा ॥ ५३ ॥
trivṛtsaindhavaśuṇṭhīnāṃ cūrṇamamlaiḥ pibanneraḥ | vātārdito virekāya jāṅgalānāṃ rasena vā || 53 ||
एरण्डतैलं त्रिफलाक्वाथेन द्विगुणेन वा । युक्तं पीतं पयोभिर्वा न चिरेण विरिच्यते ॥ ५४ ॥
eraṇḍatailaṃ triphalākvāthena dviguṇena vā | yuktaṃ pītaṃ payobhirvā na cireṇa viricyate || 54 ||
त्रिवृता कौटजं बीजं पिप्पली विश्वभेषजम् । समृद्वीकारसं क्षौद्रं वर्षाकाले विरेचनम् ॥ ५५ ॥
trivṛtā kauṭajaṃ bījaṃ pippalī viśvabheṣajam | samṛdvīkārasaṃ kṣaudraṃ varṣākāle virecanam || 55 ||
त्रिवृद्दुरालभामुस्तशर्करोदीच्यचन्दनम् । द्रा क्षाऽम्बुना सयष्ट्याह्वं शीतलञ्च घनात्यये ॥ ५६ ॥
trivṛddurālabhāmustaśarkarodīcyacandanam | drā kṣā'mbunā sayaṣṭyāhvaṃ śītalañca ghanātyaye || 56 ||
त्रिवृता चित्रकं पाठामजाजीं सरलं वचाम् । हेमक्षीरीं हेमन्ते तु चूर्णमुष्णाम्बुना पिबेत् ॥ ५७ ॥
trivṛtā citrakaṃ pāṭhāmajājīṃ saralaṃ vacām | hemakṣīrīṃ hemante tu cūrṇamuṣṇāmbunā pibet || 57 ||
पिप्पलद्यं नागरं सिन्धुं श्यामां त्रिवृतया सह । लिह्यात्क्षौद्रे ण शिशिरे वसन्ते च विरेचनम् ॥ ५८ ॥
pippaladyaṃ nāgaraṃ sindhuṃ śyāmāṃ trivṛtayā saha | lihyātkṣaudre ṇa śiśire vasante ca virecanam || 58 ||
त्रिवृता शर्करा तुल्या ग्रीष्मकाले विरेचनम् ॥ ५९ ॥
trivṛtā śarkarā tulyā grīṣmakāle virecanam || 59 ||
अथाभयादिमोदकः । अभया मरिचं शुण्ठीविडङ्गामलकानि च । पिप्पली पिप्पलीमूलं त्वक्पत्रं मुस्तमेव च ॥ ६० ॥
athābhayādimodakaḥ | abhayā maricaṃ śuṇṭhīviḍaṅgāmalakāni ca | pippalī pippalīmūlaṃ tvakpatraṃ mustameva ca || 60 ||
एतानि समभागानि दन्ती तु त्रिगुणा भवेत् । त्रिवृताऽष्टगुणा ज्ञेया षड्गुणा चात्र शर्करा ॥ ६१ ॥
etāni samabhāgāni dantī tu triguṇā bhavet | trivṛtā'ṣṭaguṇā jñeyā ṣaḍguṇā cātra śarkarā || 61 ||
मधुना मोदकान्कृत्वा कर्षमात्रान्प्रमाणतः । एकैकं भक्षयेत् प्रातः शीतञ्चानु पिबेज्जलम् ॥ ६२ ॥
madhunā modakānkṛtvā karṣamātrānpramāṇataḥ | ekaikaṃ bhakṣayet prātaḥ śītañcānu pibejjalam || 62 ||
तावद्विरिच्यते जन्तुर्यावदुष्णं न सेवते । पानाहारविहारेषु भवेन्निर्यन्त्रणः सदा ॥ ६३ ॥
tāvadviricyate janturyāvaduṣṇaṃ na sevate | pānāhāravihāreṣu bhavenniryantraṇaḥ sadā || 63 ||
विषमज्वरमन्दाग्निपाण्डुकासभगन्दरान् । दुर्नामकुष्ठगुल्मार्शोगलगण्डोदरभ्रमान् ॥ ६४ ॥
viṣamajvaramandāgnipāṇḍukāsabhagandarān | durnāmakuṣṭhagulmārśogalagaṇḍodarabhramān || 64 ||
विदाहप्लीहमेहांश्च यक्ष्माणं नयनामयान् । वातरोगांस्तथाऽध्मानं मूत्रकच्छ्रादि चाश्मरीम् ॥ ६५ ॥
vidāhaplīhamehāṃśca yakṣmāṇaṃ nayanāmayān | vātarogāṃstathā'dhmānaṃ mūtrakacchrādi cāśmarīm || 65 ||
पृष्ठपार्श्वोरुजघनजङ्घोदररुजं जयेत् । स्नेहाभ्यङ्गञ्च रोषञ्च दिनमेकं सुधीस्त्यजेत् ॥ ६६ ॥
pṛṣṭhapārśvorujaghanajaṅghodararujaṃ jayet | snehābhyaṅgañca roṣañca dinamekaṃ sudhīstyajet || 66 ||
सततं शीलनादेव पलितानि प्रणाशयेत् । अभयामोदका ह्येते रसायनवराः स्मृताः ॥ ६७ ॥
satataṃ śīlanādeva palitāni praṇāśayet | abhayāmodakā hyete rasāyanavarāḥ smṛtāḥ || 67 ||
पीत्वा विरेचनं शीतजलैः संसिच्य चक्षुषी । सुगन्धि किच्चिदाघ्राय ताम्बूलं शीलयेद् बुधः ॥ ६८ ॥
pītvā virecanaṃ śītajalaiḥ saṃsicya cakṣuṣī | sugandhi kiccidāghrāya tāmbūlaṃ śīlayed budhaḥ || 68 ||
निर्वातस्थो न वेगांश्च धारयेन्न शयीत च । शीताम्बु न स्पृशेत्क्वापि कोष्णनीरं पिबेन्मुहुः ॥ ६९ ॥
nirvātastho na vegāṃśca dhārayenna śayīta ca | śītāmbu na spṛśetkvāpi koṣṇanīraṃ pibenmuhuḥ || 69 ||
वलासौषधपित्तानि वायुर्वान्ते यथा व्रजेत् । रेकात्तथा मलं पित्तं भेषजञ्च कफो व्रजेत् ॥ ७० ॥
valāsauṣadhapittāni vāyurvānte yathā vrajet | rekāttathā malaṃ pittaṃ bheṣajañca kapho vrajet || 70 ||
दुर्विरिक्तस्य नाभेस्तु स्तब्धता कुक्षिशूलरुक् । पुरीषवातसङ्गश्च कण्डूमण्डलगौरवम् ॥ ७१ ॥
durviriktasya nābhestu stabdhatā kukṣiśūlaruk | purīṣavātasaṅgaśca kaṇḍūmaṇḍalagauravam || 71 ||
विदाहोऽरुचिराध्मानं भ्रमश्छर्दिश्च जायते । तं पुनः पाचनैः स्नेहैः पक्त्वा स्निग्धं तु रेचयेत् । तेनास्योपद्र वा यान्ति दीप्ताग्निर्लघुता भवेत् ॥ ७२ ॥
vidāho'rucirādhmānaṃ bhramaśchardiśca jāyate | taṃ punaḥ pācanaiḥ snehaiḥ paktvā snigdhaṃ tu recayet | tenāsyopadra vā yānti dīptāgnirlaghutā bhavet || 72 ||
विरेकस्यातियोगेन मूर्च्छा भ्रंशो गुदस्य च । शूलं कफातियोगः स्यान्मांसधावनसन्निभम् ॥ ७३ ॥
virekasyātiyogena mūrcchā bhraṃśo gudasya ca | śūlaṃ kaphātiyogaḥ syānmāṃsadhāvanasannibham || 73 ||
मेदोनिभं जलाभासं रक्तश्चापि विरिच्यते । तस्य शीताम्बुभिः सिक्त्वा शरीरं तण्डुलाम्बुभिः ॥ ७४ ॥
medonibhaṃ jalābhāsaṃ raktaścāpi viricyate | tasya śītāmbubhiḥ siktvā śarīraṃ taṇḍulāmbubhiḥ || 74 ||
मधुमिश्रैस्तथा शीतैः कारयेद्वमनं मृदु । सहकारत्वचः कल्को दध्ना सौवीरकेण वा ॥ ७५ ॥
madhumiśraistathā śītaiḥ kārayedvamanaṃ mṛdu | sahakāratvacaḥ kalko dadhnā sauvīrakeṇa vā || 75 ||
पिष्ट्वा नाभिप्रलेपेन हन्त्यतीसारमुल्वणम् । सौवीरं तु यवैरामैः पक्वैर्वा निस्तुषीकृतैः ॥ ७६ ॥
piṣṭvā nābhipralepena hantyatīsāramulvaṇam | sauvīraṃ tu yavairāmaiḥ pakvairvā nistuṣīkṛtaiḥ || 76 ||
अजाक्षीरं रसञ्चापि वैष्किरं हारिणं तथा । शालिभिः षष्टिकैस्तुल्यैर्मसूरैर्वापि भोजयेत् ॥ ७७ ॥
ajākṣīraṃ rasañcāpi vaiṣkiraṃ hāriṇaṃ tathā | śālibhiḥ ṣaṣṭikaistulyairmasūrairvāpi bhojayet || 77 ||
शीतैः संग्राहिभिर्द्र व्यैः कुर्यात्संग्रहणं भिषक् । लाघवे मनसस्तुष्टावनुलोमं गतेऽनिले ॥ ७८ ॥
śītaiḥ saṃgrāhibhirdra vyaiḥ kuryātsaṃgrahaṇaṃ bhiṣak | lāghave manasastuṣṭāvanulomaṃ gate'nile || 78 ||
सुविरिक्तं नरं ज्ञात्वा पाचनं पाययेन्निशि । इन्द्रि याणां बलं बुद्धे प्रसादो वह्निदीप्तता ॥ ७९ ॥
suviriktaṃ naraṃ jñātvā pācanaṃ pāyayenniśi | indri yāṇāṃ balaṃ buddhe prasādo vahnidīptatā || 79 ||
धातुस्थैर्यं वयःस्थैर्यं भवेद्रे चनसेवनात् । प्रवातसेवां शीताम्बुस्नेहाभ्यङ्गमजीर्णताम् ॥ ८० ॥
dhātusthairyaṃ vayaḥsthairyaṃ bhavedre canasevanāt | pravātasevāṃ śītāmbusnehābhyaṅgamajīrṇatām || 80 ||
व्यायामं मैथुनञ्चैव न सेवेत विरेचितः । शालिषष्टिकमुद्गाद्यैर्यवागूं भोजयेत्कृताम् ॥ ८१ ॥
vyāyāmaṃ maithunañcaiva na seveta virecitaḥ | śāliṣaṣṭikamudgādyairyavāgūṃ bhojayetkṛtām || 81 ||
जङ्घालविष्किराणां वा रसैः शाल्योदनं हितम् ॥ ८२ ॥
jaṅghālaviṣkirāṇāṃ vā rasaiḥ śālyodanaṃ hitam || 82 ||
वस्तिर्द्विधाऽनुवासाख्यो निरूहश्च ततः परम् । यः स्नेहो दीयते स स्यादनुवासन नामकः ॥ ८३ ॥
vastirdvidhā'nuvāsākhyo nirūhaśca tataḥ param | yaḥ sneho dīyate sa syādanuvāsana nāmakaḥ || 83 ||
कषायक्षीरतैलैर्यो निरूहः स निगद्यते । वस्तिभिर्दीयते यस्मात्तस्माद्वस्तिरिति स्मृतः ॥ ८४ ॥
kaṣāyakṣīratailairyo nirūhaḥ sa nigadyate | vastibhirdīyate yasmāttasmādvastiriti smṛtaḥ || 84 ||
तत्रानुवासनाख्यो हि वस्तिर्यः सोऽत्र कथ्यते । अनुवासनभेदश्च मात्रावस्तिरुदीरितः ॥ ८५ ॥
tatrānuvāsanākhyo hi vastiryaḥ so'tra kathyate | anuvāsanabhedaśca mātrāvastirudīritaḥ || 85 ||
पलद्वयं तस्य मात्रा तस्मादर्द्धाऽपि वा भवेत् । अनुवास्यस्तु रूक्षः स्यात्तीक्ष्णाग्निः केवलानिली ॥ ८६ ॥
paladvayaṃ tasya mātrā tasmādarddhā'pi vā bhavet | anuvāsyastu rūkṣaḥ syāttīkṣṇāgniḥ kevalānilī || 86 ||
नानुवास्यस्तु कुष्ठी स्यान्मेही स्थूलस्तथोदरी । नास्थाप्या नानुवास्याश्च जीर्णोन्मादतृडर्दिताः । शोथमूर्च्छाऽरुचिभयश्वासकासक्षयातुराः ॥ ८७ ॥
nānuvāsyastu kuṣṭhī syānmehī sthūlastathodarī | nāsthāpyā nānuvāsyāśca jīrṇonmādatṛḍarditāḥ | śothamūrcchā'rucibhayaśvāsakāsakṣayāturāḥ || 87 ||
नेत्रं कार्यं सुवर्णादिधातुभिर्वृक्षवेणुभिः । नलैर्दन्तैर्विषाणाग्रैर्मणिभिर्वा विधीयते ॥ ८८ ॥
netraṃ kāryaṃ suvarṇādidhātubhirvṛkṣaveṇubhiḥ | nalairdantairviṣāṇāgrairmaṇibhirvā vidhīyate || 88 ||
एकवर्षात्तु षड्वर्षाद्यावन्मानं षडङ्गुलम् । ततो द्वादशकं यावन्मानं स्यादष्टसम्मितम् ॥ ८९ ॥
ekavarṣāttu ṣaḍvarṣādyāvanmānaṃ ṣaḍaṅgulam | tato dvādaśakaṃ yāvanmānaṃ syādaṣṭasammitam || 89 ||
ततः परं द्वादशभिरङ्गुलैर्नेत्रदीर्घता । मुद्गच्छिद्रं कलायाभं छिद्रं कोलास्थिसन्निमम् ॥ ९० ॥
tataḥ paraṃ dvādaśabhiraṅgulairnetradīrghatā | mudgacchidraṃ kalāyābhaṃ chidraṃ kolāsthisannimam || 90 ||
यथा संख्यं भवेन्नेत्रं श्लक्ष्णं गोपुच्छसन्निभम् । गोपुच्छसन्निमं मूले स्थूलं तस्मात् क्रमात् कृशम् ॥ ९१ ॥
yathā saṃkhyaṃ bhavennetraṃ ślakṣṇaṃ gopucchasannibham | gopucchasannimaṃ mūle sthūlaṃ tasmāt kramāt kṛśam || 91 ||
आतुराङ्गुष्ठमानेन मूले स्थूलं निधीयते । कनिष्ठिकापरीणाहमग्रे च गुटिकामुखम् ॥ ९२ ॥
āturāṅguṣṭhamānena mūle sthūlaṃ nidhīyate | kaniṣṭhikāparīṇāhamagre ca guṭikāmukham || 92 ||
तन्मूले कर्णिके द्वे च कार्ये भागाच्चतुर्थकात् ॥ ९३ ॥
tanmūle karṇike dve ca kārye bhāgāccaturthakāt || 93 ||
योजयेत्तत्र वस्तिञ्च बन्धद्वयविधानतः । मृगाजशूकरगवां महिषस्यापि वा भवेत् ॥ ९४ ॥
yojayettatra vastiñca bandhadvayavidhānataḥ | mṛgājaśūkaragavāṃ mahiṣasyāpi vā bhavet || 94 ||
मूत्रकोषस्य वस्तिस्तु तदलाभे तु चर्मणः । कषायरक्तः स मृदुर्वस्तिः स्निग्धो दृढो हितः ॥ ९५ ॥
mūtrakoṣasya vastistu tadalābhe tu carmaṇaḥ | kaṣāyaraktaḥ sa mṛdurvastiḥ snigdho dṛḍho hitaḥ || 95 ||
व्रणवस्तेस्तु नेत्रं स्याच्छ्लक्ष्णमष्टाङ्गुलोन्मितम् । मुद्गच्छिद्रं गृध्रपक्षनलिकापरिणाहि च ॥ ९६ ॥
vraṇavastestu netraṃ syācchlakṣṇamaṣṭāṅgulonmitam | mudgacchidraṃ gṛdhrapakṣanalikāpariṇāhi ca || 96 ||
शरीरोपचयं वर्णं बलमारोग्यमायुषः । कुरुते परिवृद्धिञ्च वस्तिः सम्यगुपासितः ॥ ९७ ॥
śarīropacayaṃ varṇaṃ balamārogyamāyuṣaḥ | kurute parivṛddhiñca vastiḥ samyagupāsitaḥ || 97 ||
दिवा शीते वसन्ते च स्नेहवस्तिः प्रदीयते । ग्रीष्मवर्षाशरत्काले रात्रौ स्यादनुवासनम् ॥ ९८ ॥
divā śīte vasante ca snehavastiḥ pradīyate | grīṣmavarṣāśaratkāle rātrau syādanuvāsanam || 98 ||
न चातिस्निग्धमशनं भोजयित्वाऽनुवासयेत् । मदं मूर्च्छां च जनयेद् द्विधा स्नेहः प्रयोजितः ॥ ९९ ॥
na cātisnigdhamaśanaṃ bhojayitvā'nuvāsayet | madaṃ mūrcchāṃ ca janayed dvidhā snehaḥ prayojitaḥ || 99 ||
रूक्षभुक्तवतोऽत्यन्तं बलं वर्णञ्च हापयेत् । युक्तस्नेहमतो जन्तुं भोजयित्वाऽनुवासयेत् ॥ १०० ॥
rūkṣabhuktavato'tyantaṃ balaṃ varṇañca hāpayet | yuktasnehamato jantuṃ bhojayitvā'nuvāsayet || 100 ||
हीनमात्रावुभौ वस्ती नातिकार्यकरौ स्मृतौ । अतिमात्रौ तथाऽनाहक्लमातीसारकारकौ ॥ १०१ ॥
hīnamātrāvubhau vastī nātikāryakarau smṛtau | atimātrau tathā'nāhaklamātīsārakārakau || 101 ||
उत्तमास्यात्पलैः षड्भिर्मध्यमा स्यात्पलैस्त्रिभिः । पलाध्यर्द्धेन हीनास्यादुक्ताः मात्राऽनुवासने ॥ १०२ ॥
uttamāsyātpalaiḥ ṣaḍbhirmadhyamā syātpalaistribhiḥ | palādhyarddhena hīnāsyāduktāḥ mātrā'nuvāsane || 102 ||
शताह्वासैन्धवाभ्याञ्च देयं स्नेहे च चूर्णकम् । तन्मात्रोत्तममध्यान्त्या षट्चतुर्द्वयमाषकैः ॥ १०३ ॥
śatāhvāsaindhavābhyāñca deyaṃ snehe ca cūrṇakam | tanmātrottamamadhyāntyā ṣaṭcaturdvayamāṣakaiḥ || 103 ||
विरेचनात्सप्तरात्रे गते जातबलाय च । भुक्तान्नायानुवास्याय वस्तिर्देयोऽनुवासनः ॥ १०४ ॥
virecanātsaptarātre gate jātabalāya ca | bhuktānnāyānuvāsyāya vastirdeyo'nuvāsanaḥ || 104 ||
तथाऽनुवास्यं स्वभ्यक्तमुष्णाम्बुस्वेदितं शनैः । भोजयित्चा यथाशास्त्रं कृतचङ्क्रमणं ततः । उत्सृष्टानिलविण्मूत्रं योजयेत्स्नेहबस्तिना ॥ १०५ ॥
tathā'nuvāsyaṃ svabhyaktamuṣṇāmbusveditaṃ śanaiḥ | bhojayitcā yathāśāstraṃ kṛtacaṅkramaṇaṃ tataḥ | utsṛṣṭānilaviṇmūtraṃ yojayetsnehabastinā || 105 ||
सुप्तस्य वामपार्श्वेन वामजङ्घाप्रसारिणः । कुञ्चितापरजङ्घस्य नेत्रं स्निग्धे गुदे न्यसेत् ॥ १०६ ॥
suptasya vāmapārśvena vāmajaṅghāprasāriṇaḥ | kuñcitāparajaṅghasya netraṃ snigdhe gude nyaset || 106 ||
बद्धं वस्तिमुखं सूत्रैर्वामहस्तेन धारयेत् । पीडयेद्दक्षिणेनैव मध्यवेगेन धीरधीः ॥ १०७ ॥
baddhaṃ vastimukhaṃ sūtrairvāmahastena dhārayet | pīḍayeddakṣiṇenaiva madhyavegena dhīradhīḥ || 107 ||
जृम्भाकासक्षवादींश्च वस्तिकाले न कारयेत् । त्रिंशन्मात्रामितः कालः प्रोक्तो वस्तेस्तु पीडने ॥ १०८ ॥
jṛmbhākāsakṣavādīṃśca vastikāle na kārayet | triṃśanmātrāmitaḥ kālaḥ prokto vastestu pīḍane || 108 ||
ततः प्रणिहिते स्नेहे उत्तानो वाक्शतं भवेत् । प्रसारितः सर्वगात्रैर्यथावीर्यं प्रसर्पति ॥ १०९ ॥
tataḥ praṇihite snehe uttāno vākśataṃ bhavet | prasāritaḥ sarvagātrairyathāvīryaṃ prasarpati || 109 ||
स्वजानुनः करावर्त्तं कुर्याच्छोटिकया पुनः । एषा मात्रा भवेदेका सर्वत्रैवैष निश्चयः ॥ ११० ॥
svajānunaḥ karāvarttaṃ kuryācchoṭikayā punaḥ | eṣā mātrā bhavedekā sarvatraivaiṣa niścayaḥ || 110 ||
निमेषोन्मेषणं पुंसामङ्गुल्या छोटिकाऽथ वा । गुर्वक्षरोच्चारणं वा स्यान्मात्रेयं स्मृता बुधैः ॥ १११ ॥
nimeṣonmeṣaṇaṃ puṃsāmaṅgulyā choṭikā'tha vā | gurvakṣaroccāraṇaṃ vā syānmātreyaṃ smṛtā budhaiḥ || 111 ||
ताडयेत्तलयोरेनं त्रींस्त्रीन्वाराञ्छनैः शनैः । स्फिजोश्चैव तथा श्रोणीं शय्याञ्चैवोत्क्षिपेत्ततः ॥ ११२ ॥
tāḍayettalayorenaṃ trīṃstrīnvārāñchanaiḥ śanaiḥ | sphijoścaiva tathā śroṇīṃ śayyāñcaivotkṣipettataḥ || 112 ||
स्फिजोश्चैनं स्वपाणिभ्यां पूर्ववत्ताडयेद् बुधः ॥ ११३ ॥
sphijoścainaṃ svapāṇibhyāṃ pūrvavattāḍayed budhaḥ || 113 ||
शय्याञ्च पादतस्तस्य त्रीन्वारानुत्क्षिपेत्ततः । जाते विधाने तु ततः कुर्यान्निद्रा ं! यथासुखम् ॥ ११४ ॥
śayyāñca pādatastasya trīnvārānutkṣipettataḥ | jāte vidhāne tu tataḥ kuryānnidrā ṃ! yathāsukham || 114 ||
सानिलः सपुरीषश्च स्नेहः प्रत्येति यस्य तु । उपद्र वं विना शीघ्रं स सम्यगनुवासितः ॥ ११५ ॥
sānilaḥ sapurīṣaśca snehaḥ pratyeti yasya tu | upadra vaṃ vinā śīghraṃ sa samyaganuvāsitaḥ || 115 ||
जीर्णान्नमथ सायाह्ने स्नेहे प्रत्यागते पुनः । लघ्वन्नं भोजयेत्कामं दीप्ताग्निस्तु नरो यदि ॥ ११६ ॥
jīrṇānnamatha sāyāhne snehe pratyāgate punaḥ | laghvannaṃ bhojayetkāmaṃ dīptāgnistu naro yadi || 116 ||
अनुवासिताय दातव्यमितरेऽह्नि सुखोदकम् । धान्यशुण्ठीकषायं वा स्नेहव्यापत्तिनाशनम् ॥ ११७ ॥
anuvāsitāya dātavyamitare'hni sukhodakam | dhānyaśuṇṭhīkaṣāyaṃ vā snehavyāpattināśanam || 117 ||
अनेनविधिना षड्वा सप्त चाष्टौ नवापि वा । विधेया वस्तयस्तेषामन्ते चैव निरूहणम् ॥ ११८ ॥
anenavidhinā ṣaḍvā sapta cāṣṭau navāpi vā | vidheyā vastayasteṣāmante caiva nirūhaṇam || 118 ||
दत्तस्तु प्रथमो वस्तिः स्नेहयेद्वस्तिवङ्क्षणौ । सम्यग्दत्तो द्वितीयस्तु मूर्द्धस्थमनिलं जयेत् ॥ ११९ ॥
dattastu prathamo vastiḥ snehayedvastivaṅkṣaṇau | samyagdatto dvitīyastu mūrddhasthamanilaṃ jayet || 119 ||
बलं वर्णश्च जनयेत्तृतीयस्तु प्रयोजितः । चतुर्थपञ्चमौ दत्तौ स्नेहयेतां रसासृजी ॥ १२० ॥
balaṃ varṇaśca janayettṛtīyastu prayojitaḥ | caturthapañcamau dattau snehayetāṃ rasāsṛjī || 120 ||
षष्ठो मांसं स्नेहयति सप्तमो मेद एव च । अष्टमो नवमश्चापि मज्जानञ्च यथाक्रमम् ॥ १२१ ॥
ṣaṣṭho māṃsaṃ snehayati saptamo meda eva ca | aṣṭamo navamaścāpi majjānañca yathākramam || 121 ||
एवं शुक्रगतान्दोषान्द्विगुणः साधु साधयेत् ॥ १२२ ॥
evaṃ śukragatāndoṣāndviguṇaḥ sādhu sādhayet || 122 ||
अष्टादशाष्टादशकाद्दिनाद्यो ना निषेवते । स कुञ्जरबलोऽश्वस्य जवतुल्योऽमरप्रभः ॥ १२३ ॥
aṣṭādaśāṣṭādaśakāddinādyo nā niṣevate | sa kuñjarabalo'śvasya javatulyo'maraprabhaḥ || 123 ||
रूक्षाय बहुवाताय स्नेहवस्तिं दिने दिने । दद्याद्वैद्यस्तथाऽन्येषामग्न्याबाधभयात् त्र्! यहात् । स्नेहोऽल्पमात्रो रूक्षाणां दीर्घकालमनत्ययः ॥ १२४ ॥
rūkṣāya bahuvātāya snehavastiṃ dine dine | dadyādvaidyastathā'nyeṣāmagnyābādhabhayāt tr! yahāt | sneho'lpamātro rūkṣāṇāṃ dīrghakālamanatyayaḥ || 124 ||
तथा निरूहः स्निग्धानामल्पमात्रः प्रशस्यते । अथ वा यस्य तत्कालं स्नेहो निर्याति केवलः । तस्याप्यल्पतरो देयो न हि स्निग्धेऽवतिष्ठते ॥ १२५ ॥
tathā nirūhaḥ snigdhānāmalpamātraḥ praśasyate | atha vā yasya tatkālaṃ sneho niryāti kevalaḥ | tasyāpyalpataro deyo na hi snigdhe'vatiṣṭhate || 125 ||
अशुद्धस्य मलोन्मिश्रः स्नेहो नैति यदा पुनः । तदाऽङ्गसदनध्माने शूलं श्वासश्च जायते ॥ १२६ ॥
aśuddhasya malonmiśraḥ sneho naiti yadā punaḥ | tadā'ṅgasadanadhmāne śūlaṃ śvāsaśca jāyate || 126 ||
पक्वाशये गुरुत्वञ्च तत्र दद्यान्निरूहणम् । तीक्ष्णं तीक्ष्णोषधैर्युक्तं फलवर्त्तिमथापि वा ॥ १२७ ॥
pakvāśaye gurutvañca tatra dadyānnirūhaṇam | tīkṣṇaṃ tīkṣṇoṣadhairyuktaṃ phalavarttimathāpi vā || 127 ||
यथाऽनुलोमनो वायुर्मलः स्नेहश्च जायते । तथा विरेचनं दद्यात्तीक्ष्णं नस्यञ्च शस्यते ॥ १२८ ॥
yathā'nulomano vāyurmalaḥ snehaśca jāyate | tathā virecanaṃ dadyāttīkṣṇaṃ nasyañca śasyate || 128 ||
यस्य नोपद्र वं कुर्यात्स्नेहवस्तिरनिःसृतः । सर्वोऽल्पो व्यावृतो रौक्ष्यादुपेक्ष्यः स विजानता ॥ १२९ ॥
yasya nopadra vaṃ kuryātsnehavastiraniḥsṛtaḥ | sarvo'lpo vyāvṛto raukṣyādupekṣyaḥ sa vijānatā || 129 ||
अनायातं त्वहोरात्रे स्नेहं संशोधनैर्हरेत् । स्नेहबस्तावनायाते नान्यः स्नेहो विधीयते ॥ १३० ॥
anāyātaṃ tvahorātre snehaṃ saṃśodhanairharet | snehabastāvanāyāte nānyaḥ sneho vidhīyate || 130 ||
गुडूच्येरण्डपूतीकभार्ङ्गींवृषकरौहिषम् । शतावरीसहचरौ काकनासां पलोन्मिताम् ॥ १३१ ॥
guḍūcyeraṇḍapūtīkabhārṅgīṃvṛṣakarauhiṣam | śatāvarīsahacarau kākanāsāṃ palonmitām || 131 ||
यवमाषातसीकोलकुलत्थान्प्रसृतोन्मितान् । चतुद्रो र्णे!ऽम्भसः पक्त्वा द्रो णशेषेण तेन च ॥ १३२ ॥
yavamāṣātasīkolakulatthānprasṛtonmitān | catudro rṇe!'mbhasaḥ paktvā dro ṇaśeṣeṇa tena ca || 132 ||
पचेत्तैलाढकं सर्वैर्जीवनीयैः पलोन्मितैः । अनुवासनमेतद्धि सर्ववातविकारनुत् ॥ १३३ ॥
pacettailāḍhakaṃ sarvairjīvanīyaiḥ palonmitaiḥ | anuvāsanametaddhi sarvavātavikāranut || 133 ||
षटसप्ततिव्यापदस्तु जायन्ते बस्तिकर्मणः । दूषितात् समुदायेन ताश्चिकित्स्यास्तु सुश्रुतात् ॥ १३४ ॥
ṣaṭasaptativyāpadastu jāyante bastikarmaṇaḥ | dūṣitāt samudāyena tāścikitsyāstu suśrutāt || 134 ||
पानाहारविहाराश्च परिहाराश्च कृत्स्नशः । स्नेहपानसमाः कार्य्या नात्र कार्या विचारणा ॥ १३५ ॥
pānāhāravihārāśca parihārāśca kṛtsnaśaḥ | snehapānasamāḥ kāryyā nātra kāryā vicāraṇā || 135 ||
निरूहवस्तिर्बहुधा भिद्यते कारणान्तरः । तैरेव तस्य नामानि कृतानि मुनिपुङ्गवैः ॥ १३६ ॥
nirūhavastirbahudhā bhidyate kāraṇāntaraḥ | taireva tasya nāmāni kṛtāni munipuṅgavaiḥ || 136 ||
निरूहस्यापरं नाम प्रोक्तमास्थापनं बुधैः । स्वस्थाने स्थापनाद्दोषधातूनां स्थापनं मतम् ॥ १३७ ॥
nirūhasyāparaṃ nāma proktamāsthāpanaṃ budhaiḥ | svasthāne sthāpanāddoṣadhātūnāṃ sthāpanaṃ matam || 137 ||
निरूहस्य प्रमाणं तु प्रस्थं पादोत्तरं परम् । मध्यमं प्रस्थमुद्दिष्टं हीनञ्च कुडवास्त्रयः ॥ १३८ ॥
nirūhasya pramāṇaṃ tu prasthaṃ pādottaraṃ param | madhyamaṃ prasthamuddiṣṭaṃ hīnañca kuḍavāstrayaḥ || 138 ||
अतिस्निग्धोऽक्लिष्टदोषः क्षतोरस्कः कृशस्तथा । आध्मानच्छर्दिहिक्काऽशकासश्वासप्रपीडितः ॥ १३९ ॥
atisnigdho'kliṣṭadoṣaḥ kṣatoraskaḥ kṛśastathā | ādhmānacchardihikkā'śakāsaśvāsaprapīḍitaḥ || 139 ||
गुदशोफातिसारार्त्तो विसूचीकुष्ठसंयुतः । गर्भिणी मधुमेही च नास्थाप्यश्च जलोदरी ॥ १४० ॥
gudaśophātisārārtto visūcīkuṣṭhasaṃyutaḥ | garbhiṇī madhumehī ca nāsthāpyaśca jalodarī || 140 ||
वातव्याधावुदावर्ते वातासृग्विषमज्वरे । मूर्च्छातृष्णोदरानाहमूत्रकृच्छ्राश्मरीषु च ॥ १४१ ॥
vātavyādhāvudāvarte vātāsṛgviṣamajvare | mūrcchātṛṣṇodarānāhamūtrakṛcchrāśmarīṣu ca || 141 ||
वृद्ध्य्सृग्दरमन्दाग्निप्रमेहेषु निरूह्रणम् । शूलेऽम्लपित्ते हृद्रो गे योजयेद्विधिवद् बुधः ॥ १४२ ॥
vṛddhysṛgdaramandāgniprameheṣu nirūhraṇam | śūle'mlapitte hṛdro ge yojayedvidhivad budhaḥ || 142 ||
उत्सृष्टानिलविण्मूत्रं स्निग्धं स्विन्नमभोजितम् । मध्याह्ने गृहमध्ये च यथायोग्यं निरूहयेत् ॥ १४३ ॥
utsṛṣṭānilaviṇmūtraṃ snigdhaṃ svinnamabhojitam | madhyāhne gṛhamadhye ca yathāyogyaṃ nirūhayet || 143 ||
स्नेहवस्तिविधानेन बुधः कुर्यान्निरूहणम् ॥ १४४ ॥
snehavastividhānena budhaḥ kuryānnirūhaṇam || 144 ||
जाते निरूहे च ततो भवेदुत्कटकासनः । तिष्ठेन्महूर्त्तमात्रन्तु निरूहागमनेच्छया ॥ १४५ ॥
jāte nirūhe ca tato bhavedutkaṭakāsanaḥ | tiṣṭhenmahūrttamātrantu nirūhāgamanecchayā || 145 ||
अनायातं मुहूर्त्तं तु निरूहं शोधनैर्हरेत् । निरूहैरेव मतिमान्क्षारसूत्राम्लसैन्धवैः ॥ १४६ ॥
anāyātaṃ muhūrttaṃ tu nirūhaṃ śodhanairharet | nirūhaireva matimānkṣārasūtrāmlasaindhavaiḥ || 146 ||
यस्य क्रमेण गच्छन्ति विट्पित्तकफवायवः । लाघवं चोपजायेत सुनिरूहं तमादिशेत् ॥ १४७ ॥
yasya krameṇa gacchanti viṭpittakaphavāyavaḥ | lāghavaṃ copajāyeta sunirūhaṃ tamādiśet || 147 ||
यस्य स्याद्वस्तिरत्यल्पवेगो हीनमलानिलः । मूर्च्छाऽत्तिजाड्यारुचिमान्दुर्निरूहं तमादिशेत् ॥ १४८ ॥
yasya syādvastiratyalpavego hīnamalānilaḥ | mūrcchā'ttijāḍyārucimāndurnirūhaṃ tamādiśet || 148 ||
विविक्तता मनस्तुष्टिः स्निग्धता व्याधिनिग्रहः । आस्थापनस्नेहवस्त्योः सम्यग्दाने तु लक्षणम् ॥ १४९ ॥
viviktatā manastuṣṭiḥ snigdhatā vyādhinigrahaḥ | āsthāpanasnehavastyoḥ samyagdāne tu lakṣaṇam || 149 ||
अनेन विधिना युञ्ज्यान्निरूहं वस्तिदानवित् । द्वितीयं वा तृतीयं वा चतुर्थं वा यथोचितम् ॥ १५० ॥
anena vidhinā yuñjyānnirūhaṃ vastidānavit | dvitīyaṃ vā tṛtīyaṃ vā caturthaṃ vā yathocitam || 150 ||
सस्नेह एकः पवने पित्ते द्वौ पयसा सह । कषायकटुमूत्राद्याः कफेऽत्युष्णास्त्रयो हिताः ॥ १५१ ॥
sasneha ekaḥ pavane pitte dvau payasā saha | kaṣāyakaṭumūtrādyāḥ kaphe'tyuṣṇāstrayo hitāḥ || 151 ||
पित्तश्लेष्मानिलाविष्टं क्षीरयूषरसैः क्रमात् । निरूढं भोजयित्वा च ततस्तमनुवासयेत् ॥ १५२ ॥
pittaśleṣmānilāviṣṭaṃ kṣīrayūṣarasaiḥ kramāt | nirūḍhaṃ bhojayitvā ca tatastamanuvāsayet || 152 ||
सुकुमारस्य वृद्धस्य बालस्य च मृदुर्हितः । वस्तिस्तीक्ष्णः प्रयुक्तस्तु तेषां हन्याद्बलायुषी ॥ १५३ ॥
sukumārasya vṛddhasya bālasya ca mṛdurhitaḥ | vastistīkṣṇaḥ prayuktastu teṣāṃ hanyādbalāyuṣī || 153 ||
दद्यादुत्क्लेशनं पूर्वं मध्ये दोषहरं ततः । पश्चात्संशमनीयञ्च दद्याद्वस्तिं विचक्षणः ॥ १५४ ॥
dadyādutkleśanaṃ pūrvaṃ madhye doṣaharaṃ tataḥ | paścātsaṃśamanīyañca dadyādvastiṃ vicakṣaṇaḥ || 154 ||
एरण्डबीजं मधुकं पिप्पली सैन्धवं वचा । हपुषाफलकल्कश्च वस्तिरुत्क्लेशनः स्मृतः ॥ १५५ ॥
eraṇḍabījaṃ madhukaṃ pippalī saindhavaṃ vacā | hapuṣāphalakalkaśca vastirutkleśanaḥ smṛtaḥ || 155 ||
शताह्वा मधुकं बिल्वं कौटजं फलमेव च । सकाञ्जिकः सगोमूत्रो वस्तिर्दोषहरः स्मृतः ॥ १५६ ॥
śatāhvā madhukaṃ bilvaṃ kauṭajaṃ phalameva ca | sakāñjikaḥ sagomūtro vastirdoṣaharaḥ smṛtaḥ || 156 ||
प्रियङ्गुर्मधुकं मुस्ता तथैव च रसाञ्जनम् । सक्षीरः शस्यते वस्तिर्दोषाणां शमनः स्मृतः ॥ १५७ ॥
priyaṅgurmadhukaṃ mustā tathaiva ca rasāñjanam | sakṣīraḥ śasyate vastirdoṣāṇāṃ śamanaḥ smṛtaḥ || 157 ||
त्रिफलाक्वाथगोमूत्रक्षौद्र क्षारसमायुतः । ऊषकादिप्रतीवापैर्वस्तयोलेखनाः स्मृताः ॥ १५८ ॥
triphalākvāthagomūtrakṣaudra kṣārasamāyutaḥ | ūṣakādipratīvāpairvastayolekhanāḥ smṛtāḥ || 158 ||
बृंहणद्र व्यनिक्वाथैः कल्कैर्मधुरकैर्युताः । सर्पिर्मांसरसोपेता वस्तयो बृंहणाः स्मृताः ॥ १५९ ॥
bṛṃhaṇadra vyanikvāthaiḥ kalkairmadhurakairyutāḥ | sarpirmāṃsarasopetā vastayo bṛṃhaṇāḥ smṛtāḥ || 159 ||
बदर्यैरावतीशेलुशाल्मलीपुष्पजाङ्कुराः । क्षीरसिद्धाःक्षौद्र युक्ता नाम्ना पिच्छलसंज्ञिताः ॥ १६० ॥
badaryairāvatīśeluśālmalīpuṣpajāṅkurāḥ | kṣīrasiddhāḥkṣaudra yuktā nāmnā picchalasaṃjñitāḥ || 160 ||
अजोरभ्रैणरुधिरैर्युक्ता देया विचक्षणैः । मात्रा पिच्छिलवस्तीनां पलैर्द्वादशभिर्मता ॥ १६१ ॥
ajorabhraiṇarudhirairyuktā deyā vicakṣaṇaiḥ | mātrā picchilavastīnāṃ palairdvādaśabhirmatā || 161 ||
दत्त्वादौ सैन्धवस्याक्षं मधुनः प्रसृतिद्वयम् । विनिर्मथ्य ततो दद्यात्स्नेहस्य प्रसृतित्रयम् ॥ १६२ ॥
dattvādau saindhavasyākṣaṃ madhunaḥ prasṛtidvayam | vinirmathya tato dadyātsnehasya prasṛtitrayam || 162 ||
एकीभूते ततः स्नेहे कल्कस्य प्रसृतिं क्षिपेत् । सम्मूर्च्छिते कषायन्तु चतुः प्रसृतिसम्मितम् ॥ १६३ ॥
ekībhūte tataḥ snehe kalkasya prasṛtiṃ kṣipet | sammūrcchite kaṣāyantu catuḥ prasṛtisammitam || 163 ||
गृह्णीयाच्च तदा वाऽल्पमन्ते द्विप्रसृतोन्मितम् । क्षिप्त्वा विमथ्य दद्याच्च निरूहं कुशलो भिषक् ॥ १६४ ॥
gṛhṇīyācca tadā vā'lpamante dviprasṛtonmitam | kṣiptvā vimathya dadyācca nirūhaṃ kuśalo bhiṣak || 164 ||
एवं प्रकल्पितो वस्तिर्द्वादशप्रसृतिर्भवेत् । वाते चतुष्पलं क्षौद्रं दद्यात् स्नेहस्य षट्पलम् ॥ १६५ ॥
evaṃ prakalpito vastirdvādaśaprasṛtirbhavet | vāte catuṣpalaṃ kṣaudraṃ dadyāt snehasya ṣaṭpalam || 165 ||
पित्ते चतुष्पलं क्षौद्रं स्नेहं दद्यात्पलत्रयम् । कफे तु षट्पलं क्षौद्रं क्षिपेत् स्नेहं चतुष्पलम् ॥ १६६ ॥
pitte catuṣpalaṃ kṣaudraṃ snehaṃ dadyātpalatrayam | kaphe tu ṣaṭpalaṃ kṣaudraṃ kṣipet snehaṃ catuṣpalam || 166 ||
एरण्डक्वाथतुल्यांशं मधुतैलं पलाष्टकम् । शतपुष्पापलार्द्धेन सैन्धवार्द्धेन संयुतम् । मधुतैलकसंज्ञोऽय वस्तिर्दारुविलोडितः ॥ १६७ ॥
eraṇḍakvāthatulyāṃśaṃ madhutailaṃ palāṣṭakam | śatapuṣpāpalārddhena saindhavārddhena saṃyutam | madhutailakasaṃjño'ya vastirdāruviloḍitaḥ || 167 ||
मेदोगुल्मकृमिप्लीहमलोदावर्तनाशनः । बलवर्णकरश्चैव वृष्यो दीपनबृंहणः ॥ १६८ ॥
medogulmakṛmiplīhamalodāvartanāśanaḥ | balavarṇakaraścaiva vṛṣyo dīpanabṛṃhaṇaḥ || 168 ||
क्षौद्रा ज्यक्षीरतैलानां प्रसृतं प्रसृतं भवेत् । हपुषासैन्धवाक्षांशो वस्तिः स्याद्यापनः परः ॥ १६९ ॥
kṣaudrā jyakṣīratailānāṃ prasṛtaṃ prasṛtaṃ bhavet | hapuṣāsaindhavākṣāṃśo vastiḥ syādyāpanaḥ paraḥ || 169 ||
एरण्डमूलनिक्वाथो मधुतैलं ससैन्धवम् । एष युक्तरथो वस्तिः सवचापिप्पलीफलः ॥ १७० ॥
eraṇḍamūlanikvātho madhutailaṃ sasaindhavam | eṣa yuktaratho vastiḥ savacāpippalīphalaḥ || 170 ||
पञ्चमूलस्य निक्वाथैस्तैलं मागधिका मधु । ससैन्धवः सयष्ट्याह्वः सिद्धवस्तिरिति स्मृतः ॥ १७१ ॥
pañcamūlasya nikvāthaistailaṃ māgadhikā madhu | sasaindhavaḥ sayaṣṭyāhvaḥ siddhavastiriti smṛtaḥ || 171 ||
स्नानमुष्णोदकैः कुर्याद्दिवास्वप्नमजीर्णताम् । वर्जयेदपरं सर्वमाचरेत्स्नेहवस्तिवत् ॥ १७२ ॥
snānamuṣṇodakaiḥ kuryāddivāsvapnamajīrṇatām | varjayedaparaṃ sarvamācaretsnehavastivat || 172 ||
अतः परं प्रवक्ष्यामि वस्तिमुत्तरसंज्ञितम् । निरूहादुत्तरो यस्मात्तस्मादुत्तरसंज्ञकः ॥ १७३ ॥
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi vastimuttarasaṃjñitam | nirūhāduttaro yasmāttasmāduttarasaṃjñakaḥ || 173 ||
द्वादशाङ्गुलकं नेत्रं मध्ये च कृतकर्णिकम् । मालतीपुष्पवृन्ताभं छिद्रं सर्षपनिर्गमम् ॥ १७४ ॥
dvādaśāṅgulakaṃ netraṃ madhye ca kṛtakarṇikam | mālatīpuṣpavṛntābhaṃ chidraṃ sarṣapanirgamam || 174 ||
पञ्चविंशतिवर्षाणामधोमात्रा द्विकार्षिकी । तदूर्ध्वं पलमात्रा च स्नेहस्योक्ता भिषग्वरैः ॥ १७५ ॥
pañcaviṃśativarṣāṇāmadhomātrā dvikārṣikī | tadūrdhvaṃ palamātrā ca snehasyoktā bhiṣagvaraiḥ || 175 ||
अथास्थापनशुद्धस्य तृप्तस्य स्नानभोजनैः । स्थितस्य जानुमात्रे च पिष्टे स्निग्धे शलाकया ॥ १७६ ॥
athāsthāpanaśuddhasya tṛptasya snānabhojanaiḥ | sthitasya jānumātre ca piṣṭe snigdhe śalākayā || 176 ||
स्निग्धया मेढ्रमार्गे तु तत्रो नेत्रं नियोजयेत् । शनैः शनैर्घृताभ्यक्तं मेढ्ररन्ध्राङ्गुलानि षट् ॥ १७७ ॥
snigdhayā meḍhramārge tu tatro netraṃ niyojayet | śanaiḥ śanairghṛtābhyaktaṃ meḍhrarandhrāṅgulāni ṣaṭ || 177 ||
ततोऽवपीडयेद्बस्तिं शनैर्नेत्रं विनिर्हरेत् । ततः प्रत्यागते स्नेहे स्नेहवस्तिंक्रमो हितः ॥ १७८ ॥
tato'vapīḍayedbastiṃ śanairnetraṃ vinirharet | tataḥ pratyāgate snehe snehavastiṃkramo hitaḥ || 178 ||
स्त्रीणां कनिष्ठिकास्थूलं नेत्रं कुर्याद् दशाङ्गुलम् । मुद्गप्रवेशयोग्यञ्च योन्यन्तश्चतुरङ्गुलम् ॥ १७९ ॥
strīṇāṃ kaniṣṭhikāsthūlaṃ netraṃ kuryād daśāṅgulam | mudgapraveśayogyañca yonyantaścaturaṅgulam || 179 ||
द्व्यङ्गुलं मूत्रमार्गे च सूक्ष्मं नेत्रं नियोजयेत् । मूत्रकृच्छ्रविकारेषु बालानां त्वेकमङ्गुलम् ॥ १८० ॥
dvyaṅgulaṃ mūtramārge ca sūkṣmaṃ netraṃ niyojayet | mūtrakṛcchravikāreṣu bālānāṃ tvekamaṅgulam || 180 ||
शनैर्निष्कम्पमाधेयं सूक्ष्मं नेत्रं विचक्षणैः । मालतीपुष्पवृन्ताभं नेत्रमित्युदितं पुनः ॥ १८१ ॥
śanairniṣkampamādheyaṃ sūkṣmaṃ netraṃ vicakṣaṇaiḥ | mālatīpuṣpavṛntābhaṃ netramityuditaṃ punaḥ || 181 ||
योनिमार्गेषु नारीणां स्नेहमात्रा द्विपालिकी । मूत्रमार्गे पलोन्माना बालानां च द्विकार्षिकी ॥ १८२ ॥
yonimārgeṣu nārīṇāṃ snehamātrā dvipālikī | mūtramārge palonmānā bālānāṃ ca dvikārṣikī || 182 ||
उत्तानायै स्त्रियै दद्यादूर्ध्वजान्वै विचक्षणः । अप्रत्यागच्छति भिषग् वस्तावुत्तरसंज्ञिते ॥ १८३ ॥
uttānāyai striyai dadyādūrdhvajānvai vicakṣaṇaḥ | apratyāgacchati bhiṣag vastāvuttarasaṃjñite || 183 ||
भूयो वस्तिं विदध्याच्च संयुक्तं शोधनैर्गुणैः । फलवर्त्तिं विदध्याद् वा योनिमार्गे दृढां भिषक् ॥ १८४ ॥
bhūyo vastiṃ vidadhyācca saṃyuktaṃ śodhanairguṇaiḥ | phalavarttiṃ vidadhyād vā yonimārge dṛḍhāṃ bhiṣak || 184 ||
सूत्रैर्विनिर्मितां स्निग्धां शोधनद्र व्यसंयुताम् ॥ १८५ ॥
sūtrairvinirmitāṃ snigdhāṃ śodhanadra vyasaṃyutām || 185 ||
दह्यमाने तथा वस्तौ दद्याद्वस्तिं विशारदः । क्षीरिवृक्षकषायेण पयसा शीतलेन वा ॥ १८६ ॥
dahyamāne tathā vastau dadyādvastiṃ viśāradaḥ | kṣīrivṛkṣakaṣāyeṇa payasā śītalena vā || 186 ||
वस्तिः शुक्ररुजः पुंसां स्त्रीणामार्त्तवजा रुजः । हन्यादुत्तरवस्तिस्तु नोचितो मेहिने क्वचित् ॥ १८७ ॥
vastiḥ śukrarujaḥ puṃsāṃ strīṇāmārttavajā rujaḥ | hanyāduttaravastistu nocito mehine kvacit || 187 ||
सम्यग्दत्तस्य लिङ्गानि व्यापदः क्रम एव च । वस्तेरुत्तरसंज्ञस्य समानाः स्नेहवस्तिना ॥ १८८ ॥
samyagdattasya liṅgāni vyāpadaḥ krama eva ca | vasteruttarasaṃjñasya samānāḥ snehavastinā || 188 ||
घृताभ्यक्ते गुदे क्षिप्ता श्लक्ष्णा स्वाङ्गुष्ठसन्निभा । मलप्रवर्त्तिनी वर्त्तिः फलवर्त्तिश्च सा स्मृता ॥ १८९ ॥
ghṛtābhyakte gude kṣiptā ślakṣṇā svāṅguṣṭhasannibhā | malapravarttinī varttiḥ phalavarttiśca sā smṛtā || 189 ||
नस्यं तत्कथ्यते धीरैर्नासाग्राह्यं यदौषधम् । नावनं नस्यकर्मेति तस्य नामद्वयं मतम् ॥ १९० ॥
nasyaṃ tatkathyate dhīrairnāsāgrāhyaṃ yadauṣadham | nāvanaṃ nasyakarmeti tasya nāmadvayaṃ matam || 190 ||
नस्यभेदो द्विधा प्रोक्तो रेचनं स्नेहनं तथा । रेचनं कर्षणं प्रोक्तं स्नेहनं वृंहणं मतम् ॥ १९१ ॥
nasyabhedo dvidhā prokto recanaṃ snehanaṃ tathā | recanaṃ karṣaṇaṃ proktaṃ snehanaṃ vṛṃhaṇaṃ matam || 191 ||
कफपित्तानिलध्वंसि पूर्वमध्यापराह्णके । दिनस्य गृह्यते नस्यं रात्रावप्युत्कटे गदे ॥ १९२ ॥
kaphapittāniladhvaṃsi pūrvamadhyāparāhṇake | dinasya gṛhyate nasyaṃ rātrāvapyutkaṭe gade || 192 ||
नस्यं त्यजेद्भोजनान्ते दुर्दिने चापतर्पितः । तथा नवप्रतिश्यायी गर्भिणी गरदूषितः । अजीर्णी दत्तवस्तिश्च पीतस्नेहोदकासवः ॥ १९३ ॥
nasyaṃ tyajedbhojanānte durdine cāpatarpitaḥ | tathā navapratiśyāyī garbhiṇī garadūṣitaḥ | ajīrṇī dattavastiśca pītasnehodakāsavaḥ || 193 ||
क्रुद्धः शोकाभिभूतश्च तृषार्त्तो वृद्धबालकौ । वेगावरोधी श्रान्तश्च स्नातुकामश्च वर्जयेत् ॥ १९४ ॥
kruddhaḥ śokābhibhūtaśca tṛṣārtto vṛddhabālakau | vegāvarodhī śrāntaśca snātukāmaśca varjayet || 194 ||
अष्टवर्षस्य बालस्य नस्यकर्म समाचरेत् । अशीतिवर्षादूर्ध्वञ्च नावनं नैव दीयते ॥ १९५ ॥
aṣṭavarṣasya bālasya nasyakarma samācaret | aśītivarṣādūrdhvañca nāvanaṃ naiva dīyate || 195 ||
अथ वैरेचनं नस्यं ग्राह्यं तैलैः सुतीक्ष्णकैः । तीक्ष्णैः भेषजसिद्धैर्वा स्नेहैः क्वाथै रसैस्तथा ॥ १९६ ॥
atha vairecanaṃ nasyaṃ grāhyaṃ tailaiḥ sutīkṣṇakaiḥ | tīkṣṇaiḥ bheṣajasiddhairvā snehaiḥ kvāthai rasaistathā || 196 ||
नासिकारन्ध्रयोरष्टौ षट् चत्वारश्च बिन्दवः । प्रत्येकं रेचनं योग्यं मुख्यमध्याल्पमात्रया ॥ १९७ ॥
nāsikārandhrayoraṣṭau ṣaṭ catvāraśca bindavaḥ | pratyekaṃ recanaṃ yogyaṃ mukhyamadhyālpamātrayā || 197 ||
नस्यकर्मणि दातव्यं शाणैकं तीक्ष्णमौषधम् । हिङ्गु स्याद्यवमात्रन्तु माषैकं सैन्धवं मतम् ॥ १९८ ॥
nasyakarmaṇi dātavyaṃ śāṇaikaṃ tīkṣṇamauṣadham | hiṅgu syādyavamātrantu māṣaikaṃ saindhavaṃ matam || 198 ||
क्षीरं चैवाष्टशाणं स्यात्पानीयञ्च त्रिकार्षिकम् । कार्षिकं मधुरद्र व्यं नस्यकर्मणि योजयेत् ॥ १९९ ॥
kṣīraṃ caivāṣṭaśāṇaṃ syātpānīyañca trikārṣikam | kārṣikaṃ madhuradra vyaṃ nasyakarmaṇi yojayet || 199 ||
अवपीडः प्रधमनं द्वौ भेदावपरौ स्मृतौ । शिरोविरेचनस्याथ तौ तु देयौ यथायथम् ॥ २०० ॥
avapīḍaḥ pradhamanaṃ dvau bhedāvaparau smṛtau | śirovirecanasyātha tau tu deyau yathāyatham || 200 ||
कल्कीकृतादौषधाद्यः पीडितो निःसृतो रसः । सोऽवपीडः समुद्दिष्टस्तीक्ष्णद्र व्यसमुद्भवः ॥ २०१ ॥
kalkīkṛtādauṣadhādyaḥ pīḍito niḥsṛto rasaḥ | so'vapīḍaḥ samuddiṣṭastīkṣṇadra vyasamudbhavaḥ || 201 ||
षडङ्गुला द्विवक्त्रा या नाडी चूर्णं तथा धमेत् । तीक्ष्णं कोलमितं वक्त्रवातैः प्रधमनं हितम् ॥ २०२ ॥
ṣaḍaṅgulā dvivaktrā yā nāḍī cūrṇaṃ tathā dhamet | tīkṣṇaṃ kolamitaṃ vaktravātaiḥ pradhamanaṃ hitam || 202 ||
ऊर्ध्वजत्रुगते रोगे कफजे स्वरसंक्षये । अरोचके प्रतिश्याये शिरःशूले च पीनसे ॥ २०३ ॥
ūrdhvajatrugate roge kaphaje svarasaṃkṣaye | arocake pratiśyāye śiraḥśūle ca pīnase || 203 ||
शोफापस्मारकुष्ठेषु नस्यं वैरेचनं हितम् । भीरुस्त्रीकृशबालानां नस्यं स्नेहेन शस्यते ॥ २०४ ॥
śophāpasmārakuṣṭheṣu nasyaṃ vairecanaṃ hitam | bhīrustrīkṛśabālānāṃ nasyaṃ snehena śasyate || 204 ||
गलरोगे सन्निपाते निद्रा यां विषमज्वरे । मनोविकारे कृमिषु पूज्यते चावपीडनम् ॥ २०५ ॥
galaroge sannipāte nidrā yāṃ viṣamajvare | manovikāre kṛmiṣu pūjyate cāvapīḍanam || 205 ||
अत्यन्तोत्कटदोषेषु विसंज्ञेषु च दीयते । चूर्णं प्रधमनं धीरैस्तद्धि तीक्ष्णतरं यतः ॥ २०६ ॥
atyantotkaṭadoṣeṣu visaṃjñeṣu ca dīyate | cūrṇaṃ pradhamanaṃ dhīraistaddhi tīkṣṇataraṃ yataḥ || 206 ||
नस्यं स्याद् गुडशुण्ठीभ्यां पिप्पलीसैन्धवेन वा । जलपिष्टेन कर्णाक्षिनासामूर्द्धभवा गदाः ॥ २०७ ॥
nasyaṃ syād guḍaśuṇṭhībhyāṃ pippalīsaindhavena vā | jalapiṣṭena karṇākṣināsāmūrddhabhavā gadāḥ || 207 ||
मन्याहनुगलोद्भूता नश्यन्ति भुजपृष्ठजाः । मधूकसारकृष्णाभ्यां वचामरिचसैन्धवैः ॥ २०८ ॥
manyāhanugalodbhūtā naśyanti bhujapṛṣṭhajāḥ | madhūkasārakṛṣṇābhyāṃ vacāmaricasaindhavaiḥ || 208 ||
नस्यं कोष्णाम्भसा पिष्टं दद्यात्संज्ञाप्रबोधनम् । अपस्मारे तथोन्मादे सन्निपातेऽपतन्त्रके ॥ २०९ ॥
nasyaṃ koṣṇāmbhasā piṣṭaṃ dadyātsaṃjñāprabodhanam | apasmāre tathonmāde sannipāte'patantrake || 209 ||
सैन्धवं श्वेतमरिचं सर्षपाः कुष्ठमेव च । बस्तमूत्रेण संपिष्टं नस्यं तन्द्रा निवारणम् ॥ २१० ॥
saindhavaṃ śvetamaricaṃ sarṣapāḥ kuṣṭhameva ca | bastamūtreṇa saṃpiṣṭaṃ nasyaṃ tandrā nivāraṇam || 210 ||
रोहितस्य च पित्तेन भावितं मरिचं वचा । कट्फलं चेति तच्चूर्णं देयं प्रधमनं वुधैः ॥ २११ ॥
rohitasya ca pittena bhāvitaṃ maricaṃ vacā | kaṭphalaṃ ceti taccūrṇaṃ deyaṃ pradhamanaṃ vudhaiḥ || 211 ||
अथ बृंहणनस्यस्य कल्पना कथ्यतेऽधुना । मर्शश्च प्रतिमर्शश्च द्वौ भेदौ स्नेहने मतौ ॥ २१२ ॥
atha bṛṃhaṇanasyasya kalpanā kathyate'dhunā | marśaśca pratimarśaśca dvau bhedau snehane matau || 212 ||
मर्शस्य तर्पणी मात्रा मुख्या शाणैः स्मृताऽष्टभिः । मध्यमा तु चतुःशाणैर्हीना शाणमिता मता ॥ २१३ ॥
marśasya tarpaṇī mātrā mukhyā śāṇaiḥ smṛtā'ṣṭabhiḥ | madhyamā tu catuḥśāṇairhīnā śāṇamitā matā || 213 ||
एकैकस्मिंस्तु मात्रेयं देया नासापुटे बुधैः ॥ २१४ ॥
ekaikasmiṃstu mātreyaṃ deyā nāsāpuṭe budhaiḥ || 214 ||
मर्शस्य द्वित्रिवेलं वा वीक्ष्य दोषबलाबलम् । एकान्तरं द्वयन्तरं वा नस्यं दद्याद्विचक्षणः ॥ २१५ ॥
marśasya dvitrivelaṃ vā vīkṣya doṣabalābalam | ekāntaraṃ dvayantaraṃ vā nasyaṃ dadyādvicakṣaṇaḥ || 215 ||
त्र्! यहं पञ्चाहमथवा सप्ताहं वा सुयन्त्रितः ॥ २१६ ॥
tr! yahaṃ pañcāhamathavā saptāhaṃ vā suyantritaḥ || 216 ||
मर्शे शिरोविरेके च व्यापदो विविधाः स्मृताः । दोषोत्क्लेशात्क्षयाच्चैव विज्ञेयास्ता यथाक्रमम् । दोषोत्क्लेशनिमित्तासु युञ्ज्याद्वमनशोधनम् ॥ २१७ ॥
marśe śirovireke ca vyāpado vividhāḥ smṛtāḥ | doṣotkleśātkṣayāccaiva vijñeyāstā yathākramam | doṣotkleśanimittāsu yuñjyādvamanaśodhanam || 217 ||
अथ क्षयनिमित्तासु यथास्वं बृंहणं हितम् । शिरोनासाऽक्षिरोगेषु सूर्यावर्त्तार्द्धभेदके ॥ २१८ ॥
atha kṣayanimittāsu yathāsvaṃ bṛṃhaṇaṃ hitam | śironāsā'kṣirogeṣu sūryāvarttārddhabhedake || 218 ||
दन्तरोगे बले हीने मन्याबाह्वंसजे गदे । मुखशोषे कर्णनादे वातपित्तगदे तथा ॥ २१९ ॥
dantaroge bale hīne manyābāhvaṃsaje gade | mukhaśoṣe karṇanāde vātapittagade tathā || 219 ||
अकालपलिते चैव केशश्मश्रुप्रपातने । पूज्यते बृंहणं नस्यं स्नेहैर्वा मधुरद्र वैः ॥ २२० ॥
akālapalite caiva keśaśmaśruprapātane | pūjyate bṛṃhaṇaṃ nasyaṃ snehairvā madhuradra vaiḥ || 220 ||
सशर्करं पयःपिष्टं भृष्टमाज्येन कुङ्कुमम् । नस्यप्रयोगतो हन्याद्वातरक्तभवा रुजः । भ्रूशङ्खाक्षिशिरःकर्णसूर्यावर्त्तार्द्धभेदकान् ॥ २२१ ॥
saśarkaraṃ payaḥpiṣṭaṃ bhṛṣṭamājyena kuṅkumam | nasyaprayogato hanyādvātaraktabhavā rujaḥ | bhrūśaṅkhākṣiśiraḥkarṇasūryāvarttārddhabhedakān || 221 ||
नस्यं स्यादणुतैलेन तथा नारायणेन वा । माषादिना वा सर्पिर्भिस्तत्तद्भेषजसाधितैः ॥ २२२ ॥
nasyaṃ syādaṇutailena tathā nārāyaṇena vā | māṣādinā vā sarpirbhistattadbheṣajasādhitaiḥ || 222 ||
तैलं कफे स्याद्वाते च केवले पवने वसाम् । दद्यान्नस्यं सदा पित्ते सर्पिर्मज्जानमेव च ॥ २२३ ॥
tailaṃ kaphe syādvāte ca kevale pavane vasām | dadyānnasyaṃ sadā pitte sarpirmajjānameva ca || 223 ||
माषात्मगुप्तारास्नाभिर्बलारुबुकरौहिषैः । कृतोऽश्वगन्धया क्वाथो हिङ्गुसैन्धवसंयुतः ॥ २२४ ॥
māṣātmaguptārāsnābhirbalārubukarauhiṣaiḥ | kṛto'śvagandhayā kvātho hiṅgusaindhavasaṃyutaḥ || 224 ||
कोष्णो नस्यप्रयोगेण पक्षाघातं सकम्पनम् । जयेदर्दितवातञ्च मन्यास्तम्भावबाहुकौ ॥ २२५ ॥
koṣṇo nasyaprayogeṇa pakṣāghātaṃ sakampanam | jayedarditavātañca manyāstambhāvabāhukau || 225 ||
प्रतिमर्शस्य मात्रा तु द्वित्रिविन्दुमिता मता । प्रत्येकशो नासिकया स्नेहनेति विनिश्चितम् ॥ २२६ ॥
pratimarśasya mātrā tu dvitrivindumitā matā | pratyekaśo nāsikayā snehaneti viniścitam || 226 ||
स्नेहे ग्रन्थिद्वयं यावन्निमग्ना चोद्धृता ततः । तर्जनी यं स्रवेद्बिन्दुं सा मात्रा बिन्दुसंज्ञिता ॥ २२७ ॥
snehe granthidvayaṃ yāvannimagnā coddhṛtā tataḥ | tarjanī yaṃ sravedbinduṃ sā mātrā bindusaṃjñitā || 227 ||
एवंविधैर्बिन्दुसंज्ञैरष्टाभिः शाण उच्यते । स देयो मर्शनस्येषु प्रतिमर्शो द्विबिन्दुकः ॥ २२८ ॥
evaṃvidhairbindusaṃjñairaṣṭābhiḥ śāṇa ucyate | sa deyo marśanasyeṣu pratimarśo dvibindukaḥ || 228 ||
समयाः प्रतिमर्शस्य बुधैः प्रोक्ताश्चतुर्दश । प्रभाते दन्तकाष्ठान्ते गृहान्निर्गमने तथा ॥ २२९ ॥
samayāḥ pratimarśasya budhaiḥ proktāścaturdaśa | prabhāte dantakāṣṭhānte gṛhānnirgamane tathā || 229 ||
व्यायामाध्वव्यवायान्ते विण्मूत्रान्तेऽञ्जने कृते । कवलान्ते भोजनान्ते दिवास्वप्नोस्त्थिते तथा ॥ २३० ॥
vyāyāmādhvavyavāyānte viṇmūtrānte'ñjane kṛte | kavalānte bhojanānte divāsvapnostthite tathā || 230 ||
वमनान्ते तथा सायं प्रतिमर्शः प्रयुज्यते ॥ २३१ ॥
vamanānte tathā sāyaṃ pratimarśaḥ prayujyate || 231 ||
रीषदुच्छिक्कनात्स्नेहो यथा वक्त्रं प्रपद्यते । नस्ये निषिक्तं तं विद्यात्प्रतिमर्शप्रमाणतः ॥ २३२ ॥
rīṣaducchikkanātsneho yathā vaktraṃ prapadyate | nasye niṣiktaṃ taṃ vidyātpratimarśapramāṇataḥ || 232 ||
उच्छिष्टं न पिबेन्नैव निष्ठीवेन्मुखमागतम् ॥ २३३ ॥
ucchiṣṭaṃ na pibennaiva niṣṭhīvenmukhamāgatam || 233 ||
क्षीणे तृष्णाऽस्यशोषार्त्ते बाले वृद्धे च पूज्यते । प्रतिमर्शान्न जायन्ते रोगाश्चैवोर्ध्वजत्रुजाः । बलीपलितनाशश्च बलमिन्द्रि यजं भवेत् ॥ २३४ ॥
kṣīṇe tṛṣṇā'syaśoṣārtte bāle vṛddhe ca pūjyate | pratimarśānna jāyante rogāścaivordhvajatrujāḥ | balīpalitanāśaśca balamindri yajaṃ bhavet || 234 ||
बिभीतनिम्बौ गाम्भारी शिवा शेलुश्च काकिनी । एकैकतैलनस्येन पलितं नश्यति ध्रुवम् ॥ २३५ ॥
bibhītanimbau gāmbhārī śivā śeluśca kākinī | ekaikatailanasyena palitaṃ naśyati dhruvam || 235 ||
अथ नस्यविधिं वक्ष्ये नस्यग्रहणहेतवे । देशेवातरजोमुक्ते कृतदन्तनिघर्षणम् ॥ २३६ ॥
atha nasyavidhiṃ vakṣye nasyagrahaṇahetave | deśevātarajomukte kṛtadantanigharṣaṇam || 236 ||
विशुद्धं धूमपानेन स्विन्नभालगलं तथा । उत्तानशायिनं किञ्चित्प्रलम्बशिरसं नरम् ॥ २३७ ॥
viśuddhaṃ dhūmapānena svinnabhālagalaṃ tathā | uttānaśāyinaṃ kiñcitpralambaśirasaṃ naram || 237 ||
आस्तीर्णहस्तपादञ्च वस्त्राच्छादितलोचनम् । समुन्नामितनासाऽग्र वैद्यो नस्येन योजयेत् ॥ २३८ ॥
āstīrṇahastapādañca vastrācchāditalocanam | samunnāmitanāsā'gra vaidyo nasyena yojayet || 238 ||
कोष्णेनाच्छिन्नधारेण हेमतारादिशुक्तिभिः । शुक्त्या वा यन्त्रयुक्त्या वा प्लोतैर्वा नस्यमाचरेत् ॥ २३९ ॥
koṣṇenācchinnadhāreṇa hematārādiśuktibhiḥ | śuktyā vā yantrayuktyā vā plotairvā nasyamācaret || 239 ||
नस्येष्वासिच्यमानेषु सिरो नैव प्रकम्पयेत् । न कुप्येन्न प्रभाषेत नोच्छिक्केन्न हसेत्तथा ॥ २४० ॥
nasyeṣvāsicyamāneṣu siro naiva prakampayet | na kupyenna prabhāṣeta nocchikkenna hasettathā || 240 ||
एतैर्हि विहितः स्नेहो नैवान्तं सम्प्रपद्यते । ततः कासप्रतिश्यायशिरोऽक्षिगदसम्भवः ॥ २४१ ॥
etairhi vihitaḥ sneho naivāntaṃ samprapadyate | tataḥ kāsapratiśyāyaśiro'kṣigadasambhavaḥ || 241 ||
शृङ्गाटकमभिव्याप्य स्थापयेन्न गिलेद् द्र वम् । पञ्च सप्त दशैव स्युर्मात्राः स्नेहस्य धारणे ॥ २४२ ॥
śṛṅgāṭakamabhivyāpya sthāpayenna giled dra vam | pañca sapta daśaiva syurmātrāḥ snehasya dhāraṇe || 242 ||
उपविश्याथ निष्ठीवेन्नासावक्त्रागतं द्र वम् । वामदक्षिणपार्श्वाभ्यां निष्ठीवेत्संमुखं न हि ॥ २४३ ॥
upaviśyātha niṣṭhīvennāsāvaktrāgataṃ dra vam | vāmadakṣiṇapārśvābhyāṃ niṣṭhīvetsaṃmukhaṃ na hi || 243 ||
नीते नस्ये मनस्तापं रजःक्रोधञ्च सन्त्यजेत् । शयीत निद्रा ं! त्यक्त्वा च प्रोत्तानो वाक्छतं नरः ॥ २४४ ॥
nīte nasye manastāpaṃ rajaḥkrodhañca santyajet | śayīta nidrā ṃ! tyaktvā ca prottāno vākchataṃ naraḥ || 244 ||
तथा शिरोविरेकान्ते धूमो वा कवलो हितः । नस्ये त्रीण्युपदिष्टानि लक्षणानि प्रयोगतः ॥ २४५ ॥
tathā śirovirekānte dhūmo vā kavalo hitaḥ | nasye trīṇyupadiṣṭāni lakṣaṇāni prayogataḥ || 245 ||
शुद्धहीनातियोगा हि विज्ञेयाः शास्त्रचिन्तकैः । लाघवं मलसंशुद्धिः स्रोतसां व्याधिसंक्षयः । चित्तेन्द्रि यप्रसादश्च शिरसः शुद्धिलक्षणम् ॥ २४६ ॥
śuddhahīnātiyogā hi vijñeyāḥ śāstracintakaiḥ | lāghavaṃ malasaṃśuddhiḥ srotasāṃ vyādhisaṃkṣayaḥ | cittendri yaprasādaśca śirasaḥ śuddhilakṣaṇam || 246 ||
कण्डूःप्रदेहो गुरुता स्रोतसां कफसंस्रवः । मूर्ध्नि हीनाविशुद्धेस्तु लक्षणं परिकीर्त्तितम् ॥ २४७ ॥
kaṇḍūḥpradeho gurutā srotasāṃ kaphasaṃsravaḥ | mūrdhni hīnāviśuddhestu lakṣaṇaṃ parikīrttitam || 247 ||
मस्तुलुङ्गागमो वातवृद्धिरिन्द्रि यविभ्रमः । शून्यता शिरसश्चापि मूर्ध्नि गाढं विरेचिते ॥ २४८ ॥
mastuluṅgāgamo vātavṛddhirindri yavibhramaḥ | śūnyatā śirasaścāpi mūrdhni gāḍhaṃ virecite || 248 ||
हीनातिशुद्धे शिरसि कफवातघ्नमाचरेत् । तत्र हीनेन नस्येन शुद्धे वातघ्नमाचरेत् ॥ २४९ ॥
hīnātiśuddhe śirasi kaphavātaghnamācaret | tatra hīnena nasyena śuddhe vātaghnamācaret || 249 ||
सम्यग्विशुद्धे शिरसि सर्पिर्नस्येन दीयते । कफप्रसेकः शिरसो गुरुतेन्द्रि यविभ्रमः ॥ २५० ॥
samyagviśuddhe śirasi sarpirnasyena dīyate | kaphaprasekaḥ śiraso gurutendri yavibhramaḥ || 250 ||
लक्षणं तदतिस्निग्धे तत्र रूक्षं प्रदापयेत् । भोजयेच्चानभिष्यन्दि नस्ये वातिकमादिशेत् ॥ २५१ ॥
lakṣaṇaṃ tadatisnigdhe tatra rūkṣaṃ pradāpayet | bhojayeccānabhiṣyandi nasye vātikamādiśet || 251 ||
इति श्रीमिश्रलटकन तनय श्रीमिश्रभाव विरचिते भावप्रकाशे परिभाषाऽदिप्रकरणे पञ्चमं पञ्चकर्मविधिप्रकरणं समाप्तम् ॥ २५२ ॥
iti śrīmiśralaṭakana tanaya śrīmiśrabhāva viracite bhāvaprakāśe paribhāṣā'diprakaraṇe pañcamaṃ pañcakarmavidhiprakaraṇaṃ samāptam || 252 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).