अध्याय ८२ · उपदंशाधिकारः
Upadaṃśādhikāraḥ
upadaṃśādhikāraḥ
A chapter of the Bhavaprakasha.
51 versesSanskrit with transliteration
हस्ताभिघातान्नख दन्तघातादधावनादत्युपसेवनाद्वा । योनिप्रदोषाच्च भवन्ति शिश्ने पञ्चोपदंशा विविधापचारैः ॥ २ ॥
hastābhighātānnakha dantaghātādadhāvanādatyupasevanādvā | yonipradoṣācca bhavanti śiśne pañcopadaṃśā vividhāpacāraiḥ || 2 ||
सतोदभेदस्फुरणैः सकृष्णैः स्फोटैर्व्यवस्येत्पवनोपदंशम् । पीतैर्बहुक्लेदयुतैः सदाहैः पित्तेन रक्तैः पिशितावभासैः ॥ ३ ॥
satodabhedasphuraṇaiḥ sakṛṣṇaiḥ sphoṭairvyavasyetpavanopadaṃśam | pītairbahukledayutaiḥ sadāhaiḥ pittena raktaiḥ piśitāvabhāsaiḥ || 3 ||
स्फोटैः सकृष्णै रुधिरं स्रवन्तं रक्तात्मकं पित्तसमानलिङ्गम् । सकण्डुरैः शोथयुतैर्महद्भिः शुक्लैर्घनैः स्रावयुतैः कफेन । नानाविधस्रावरुजोपपन्नमसाध्यमाहुस्त्रिमलोपदंशम् ॥ ४ ॥
sphoṭaiḥ sakṛṣṇai rudhiraṃ sravantaṃ raktātmakaṃ pittasamānaliṅgam | sakaṇḍuraiḥ śothayutairmahadbhiḥ śuklairghanaiḥ srāvayutaiḥ kaphena | nānāvidhasrāvarujopapannamasādhyamāhustrimalopadaṃśam || 4 ||
प्रशीर्णमांसं कृमिभिःप्रजग्धं मुष्कावशेषं परिवर्जनीयम् ॥ ५ ॥
praśīrṇamāṃsaṃ kṛmibhiḥprajagdhaṃ muṣkāvaśeṣaṃ parivarjanīyam || 5 ||
सञ्जातमात्रे न करोति मूढः क्रियां नरो यो विषये प्रसक्तः । कालेन शोथकृमिदाहपाकैः प्रशीर्णशिश्नो म्रियते स तेन ॥ ६ ॥
sañjātamātre na karoti mūḍhaḥ kriyāṃ naro yo viṣaye prasaktaḥ | kālena śothakṛmidāhapākaiḥ praśīrṇaśiśno mriyate sa tena || 6 ||
उपदंशेषु साध्येषु स्निग्धस्विन्नस्य देहिनः । मेढ्रमध्ये शिरां विध्यात्पातयेद्वा जलौकसः ॥ ७ ॥
upadaṃśeṣu sādhyeṣu snigdhasvinnasya dehinaḥ | meḍhramadhye śirāṃ vidhyātpātayedvā jalaukasaḥ || 7 ||
हरेदुभयतश्चापि दोषानत्यर्थमूर्च्छितान् । सद्यो निर्हृतदोषस्य रुक्शोथावुपशाम्यतः ॥ ८ ॥
haredubhayataścāpi doṣānatyarthamūrcchitān | sadyo nirhṛtadoṣasya rukśothāvupaśāmyataḥ || 8 ||
यदि वा दुर्बलोजन्तुर्न वा प्राप्तविरेचनः । निरूहेण हरेत्तस्य दोषानत्यर्थमूर्च्छितान् । पाको रक्ष्यः प्रयत्नेन शिश्नक्षयकरो हि सः ॥ ९ ॥
yadi vā durbalojanturna vā prāptavirecanaḥ | nirūheṇa harettasya doṣānatyarthamūrcchitān | pāko rakṣyaḥ prayatnena śiśnakṣayakaro hi saḥ || 9 ||
प्रपौण्डरीकयष्ट्याह्वसरलागुरुदारुभिः । सरास्नाकुष्ठपृथ्वीकैर्वातिके लेपसेचने ॥ १० ॥
prapauṇḍarīkayaṣṭyāhvasaralāgurudārubhiḥ | sarāsnākuṣṭhapṛthvīkairvātike lepasecane || 10 ||
निचुलैरण्डबीजानि यवगोधूमसक्तवः । एतैश्च वातजं स्निग्धैः सुखोष्णैः सम्प्रलेपयेत् ॥ ११ ॥
niculairaṇḍabījāni yavagodhūmasaktavaḥ | etaiśca vātajaṃ snigdhaiḥ sukhoṣṇaiḥ sampralepayet || 11 ||
गैरिकाञ्चनमञ्जिष्ठा मधुकोशीरपद्मकैः । सचन्दनोत्पलैः स्निग्धः पैत्तिकं सम्प्रलेपयेत् ॥ १२ ॥
gairikāñcanamañjiṣṭhā madhukośīrapadmakaiḥ | sacandanotpalaiḥ snigdhaḥ paittikaṃ sampralepayet || 12 ||
पद्मोत्पलमृणालैश्च ससर्जार्जुनवेतसैः । सर्पिः स्निग्धैः समधुकैः पैत्तिकं सम्प्रलेपयेत् ॥ १३ ॥
padmotpalamṛṇālaiśca sasarjārjunavetasaiḥ | sarpiḥ snigdhaiḥ samadhukaiḥ paittikaṃ sampralepayet || 13 ||
सेचयेच्च घृतक्षीरशर्करेक्षुमधूदकैः । अथवाऽपि सुशीतेन कषायेण वटादिना ॥ १४ ॥
secayecca ghṛtakṣīraśarkarekṣumadhūdakaiḥ | athavā'pi suśītena kaṣāyeṇa vaṭādinā || 14 ||
शालाजकर्णाश्वकर्णधवत्वग्भिः कफोत्थितम् । सुरापिष्टाभिरुष्णाभिः सतैलाभिः प्रलेपयेत् ॥ १५ ॥
śālājakarṇāśvakarṇadhavatvagbhiḥ kaphotthitam | surāpiṣṭābhiruṣṇābhiḥ satailābhiḥ pralepayet || 15 ||
आरग्वधादिक्वाथेन परिषेकञ्च दापयेत् ॥ १६ ॥
āragvadhādikvāthena pariṣekañca dāpayet || 16 ||
निम्बार्जुनाश्वत्थकदम्बशालजम्बूवटोदुम्बरवेतसैश्च । प्रक्षालनालेपकृतानिकुर्याच्चूर्णं सपित्तास्रभवोपदंशे ॥ १७ ॥
nimbārjunāśvatthakadambaśālajambūvaṭodumbaravetasaiśca | prakṣālanālepakṛtānikuryāccūrṇaṃ sapittāsrabhavopadaṃśe || 17 ||
त्वचो दारुहरिद्रा याः शङ्खनाभी रसाञ्जनम् । लाक्षागोमयनिर्यासस्तैलं क्षौद्रं घृतं पयः ॥ १८ ॥
tvaco dāruharidrā yāḥ śaṅkhanābhī rasāñjanam | lākṣāgomayaniryāsastailaṃ kṣaudraṃ ghṛtaṃ payaḥ || 18 ||
एभिस्तु पिष्टैस्तुल्यांशैरुपदंशं प्रलेपयेत् । व्रणाश्च तेन शाम्यन्ति श्वयथुर्दाह एव च ॥ १९ ॥
ebhistu piṣṭaistulyāṃśairupadaṃśaṃ pralepayet | vraṇāśca tena śāmyanti śvayathurdāha eva ca || 19 ||
उपदंशद्वयेऽप्येतां प्रत्याख्यायाचरेत्क्रियाम् । तयोरेव च या योग्या वीक्ष्य दोषबलाबलम् ॥ २० ॥
upadaṃśadvaye'pyetāṃ pratyākhyāyācaretkriyām | tayoreva ca yā yogyā vīkṣya doṣabalābalam || 20 ||
शस्त्रेणोल्लेखयेत्क्वापि पाकमागतमाशु वै । तमपोह्य तिलैः सर्पिः क्षौद्र युक्तैः प्रलेपयेत् ॥ २१ ॥
śastreṇollekhayetkvāpi pākamāgatamāśu vai | tamapohya tilaiḥ sarpiḥ kṣaudra yuktaiḥ pralepayet || 21 ||
वटप्ररोहार्जुनजम्बुपथ्या लोध्रं हरिद्रा च हिताः प्रलेपे । तथोपदंशेष्ववरोहणार्थं चूर्णञ्च कार्यं विमलाञ्जनेन ॥ २२ ॥
vaṭaprarohārjunajambupathyā lodhraṃ haridrā ca hitāḥ pralepe | tathopadaṃśeṣvavarohaṇārthaṃ cūrṇañca kāryaṃ vimalāñjanena || 22 ||
त्रिफलायाः कषायेण भृङ्गराजरसेन वा । व्रणप्रक्षालनं कार्यमुपदंशप्रशान्तये ॥ २३ ॥
triphalāyāḥ kaṣāyeṇa bhṛṅgarājarasena vā | vraṇaprakṣālanaṃ kāryamupadaṃśapraśāntaye || 23 ||
जयाजपाऽश्वमारार्कशम्पाकानां दलैः क्रमात् । कृतं प्रक्षालनं क्वाथं मेढ्रपाके प्रयोजयेत् ॥ २४ ॥
jayājapā'śvamārārkaśampākānāṃ dalaiḥ kramāt | kṛtaṃ prakṣālanaṃ kvāthaṃ meḍhrapāke prayojayet || 24 ||
शम्पाकनिम्बत्रिफलाकिरातक्वाथं पिबेद्वा खदिरासनाभ्याम् । सगुग्गुलुं वा त्रिफलायुतं वा सर्वोपदंशापहरःप्रयोगः ॥ २५ ॥
śampākanimbatriphalākirātakvāthaṃ pibedvā khadirāsanābhyām | sagugguluṃ vā triphalāyutaṃ vā sarvopadaṃśāpaharaḥprayogaḥ || 25 ||
नीलोत्पलानि कुमुदं पद्मसौगन्धिकानि च । उपदंशेषु चूर्णानि प्रदेहोऽय प्रशस्यते ॥ २६ ॥
nīlotpalāni kumudaṃ padmasaugandhikāni ca | upadaṃśeṣu cūrṇāni pradeho'ya praśasyate || 26 ||
बन्धूकदलचूर्णेन दाडिमत्वग्रजोऽथवा । गुण्डनं वृषणे शस्तं लेपः पूगफलेन वा ॥ २७ ॥
bandhūkadalacūrṇena dāḍimatvagrajo'thavā | guṇḍanaṃ vṛṣaṇe śastaṃ lepaḥ pūgaphalena vā || 27 ||
सौराष्ट्री गैरिकं तुत्थं पुष्पकासीससैन्धवम् । लोध्रं रसाञ्जनञ्चापि हरितालं मनः शिला ॥ २८ ॥
saurāṣṭrī gairikaṃ tutthaṃ puṣpakāsīsasaindhavam | lodhraṃ rasāñjanañcāpi haritālaṃ manaḥ śilā || 28 ||
हरेणुकैले तु तथा समं संहृत्य चूर्णयेत् । तच्चूर्णं क्षौद्र संयुक्तमुपदंशेषु पूजितम् ॥ २९ ॥
hareṇukaile tu tathā samaṃ saṃhṛtya cūrṇayet | taccūrṇaṃ kṣaudra saṃyuktamupadaṃśeṣu pūjitam || 29 ||
पुटदग्धं कृतं भस्म हरितालं मनःशिला । उपदंशविसर्पाणामेतद्धानिकरं परम् ॥ ३० ॥
puṭadagdhaṃ kṛtaṃ bhasma haritālaṃ manaḥśilā | upadaṃśavisarpāṇāmetaddhānikaraṃ param || 30 ||
दहेत्कटाहे त्रिफलां तां मसीं मधुसैन्धवम् । उपदंशे प्रलेपोऽय सद्यो रोपयति व्रणम् ॥ ३१ ॥
dahetkaṭāhe triphalāṃ tāṃ masīṃ madhusaindhavam | upadaṃśe pralepo'ya sadyo ropayati vraṇam || 31 ||
तिरीटाञ्जनवज्राक्षकोविदारेभकेशरैः । लेपनं पुरुषव्याधौ जलपिष्टैः प्रशस्यते ॥ ३२ ॥
tirīṭāñjanavajrākṣakovidārebhakeśaraiḥ | lepanaṃ puruṣavyādhau jalapiṣṭaiḥ praśasyate || 32 ||
रसाञ्जनं शिरीषेण पथ्यया वा समन्वितम् । सक्षौद्रं लेपनं योज्यं सर्वाङ्गगगदापहम् ॥ ३३ ॥
rasāñjanaṃ śirīṣeṇa pathyayā vā samanvitam | sakṣaudraṃ lepanaṃ yojyaṃ sarvāṅgagagadāpaham || 33 ||
भार्गीसम्भवशिखरिजमूलं भद्र श्रियं सुसम्पिष्टम् । मनःशिला वै मधुना शमयत्युपदंशमचिरेण ॥ ३४ ॥
bhārgīsambhavaśikharijamūlaṃ bhadra śriyaṃ susampiṣṭam | manaḥśilā vai madhunā śamayatyupadaṃśamacireṇa || 34 ||
शतधौतं प्रयत्नेन लिङ्गोत्थमवचूर्णयेत् । रोगं कासीसचूर्णेन पुरुषः सुखमाप्नुयात् ॥ ३५ ॥
śatadhautaṃ prayatnena liṅgotthamavacūrṇayet | rogaṃ kāsīsacūrṇena puruṣaḥ sukhamāpnuyāt || 35 ||
करवीरस्य मूलेन परिपिष्टेन वारिणा । असाध्याऽपि व्रजत्यस्तं लिङ्गोत्था रुक्प्रलेपनात् ॥ ३६ ॥
karavīrasya mūlena paripiṣṭena vāriṇā | asādhyā'pi vrajatyastaṃ liṅgotthā rukpralepanāt || 36 ||
वरानिम्बार्जुनाश्वत्थखदिरासनवासकैः । चूर्णितैर्गुग्गुलुसमैर्वटका अक्षसंमिताः ॥ ३७ ॥
varānimbārjunāśvatthakhadirāsanavāsakaiḥ | cūrṇitairguggulusamairvaṭakā akṣasaṃmitāḥ || 37 ||
कर्त्तव्या नाशयन्त्याशु सर्वांल्लिङ्गसमुत्थितान् । उपदंशानसृग्दोषांस्तथा दुष्टव्रणानपि ॥ ३८ ॥
karttavyā nāśayantyāśu sarvāṃlliṅgasamutthitān | upadaṃśānasṛgdoṣāṃstathā duṣṭavraṇānapi || 38 ||
करञ्जनिम्बार्जुनशालजम्बूवटादिभिः कल्ककषायसिद्धम् । सर्पिर्निहन्यादुपदंशदोषं सदाहपाकस्रुतिरागयुक्तम् ॥ ३९ ॥
karañjanimbārjunaśālajambūvaṭādibhiḥ kalkakaṣāyasiddham | sarpirnihanyādupadaṃśadoṣaṃ sadāhapākasrutirāgayuktam || 39 ||
भूनिम्बनिम्बत्रिफलापटोलकरञ्जधात्रीखदिरासनानाम् । सतोयकल्कैर्घृतमाशु पक्वं सर्वोपदंशापहरं प्रदिष्टम् ॥ ४० ॥
bhūnimbanimbatriphalāpaṭolakarañjadhātrīkhadirāsanānām | satoyakalkairghṛtamāśu pakvaṃ sarvopadaṃśāpaharaṃ pradiṣṭam || 40 ||
घृतानि यानि वक्ष्यामि कुष्ठे नाडीव्रणे व्रणे । उपदंशे प्रयोज्यानि सेकाभ्यञ्जनभोजनैः ॥ ४१ ॥
ghṛtāni yāni vakṣyāmi kuṣṭhe nāḍīvraṇe vraṇe | upadaṃśe prayojyāni sekābhyañjanabhojanaiḥ || 41 ||
आगारधूमो रजनी सुराकिट्टं च तैस्त्रिभिः । यथोत्तरैः पचेत्तैलं कण्डूशोथरुजाऽपहम् । शोधनं रोपणं चैव ह्युपदंशहरं परम् ॥ ४२ ॥
āgāradhūmo rajanī surākiṭṭaṃ ca taistribhiḥ | yathottaraiḥ pacettailaṃ kaṇḍūśotharujā'paham | śodhanaṃ ropaṇaṃ caiva hyupadaṃśaharaṃ param || 42 ||
गोजीविडङ्गयष्टीभिः सर्वगन्धैश्च संयुतम् । एतत्सर्वोपदंशेषु तैलं रोपणमिष्यते ॥ ४३ ॥
gojīviḍaṅgayaṣṭībhiḥ sarvagandhaiśca saṃyutam | etatsarvopadaṃśeṣu tailaṃ ropaṇamiṣyate || 43 ||
जम्बुवेतसपत्राणि धात्रीपत्रं तथैव च । नक्तमालस्य पत्राणि तद्वत्पद्मोत्पलानि च ॥ ४४ ॥
jambuvetasapatrāṇi dhātrīpatraṃ tathaiva ca | naktamālasya patrāṇi tadvatpadmotpalāni ca || 44 ||
एला चातिविषाऽम्रास्थि मधुकञ्च प्रियङ्गवः । लाक्षा कालीयकं लोध्रं चन्दनं त्रिवृताह्वया ॥ ४५ ॥
elā cātiviṣā'mrāsthi madhukañca priyaṅgavaḥ | lākṣā kālīyakaṃ lodhraṃ candanaṃ trivṛtāhvayā || 45 ||
एतान्येकीकृतान्येव बस्तमूत्रेण पेषयेत् । अक्षमात्रैरिमैर्द्र व्यैस्तैलप्रस्थं विपाचयेत् ॥ ४६ ॥
etānyekīkṛtānyeva bastamūtreṇa peṣayet | akṣamātrairimairdra vyaistailaprasthaṃ vipācayet || 46 ||
सर्वव्रणहरं तैलमेतत्सिद्धं न संशयः । उपदंशहरं श्रेष्ठं मुनिभिः परिकीर्तितम् ॥ ४७ ॥
sarvavraṇaharaṃ tailametatsiddhaṃ na saṃśayaḥ | upadaṃśaharaṃ śreṣṭhaṃ munibhiḥ parikīrtitam || 47 ||
यस्य लिङ्गस्य मांसं तु शीर्यते मुष्कशेषतः ॥ ४८ ॥
yasya liṅgasya māṃsaṃ tu śīryate muṣkaśeṣataḥ || 48 ||
तिक्तकोशातकीलाबुबीजं नागरसाधितम् । तैलं हन्त्यविशेषेण व्रणं दुष्टमनेकधा ॥ ४९ ॥
tiktakośātakīlābubījaṃ nāgarasādhitam | tailaṃ hantyaviśeṣeṇa vraṇaṃ duṣṭamanekadhā || 49 ||
सेवेन्नित्यं यवान्नञ्च पानीयं कौपमेव च । अर्शसां च्छिन्नदग्धानां क्रियां चात्र प्रयोजयेत् ॥ ५० ॥
sevennityaṃ yavānnañca pānīyaṃ kaupameva ca | arśasāṃ cchinnadagdhānāṃ kriyāṃ cātra prayojayet || 50 ||
इत्येकपञ्चाशत्तम उपदंशाधिकारः समाप्तः ॥ ५१ ॥
ityekapañcāśattama upadaṃśādhikāraḥ samāptaḥ || 51 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).