अध्याय ७९ · भग्नाधिकारः
Bhagnādhikāraḥ
bhagnādhikāraḥ
A chapter of the Bhavaprakasha.
55 versesSanskrit with transliteration
भग्नं समासाद् द्विविधं हुताश काण्डे च सन्धावपि तत्र सन्धौ । उत्पिष्टविश्लिष्टविवर्त्तितानि तिर्यग्गतं क्षिप्तमधश्च भग्नम् ॥ २ ॥
bhagnaṃ samāsād dvividhaṃ hutāśa kāṇḍe ca sandhāvapi tatra sandhau | utpiṣṭaviśliṣṭavivarttitāni tiryaggataṃ kṣiptamadhaśca bhagnam || 2 ||
प्रसारणाकुञ्चनवर्त्तनोग्रा रुक् स्पर्शविद्वेषणमेतदुक्तम् । सामान्यतः सन्धिगतस्य लिङ्गमुत्पिष्टसन्धेः श्वयथोः समन्तात् । विशेषतो रात्रिभवा रुजा च विश्लिष्टकेतौ च रुजा च नित्यम् ॥ ३ ॥
prasāraṇākuñcanavarttanogrā ruk sparśavidveṣaṇametaduktam | sāmānyataḥ sandhigatasya liṅgamutpiṣṭasandheḥ śvayathoḥ samantāt | viśeṣato rātribhavā rujā ca viśliṣṭaketau ca rujā ca nityam || 3 ||
विवर्त्तिते पार्श्वरुजश्च तीव्रास्तिर्यग्गते तीव्ररुजो भवन्ति । क्षिप्तेऽतिशूलं विगमं रुजश्च क्षिप्ते त्वधोरुग्विघटश्च सन्धेः ॥ ४ ॥
vivarttite pārśvarujaśca tīvrāstiryaggate tīvrarujo bhavanti | kṣipte'tiśūlaṃ vigamaṃ rujaśca kṣipte tvadhorugvighaṭaśca sandheḥ || 4 ||
भग्नन्तु काण्डे बहुधा प्रयाति विशेषतो नामभिरेव तुल्यम् ॥ ५ ॥
bhagnantu kāṇḍe bahudhā prayāti viśeṣato nāmabhireva tulyam || 5 ||
काण्डे त्वतः कर्कटकाश्वकर्णौ विचूर्णितं पिच्चितमस्थिखल्लितम् । काण्डेषु भग्नं ह्यतिपातितञ्च मज्जागतं विस्फुटितञ्च वक्रम् ॥ ६ ॥
kāṇḍe tvataḥ karkaṭakāśvakarṇau vicūrṇitaṃ piccitamasthikhallitam | kāṇḍeṣu bhagnaṃ hyatipātitañca majjāgataṃ visphuṭitañca vakram || 6 ||
छिन्नं द्विधा द्वादशधाऽपि काण्डे सामान्यमग्रे किल तस्य लिङ्गम् ॥ ७ ॥
chinnaṃ dvidhā dvādaśadhā'pi kāṇḍe sāmānyamagre kila tasya liṅgam || 7 ||
स्रस्ताङ्गता शोथरुजाऽतिवृद्धिस्तथा व्यथावृद्धिरतीव नित्यम् । सम्पीड्यमाने भवतीह शब्दः स्पर्शासहं स्पन्दनतोदशूलाः । सर्वास्ववस्थासु न शर्मलाभो भग्नस्य काण्डे खलु चिह्नमेतत् ॥ ८ ॥
srastāṅgatā śotharujā'tivṛddhistathā vyathāvṛddhiratīva nityam | sampīḍyamāne bhavatīha śabdaḥ sparśāsahaṃ spandanatodaśūlāḥ | sarvāsvavasthāsu na śarmalābho bhagnasya kāṇḍe khalu cihnametat || 8 ||
अल्पाशिनोऽनात्मवतो जन्तोर्वातात्मकस्य च । उपद्र वैर्वा जुष्टस्य भग्नं कृच्छ्रेण सिध्यति ॥ ९ ॥
alpāśino'nātmavato jantorvātātmakasya ca | upadra vairvā juṣṭasya bhagnaṃ kṛcchreṇa sidhyati || 9 ||
भिन्नं कपालं कट्यान्तु सन्धिमुक्तं तथा च्युतम् । जघनं प्रतिपिष्टञ्च वर्जयेत्तु चिकित्सकः ॥ १० ॥
bhinnaṃ kapālaṃ kaṭyāntu sandhimuktaṃ tathā cyutam | jaghanaṃ pratipiṣṭañca varjayettu cikitsakaḥ || 10 ||
असंश्लिष्टकपालञ्च ललाटे चूर्णितञ्च यत् । भग्नं स्तने गुदे पृष्ठे शङ्खे मूर्द्धनि वर्जयेत् ॥ ११ ॥
asaṃśliṣṭakapālañca lalāṭe cūrṇitañca yat | bhagnaṃ stane gude pṛṣṭhe śaṅkhe mūrddhani varjayet || 11 ||
सम्यक्संहितमप्यस्थि दुर्न्यासाद् दुष्टबन्धनात् । सङ्क्षोभाद्वाऽपि यद्गच्छेद्विक्रियां तच्च वर्जयेत् ॥ १२ ॥
samyaksaṃhitamapyasthi durnyāsād duṣṭabandhanāt | saṅkṣobhādvā'pi yadgacchedvikriyāṃ tacca varjayet || 12 ||
तरुणास्थीनि नम्यन्ते भिद्यन्ते नलकानि तु । कपालानि विभज्यन्ते स्फुटन्ति रुचकानि च ॥ १३ ॥
taruṇāsthīni namyante bhidyante nalakāni tu | kapālāni vibhajyante sphuṭanti rucakāni ca || 13 ||
पाण्योः पार्श्वयुगे पृष्ठे वक्षोजठरपायुषु । पादयोरपि चास्थीनि वलयानि बभाषिरे ॥ १४ ॥
pāṇyoḥ pārśvayuge pṛṣṭhe vakṣojaṭharapāyuṣu | pādayorapi cāsthīni valayāni babhāṣire || 14 ||
आदौ भग्नं विदित्वा तु सेचयेच्छीतलाम्बुना । पङ्केनालेपनं कार्यं बन्धनञ्च कुशाऽन्वितम् ॥ १५ ॥
ādau bhagnaṃ viditvā tu secayecchītalāmbunā | paṅkenālepanaṃ kāryaṃ bandhanañca kuśā'nvitam || 15 ||
अवनामितमुन्नह्येदुन्नतं चावपीडयेत् । आञ्जेदतिक्षिप्तमधो गतं चोपरिवर्त्तयेत् ॥ १६ ॥
avanāmitamunnahyedunnataṃ cāvapīḍayet | āñjedatikṣiptamadho gataṃ coparivarttayet || 16 ||
मधूकोदुम्बराश्वत्थकदम्बनिचुलत्वचः । वंशसर्जार्जुनानाञ्च कुशार्थमुपसंहरेत् ॥ १७ ॥
madhūkodumbarāśvatthakadambaniculatvacaḥ | vaṃśasarjārjunānāñca kuśārthamupasaṃharet || 17 ||
पटस्योपरि बध्नीयान्न गाढं शिथिलं न च । सप्तसप्तदिनाच्छीते घर्मे मुञ्चेत्त्र् यहात्त्र् यहात् । मासान्ते पञ्चपञ्चाहाद्भग्नदोषवशेन वा ॥ १८ ॥
paṭasyopari badhnīyānna gāḍhaṃ śithilaṃ na ca | saptasaptadinācchīte gharme muñcettr yahāttr yahāt | māsānte pañcapañcāhādbhagnadoṣavaśena vā || 18 ||
आलेपनार्थं मञ्जिष्ठा मधूकं चाम्बुपेषितम् । शतधौतघृतोन्मिश्रं शालिपिष्टञ्च लेपनम् ॥ १९ ॥
ālepanārthaṃ mañjiṣṭhā madhūkaṃ cāmbupeṣitam | śatadhautaghṛtonmiśraṃ śālipiṣṭañca lepanam || 19 ||
सद्योऽभिघातजनिता आगन्तुश्वयथवः प्रशाम्यन्ति । पिष्टकलवणालेपादम्लीकाफलरसाभ्यां वा ॥ २० ॥
sadyo'bhighātajanitā āgantuśvayathavaḥ praśāmyanti | piṣṭakalavaṇālepādamlīkāphalarasābhyāṃ vā || 20 ||
आम्रातकजटाऽम्लीकाफलं पत्राणि शिग्रुजम् ॥ २१ ॥
āmrātakajaṭā'mlīkāphalaṃ patrāṇi śigrujam || 21 ||
मूलं पौनर्नवं वर्द्धमानस्यापि च केम्बुकात् । सर्वं संक्षुद्य तक्रेण काञ्जिकेन तथैव च ॥ २२ ॥
mūlaṃ paunarnavaṃ varddhamānasyāpi ca kembukāt | sarvaṃ saṃkṣudya takreṇa kāñjikena tathaiva ca || 22 ||
पाचयित्वा चरेच्छ्रेष्ठं तेन पीडा प्रणश्यति । शोथश्चास्थि च शीघ्रेण सन्धानं याति वै ध्रुवम् ॥ २३ ॥
pācayitvā carecchreṣṭhaṃ tena pīḍā praṇaśyati | śothaścāsthi ca śīghreṇa sandhānaṃ yāti vai dhruvam || 23 ||
न्यग्रोधादिकषायन्तु सुशीतं परिषेचने । पञ्चमूलीकषायं सक्षीरं दद्यात्सवेदने ॥ २४ ॥
nyagrodhādikaṣāyantu suśītaṃ pariṣecane | pañcamūlīkaṣāyaṃ sakṣīraṃ dadyātsavedane || 24 ||
सुखोष्णमवचार्यं वा चक्रतैलं विजानता । अविदाहिभिरन्नैश्च पिष्टकैः समुपाचरेत् ॥ २५ ॥
sukhoṣṇamavacāryaṃ vā cakratailaṃ vijānatā | avidāhibhirannaiśca piṣṭakaiḥ samupācaret || 25 ||
ग्लानिर्हि निहता तस्य सन्धिविश्लेषकारिका । मांसं मांसरसः क्षीरं सर्पिर्यूषःसतीनजः । बृहणञ्चान्नपानञ्च देयं भग्नाय जानता ॥ २६ ॥
glānirhi nihatā tasya sandhiviśleṣakārikā | māṃsaṃ māṃsarasaḥ kṣīraṃ sarpiryūṣaḥsatīnajaḥ | bṛhaṇañcānnapānañca deyaṃ bhagnāya jānatā || 26 ||
गृष्टिक्षीरं ससर्पिष्कं मधुरौषधसाधितम् । शीतलं लाक्षया युक्तं प्रातर्भग्नः पिबेन्नरः ॥ २७ ॥
gṛṣṭikṣīraṃ sasarpiṣkaṃ madhurauṣadhasādhitam | śītalaṃ lākṣayā yuktaṃ prātarbhagnaḥ pibennaraḥ || 27 ||
सघृतेनास्थिसंहारं लाक्षागोधूममर्जुनम् । सन्धिमुक्तेऽस्थिसम्भग्ने पिबेत्क्षीरेण वा पुनः ॥ २८ ॥
saghṛtenāsthisaṃhāraṃ lākṣāgodhūmamarjunam | sandhimukte'sthisambhagne pibetkṣīreṇa vā punaḥ || 28 ||
रसोन मधुलाक्षाऽज्यसिताकल्कं समश्नताम् । छिन्नभिन्नच्युतास्थीनां सन्धानमचिराद्भवेत् ॥ २९ ॥
rasona madhulākṣā'jyasitākalkaṃ samaśnatām | chinnabhinnacyutāsthīnāṃ sandhānamacirādbhavet || 29 ||
चूर्णं पुरेण संयोज्य घृतेनार्जुनलाक्षयोः । भग्नःसन्धानमायाति लीढं क्षीरघृताशिना ॥ ३० ॥
cūrṇaṃ pureṇa saṃyojya ghṛtenārjunalākṣayoḥ | bhagnaḥsandhānamāyāti līḍhaṃ kṣīraghṛtāśinā || 30 ||
मूलं शृगालविन्नायाः पीत्वा मांसरसेन तु । चूर्णीकृत्य त्रिसप्ताहादस्थिभग्नमपोहति ॥ ३१ ॥
mūlaṃ śṛgālavinnāyāḥ pītvā māṃsarasena tu | cūrṇīkṛtya trisaptāhādasthibhagnamapohati || 31 ||
आभाचूर्णं मधुयुतमस्थिभग्नस्त्र्! यहं पिबेत् । पीते चास्थि भवेत्सम्यग्वज्रसारनिभं दृढम् ॥ ३२ ॥
ābhācūrṇaṃ madhuyutamasthibhagnastr! yahaṃ pibet | pīte cāsthi bhavetsamyagvajrasāranibhaṃ dṛḍham || 32 ||
अम्लीकाफलकल्कैः सौवीरैस्तैलमिश्रितैः स्वेदात् । भग्नाभिहतरुजाघ्नैरथ वौषधसाधितं श्वयथौ ॥ ३३ ॥
amlīkāphalakalkaiḥ sauvīraistailamiśritaiḥ svedāt | bhagnābhihatarujāghnairatha vauṣadhasādhitaṃ śvayathau || 33 ||
आभाफलत्रिकव्योषैः सर्वैरेतैः समांशकैः । तुल्यं गुग्गुलुना योज्यं भग्नसन्धिप्रसाधनम् ॥ ३४ ॥
ābhāphalatrikavyoṣaiḥ sarvairetaiḥ samāṃśakaiḥ | tulyaṃ guggulunā yojyaṃ bhagnasandhiprasādhanam || 34 ||
लाक्षाऽस्थिसंहृत्ककुभोऽश्वगन्धा चूर्णीकृता नागबला पुरश्च । सम्भग्नमुक्तास्थिरुजं निहन्यादङ्गानि कुर्यात्कुलिशोपमानि ॥ ३५ ॥
lākṣā'sthisaṃhṛtkakubho'śvagandhā cūrṇīkṛtā nāgabalā puraśca | sambhagnamuktāsthirujaṃ nihanyādaṅgāni kuryātkuliśopamāni || 35 ||
रात्रौ रात्रौ तिलान्कृष्णान्वासयेदस्थिरे जले । दिवा दिवा शोषयित्वा गवां क्षीरेण भावयेत् ॥ ३६ ॥
rātrau rātrau tilānkṛṣṇānvāsayedasthire jale | divā divā śoṣayitvā gavāṃ kṣīreṇa bhāvayet || 36 ||
तृतीयं सप्तरात्रन्तु भावयेन्मधुकाम्बुना । ततः क्षीरं पुनः पीताञ्छुष्कान्सूक्ष्मान्विचूर्णयेत् ॥ ३७ ॥
tṛtīyaṃ saptarātrantu bhāvayenmadhukāmbunā | tataḥ kṣīraṃ punaḥ pītāñchuṣkānsūkṣmānvicūrṇayet || 37 ||
काकोल्यादि सयष्ट्याह्वां मञ्जिष्ठां सारिवां तथा ॥ ३८ ॥
kākolyādi sayaṣṭyāhvāṃ mañjiṣṭhāṃ sārivāṃ tathā || 38 ||
कुष्ठं सर्जरसं मांसीं सुरदारु सचन्दनम् । शतपुष्पाञ्च सञ्चूर्ण्य तिलचूर्णेन योजयेत् ॥ ३९ ॥
kuṣṭhaṃ sarjarasaṃ māṃsīṃ suradāru sacandanam | śatapuṣpāñca sañcūrṇya tilacūrṇena yojayet || 39 ||
पीडनार्थं तु कर्त्तव्यं सर्वगन्धैः शृतं पयः । चतुर्गुणेन पयसा तत्तैलं पाचयेत्पुनः ॥ ४० ॥
pīḍanārthaṃ tu karttavyaṃ sarvagandhaiḥ śṛtaṃ payaḥ | caturguṇena payasā tattailaṃ pācayetpunaḥ || 40 ||
यष्टीमंशुमतीम्पत्रं जीवन्तीं तुरगं तथा । रोध्रं प्रपौण्डरीकञ्च तथा कालानुसारिवाम् ॥ ४१ ॥
yaṣṭīmaṃśumatīmpatraṃ jīvantīṃ turagaṃ tathā | rodhraṃ prapauṇḍarīkañca tathā kālānusārivām || 41 ||
शैलेयकं क्षीरशुक्लामनन्तां समधूलिकाम् । पिष्ट्वा शृङ्गाटकञ्चैव प्रागुक्तान्यौषधानि च ॥ ४२ ॥
śaileyakaṃ kṣīraśuklāmanantāṃ samadhūlikām | piṣṭvā śṛṅgāṭakañcaiva prāguktānyauṣadhāni ca || 42 ||
एभिस्तद्विपचेत्तैलं शास्त्रविन्मृदुनाऽग्नि । एतत्तैलं सदा पथ्यं भग्नानां सर्वकर्मसु ॥ ४३ ॥
ebhistadvipacettailaṃ śāstravinmṛdunā'gni | etattailaṃ sadā pathyaṃ bhagnānāṃ sarvakarmasu || 43 ||
आक्षेपके पक्षघाते तालुशोषे तथाऽदिते । मन्यास्तम्भे शिरोरोगे कर्णशूले हनुग्रहे ॥ ४४ ॥
ākṣepake pakṣaghāte tāluśoṣe tathā'dite | manyāstambhe śiroroge karṇaśūle hanugrahe || 44 ||
बाधिर्ये तिमिरे चैव ये च स्त्रीषु क्षयङ्गताः । पथ्यं पाने तथाऽभ्यङ्गे नस्ये वस्तिषु भोजने ॥ ४५ ॥
bādhirye timire caiva ye ca strīṣu kṣayaṅgatāḥ | pathyaṃ pāne tathā'bhyaṅge nasye vastiṣu bhojane || 45 ||
ग्रीवास्कन्धोरसां वृद्धिरेतेनैव प्रजायते । मुखञ्च पद्मप्रतिमं ससुगन्धिसमीरणम् ॥ ४६ ॥
grīvāskandhorasāṃ vṛddhiretenaiva prajāyate | mukhañca padmapratimaṃ sasugandhisamīraṇam || 46 ||
राजार्हमेतत्कर्त्तव्यं राज्ञामेव चिकित्सकैः । तिलचूर्णसमं तत्र मिलितं चूर्णमिष्यते ॥ ४७ ॥
rājārhametatkarttavyaṃ rājñāmeva cikitsakaiḥ | tilacūrṇasamaṃ tatra militaṃ cūrṇamiṣyate || 47 ||
पूर्वे वयसि जातं हि भग्नं सुकरमादिशेत् । अल्पदोषस्य जन्तोश्च काले तु समशीतले ॥ ४८ ॥
pūrve vayasi jātaṃ hi bhagnaṃ sukaramādiśet | alpadoṣasya jantośca kāle tu samaśītale || 48 ||
प्रथमे वयसि त्वेवं मासात्सन्धिः स्थिरो भवेत् । मध्यमे द्विगुणात्कालादन्तिमे त्रिगुणात्तथा ॥ ४९ ॥
prathame vayasi tvevaṃ māsātsandhiḥ sthiro bhavet | madhyame dviguṇātkālādantime triguṇāttathā || 49 ||
नैति पाकं यथा भग्नं तथा यत्नेन रक्षयेत् । पक्वमांसशिरास्नायु तद्धि कृच्छ्रेण सिध्यति ॥ ५० ॥
naiti pākaṃ yathā bhagnaṃ tathā yatnena rakṣayet | pakvamāṃsaśirāsnāyu taddhi kṛcchreṇa sidhyati || 50 ||
पतनादभिघाताद्वा शूनभङ्गं यदक्षतम् । शीतान्सेकान्प्रदेहांश्च भिषक्तस्यावचारयेत् ॥ ५१ ॥
patanādabhighātādvā śūnabhaṅgaṃ yadakṣatam | śītānsekānpradehāṃśca bhiṣaktasyāvacārayet || 51 ||
सव्रणस्य तु भग्नस्य व्रणं सर्पिर्मधूत्तरैः । प्रतिसार्य कषायैश्च शेषं भग्नवदाचरेत् । वातव्याधिविनिर्दिष्टान्स्नेहांस्तत्रापि योजयेत् ॥ ५२ ॥
savraṇasya tu bhagnasya vraṇaṃ sarpirmadhūttaraiḥ | pratisārya kaṣāyaiśca śeṣaṃ bhagnavadācaret | vātavyādhivinirdiṣṭānsnehāṃstatrāpi yojayet || 52 ||
लवणं कटुकक्षारमम्लमायासमैथुनम् । व्यायामञ्च न सेवेत भग्नो रुक्षान्नमेव च ॥ ५३ ॥
lavaṇaṃ kaṭukakṣāramamlamāyāsamaithunam | vyāyāmañca na seveta bhagno rukṣānnameva ca || 53 ||
भग्नसन्धिमनाविद्धमहीनाङ्गमनुल्वणम् । शुभचेष्टाप्रचारञ्च सम्यक्सन्धितमादिशेत् ॥ ५४ ॥
bhagnasandhimanāviddhamahīnāṅgamanulvaṇam | śubhaceṣṭāpracārañca samyaksandhitamādiśet || 54 ||
इति श्री मिश्रलटकनतनयश्रीमन्मिश्रभावविरचिते भावप्रकाशे । मध्यखण्डेऽष्टचत्वारिंशत्तमो भग्नाधिकारः समाप्तः ॥ ५५ ॥
iti śrī miśralaṭakanatanayaśrīmanmiśrabhāvaviracite bhāvaprakāśe | madhyakhaṇḍe'ṣṭacatvāriṃśattamo bhagnādhikāraḥ samāptaḥ || 55 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).