Skip to content

अध्याय ८२ · उपदंशाधिकारः

Upadaṃśādhikāraḥ

upadaṃśādhikāraḥ

A chapter of the Bhavaprakasha.

51 versesSanskrit with transliteration

A physician with a basket of medicinal herbs and fruits.

अथैकपञ्चाशत्तम उपदंशाधिकारः ॥ १ ॥

athaikapañcāśattama upadaṃśādhikāraḥ || 1 ||

Report an error

हस्ताभिघातान्नख दन्तघातादधावनादत्युपसेवनाद्वा । योनिप्रदोषाच्च भवन्ति शिश्ने पञ्चोपदंशा विविधापचारैः ॥ २ ॥

hastābhighātānnakha dantaghātādadhāvanādatyupasevanādvā | yonipradoṣācca bhavanti śiśne pañcopadaṃśā vividhāpacāraiḥ || 2 ||

Report an error

सतोदभेदस्फुरणैः सकृष्णैः स्फोटैर्व्यवस्येत्पवनोपदंशम् । पीतैर्बहुक्लेदयुतैः सदाहैः पित्तेन रक्तैः पिशितावभासैः ॥ ३ ॥

satodabhedasphuraṇaiḥ sakṛṣṇaiḥ sphoṭairvyavasyetpavanopadaṃśam | pītairbahukledayutaiḥ sadāhaiḥ pittena raktaiḥ piśitāvabhāsaiḥ || 3 ||

Report an error

स्फोटैः सकृष्णै रुधिरं स्रवन्तं रक्तात्मकं पित्तसमानलिङ्गम् । सकण्डुरैः शोथयुतैर्महद्भिः शुक्लैर्घनैः स्रावयुतैः कफेन । नानाविधस्रावरुजोपपन्नमसाध्यमाहुस्त्रिमलोपदंशम् ॥ ४ ॥

sphoṭaiḥ sakṛṣṇai rudhiraṃ sravantaṃ raktātmakaṃ pittasamānaliṅgam | sakaṇḍuraiḥ śothayutairmahadbhiḥ śuklairghanaiḥ srāvayutaiḥ kaphena | nānāvidhasrāvarujopapannamasādhyamāhustrimalopadaṃśam || 4 ||

Report an error

प्रशीर्णमांसं कृमिभिःप्रजग्धं मुष्कावशेषं परिवर्जनीयम् ॥ ५ ॥

praśīrṇamāṃsaṃ kṛmibhiḥprajagdhaṃ muṣkāvaśeṣaṃ parivarjanīyam || 5 ||

Report an error

सञ्जातमात्रे न करोति मूढः क्रियां नरो यो विषये प्रसक्तः । कालेन शोथकृमिदाहपाकैः प्रशीर्णशिश्नो म्रियते स तेन ॥ ६ ॥

sañjātamātre na karoti mūḍhaḥ kriyāṃ naro yo viṣaye prasaktaḥ | kālena śothakṛmidāhapākaiḥ praśīrṇaśiśno mriyate sa tena || 6 ||

Report an error

उपदंशेषु साध्येषु स्निग्धस्विन्नस्य देहिनः । मेढ्रमध्ये शिरां विध्यात्पातयेद्वा जलौकसः ॥ ७ ॥

upadaṃśeṣu sādhyeṣu snigdhasvinnasya dehinaḥ | meḍhramadhye śirāṃ vidhyātpātayedvā jalaukasaḥ || 7 ||

Report an error

हरेदुभयतश्चापि दोषानत्यर्थमूर्च्छितान् । सद्यो निर्हृतदोषस्य रुक्शोथावुपशाम्यतः ॥ ८ ॥

haredubhayataścāpi doṣānatyarthamūrcchitān | sadyo nirhṛtadoṣasya rukśothāvupaśāmyataḥ || 8 ||

Report an error

यदि वा दुर्बलोजन्तुर्न वा प्राप्तविरेचनः । निरूहेण हरेत्तस्य दोषानत्यर्थमूर्च्छितान् । पाको रक्ष्यः प्रयत्नेन शिश्नक्षयकरो हि सः ॥ ९ ॥

yadi vā durbalojanturna vā prāptavirecanaḥ | nirūheṇa harettasya doṣānatyarthamūrcchitān | pāko rakṣyaḥ prayatnena śiśnakṣayakaro hi saḥ || 9 ||

Report an error

प्रपौण्डरीकयष्ट्याह्वसरलागुरुदारुभिः । सरास्नाकुष्ठपृथ्वीकैर्वातिके लेपसेचने ॥ १० ॥

prapauṇḍarīkayaṣṭyāhvasaralāgurudārubhiḥ | sarāsnākuṣṭhapṛthvīkairvātike lepasecane || 10 ||

Report an error

निचुलैरण्डबीजानि यवगोधूमसक्तवः । एतैश्च वातजं स्निग्धैः सुखोष्णैः सम्प्रलेपयेत् ॥ ११ ॥

niculairaṇḍabījāni yavagodhūmasaktavaḥ | etaiśca vātajaṃ snigdhaiḥ sukhoṣṇaiḥ sampralepayet || 11 ||

Report an error

गैरिकाञ्चनमञ्जिष्ठा मधुकोशीरपद्मकैः । सचन्दनोत्पलैः स्निग्धः पैत्तिकं सम्प्रलेपयेत् ॥ १२ ॥

gairikāñcanamañjiṣṭhā madhukośīrapadmakaiḥ | sacandanotpalaiḥ snigdhaḥ paittikaṃ sampralepayet || 12 ||

Report an error

पद्मोत्पलमृणालैश्च ससर्जार्जुनवेतसैः । सर्पिः स्निग्धैः समधुकैः पैत्तिकं सम्प्रलेपयेत् ॥ १३ ॥

padmotpalamṛṇālaiśca sasarjārjunavetasaiḥ | sarpiḥ snigdhaiḥ samadhukaiḥ paittikaṃ sampralepayet || 13 ||

Report an error

सेचयेच्च घृतक्षीरशर्करेक्षुमधूदकैः । अथवाऽपि सुशीतेन कषायेण वटादिना ॥ १४ ॥

secayecca ghṛtakṣīraśarkarekṣumadhūdakaiḥ | athavā'pi suśītena kaṣāyeṇa vaṭādinā || 14 ||

Report an error

शालाजकर्णाश्वकर्णधवत्वग्भिः कफोत्थितम् । सुरापिष्टाभिरुष्णाभिः सतैलाभिः प्रलेपयेत् ॥ १५ ॥

śālājakarṇāśvakarṇadhavatvagbhiḥ kaphotthitam | surāpiṣṭābhiruṣṇābhiḥ satailābhiḥ pralepayet || 15 ||

Report an error

आरग्वधादिक्वाथेन परिषेकञ्च दापयेत् ॥ १६ ॥

āragvadhādikvāthena pariṣekañca dāpayet || 16 ||

Report an error

निम्बार्जुनाश्वत्थकदम्बशालजम्बूवटोदुम्बरवेतसैश्च । प्रक्षालनालेपकृतानिकुर्याच्चूर्णं सपित्तास्रभवोपदंशे ॥ १७ ॥

nimbārjunāśvatthakadambaśālajambūvaṭodumbaravetasaiśca | prakṣālanālepakṛtānikuryāccūrṇaṃ sapittāsrabhavopadaṃśe || 17 ||

Report an error

त्वचो दारुहरिद्रा याः शङ्खनाभी रसाञ्जनम् । लाक्षागोमयनिर्यासस्तैलं क्षौद्रं घृतं पयः ॥ १८ ॥

tvaco dāruharidrā yāḥ śaṅkhanābhī rasāñjanam | lākṣāgomayaniryāsastailaṃ kṣaudraṃ ghṛtaṃ payaḥ || 18 ||

Report an error

एभिस्तु पिष्टैस्तुल्यांशैरुपदंशं प्रलेपयेत् । व्रणाश्च तेन शाम्यन्ति श्वयथुर्दाह एव च ॥ १९ ॥

ebhistu piṣṭaistulyāṃśairupadaṃśaṃ pralepayet | vraṇāśca tena śāmyanti śvayathurdāha eva ca || 19 ||

Report an error

उपदंशद्वयेऽप्येतां प्रत्याख्यायाचरेत्क्रियाम् । तयोरेव च या योग्या वीक्ष्य दोषबलाबलम् ॥ २० ॥

upadaṃśadvaye'pyetāṃ pratyākhyāyācaretkriyām | tayoreva ca yā yogyā vīkṣya doṣabalābalam || 20 ||

Report an error

शस्त्रेणोल्लेखयेत्क्वापि पाकमागतमाशु वै । तमपोह्य तिलैः सर्पिः क्षौद्र युक्तैः प्रलेपयेत् ॥ २१ ॥

śastreṇollekhayetkvāpi pākamāgatamāśu vai | tamapohya tilaiḥ sarpiḥ kṣaudra yuktaiḥ pralepayet || 21 ||

Report an error

वटप्ररोहार्जुनजम्बुपथ्या लोध्रं हरिद्रा च हिताः प्रलेपे । तथोपदंशेष्ववरोहणार्थं चूर्णञ्च कार्यं विमलाञ्जनेन ॥ २२ ॥

vaṭaprarohārjunajambupathyā lodhraṃ haridrā ca hitāḥ pralepe | tathopadaṃśeṣvavarohaṇārthaṃ cūrṇañca kāryaṃ vimalāñjanena || 22 ||

Report an error

त्रिफलायाः कषायेण भृङ्गराजरसेन वा । व्रणप्रक्षालनं कार्यमुपदंशप्रशान्तये ॥ २३ ॥

triphalāyāḥ kaṣāyeṇa bhṛṅgarājarasena vā | vraṇaprakṣālanaṃ kāryamupadaṃśapraśāntaye || 23 ||

Report an error

जयाजपाऽश्वमारार्कशम्पाकानां दलैः क्रमात् । कृतं प्रक्षालनं क्वाथं मेढ्रपाके प्रयोजयेत् ॥ २४ ॥

jayājapā'śvamārārkaśampākānāṃ dalaiḥ kramāt | kṛtaṃ prakṣālanaṃ kvāthaṃ meḍhrapāke prayojayet || 24 ||

Report an error

शम्पाकनिम्बत्रिफलाकिरातक्वाथं पिबेद्वा खदिरासनाभ्याम् । सगुग्गुलुं वा त्रिफलायुतं वा सर्वोपदंशापहरःप्रयोगः ॥ २५ ॥

śampākanimbatriphalākirātakvāthaṃ pibedvā khadirāsanābhyām | sagugguluṃ vā triphalāyutaṃ vā sarvopadaṃśāpaharaḥprayogaḥ || 25 ||

Report an error

नीलोत्पलानि कुमुदं पद्मसौगन्धिकानि च । उपदंशेषु चूर्णानि प्रदेहोऽय प्रशस्यते ॥ २६ ॥

nīlotpalāni kumudaṃ padmasaugandhikāni ca | upadaṃśeṣu cūrṇāni pradeho'ya praśasyate || 26 ||

Report an error

बन्धूकदलचूर्णेन दाडिमत्वग्रजोऽथवा । गुण्डनं वृषणे शस्तं लेपः पूगफलेन वा ॥ २७ ॥

bandhūkadalacūrṇena dāḍimatvagrajo'thavā | guṇḍanaṃ vṛṣaṇe śastaṃ lepaḥ pūgaphalena vā || 27 ||

Report an error

सौराष्ट्री गैरिकं तुत्थं पुष्पकासीससैन्धवम् । लोध्रं रसाञ्जनञ्चापि हरितालं मनः शिला ॥ २८ ॥

saurāṣṭrī gairikaṃ tutthaṃ puṣpakāsīsasaindhavam | lodhraṃ rasāñjanañcāpi haritālaṃ manaḥ śilā || 28 ||

Report an error

हरेणुकैले तु तथा समं संहृत्य चूर्णयेत् । तच्चूर्णं क्षौद्र संयुक्तमुपदंशेषु पूजितम् ॥ २९ ॥

hareṇukaile tu tathā samaṃ saṃhṛtya cūrṇayet | taccūrṇaṃ kṣaudra saṃyuktamupadaṃśeṣu pūjitam || 29 ||

Report an error

पुटदग्धं कृतं भस्म हरितालं मनःशिला । उपदंशविसर्पाणामेतद्धानिकरं परम् ॥ ३० ॥

puṭadagdhaṃ kṛtaṃ bhasma haritālaṃ manaḥśilā | upadaṃśavisarpāṇāmetaddhānikaraṃ param || 30 ||

Report an error

दहेत्कटाहे त्रिफलां तां मसीं मधुसैन्धवम् । उपदंशे प्रलेपोऽय सद्यो रोपयति व्रणम् ॥ ३१ ॥

dahetkaṭāhe triphalāṃ tāṃ masīṃ madhusaindhavam | upadaṃśe pralepo'ya sadyo ropayati vraṇam || 31 ||

Report an error

तिरीटाञ्जनवज्राक्षकोविदारेभकेशरैः । लेपनं पुरुषव्याधौ जलपिष्टैः प्रशस्यते ॥ ३२ ॥

tirīṭāñjanavajrākṣakovidārebhakeśaraiḥ | lepanaṃ puruṣavyādhau jalapiṣṭaiḥ praśasyate || 32 ||

Report an error

रसाञ्जनं शिरीषेण पथ्यया वा समन्वितम् । सक्षौद्रं लेपनं योज्यं सर्वाङ्गगगदापहम् ॥ ३३ ॥

rasāñjanaṃ śirīṣeṇa pathyayā vā samanvitam | sakṣaudraṃ lepanaṃ yojyaṃ sarvāṅgagagadāpaham || 33 ||

Report an error

भार्गीसम्भवशिखरिजमूलं भद्र श्रियं सुसम्पिष्टम् । मनःशिला वै मधुना शमयत्युपदंशमचिरेण ॥ ३४ ॥

bhārgīsambhavaśikharijamūlaṃ bhadra śriyaṃ susampiṣṭam | manaḥśilā vai madhunā śamayatyupadaṃśamacireṇa || 34 ||

Report an error

शतधौतं प्रयत्नेन लिङ्गोत्थमवचूर्णयेत् । रोगं कासीसचूर्णेन पुरुषः सुखमाप्नुयात् ॥ ३५ ॥

śatadhautaṃ prayatnena liṅgotthamavacūrṇayet | rogaṃ kāsīsacūrṇena puruṣaḥ sukhamāpnuyāt || 35 ||

Report an error

करवीरस्य मूलेन परिपिष्टेन वारिणा । असाध्याऽपि व्रजत्यस्तं लिङ्गोत्था रुक्प्रलेपनात् ॥ ३६ ॥

karavīrasya mūlena paripiṣṭena vāriṇā | asādhyā'pi vrajatyastaṃ liṅgotthā rukpralepanāt || 36 ||

Report an error

वरानिम्बार्जुनाश्वत्थखदिरासनवासकैः । चूर्णितैर्गुग्गुलुसमैर्वटका अक्षसंमिताः ॥ ३७ ॥

varānimbārjunāśvatthakhadirāsanavāsakaiḥ | cūrṇitairguggulusamairvaṭakā akṣasaṃmitāḥ || 37 ||

Report an error

कर्त्तव्या नाशयन्त्याशु सर्वांल्लिङ्गसमुत्थितान् । उपदंशानसृग्दोषांस्तथा दुष्टव्रणानपि ॥ ३८ ॥

karttavyā nāśayantyāśu sarvāṃlliṅgasamutthitān | upadaṃśānasṛgdoṣāṃstathā duṣṭavraṇānapi || 38 ||

Report an error

करञ्जनिम्बार्जुनशालजम्बूवटादिभिः कल्ककषायसिद्धम् । सर्पिर्निहन्यादुपदंशदोषं सदाहपाकस्रुतिरागयुक्तम् ॥ ३९ ॥

karañjanimbārjunaśālajambūvaṭādibhiḥ kalkakaṣāyasiddham | sarpirnihanyādupadaṃśadoṣaṃ sadāhapākasrutirāgayuktam || 39 ||

Report an error

भूनिम्बनिम्बत्रिफलापटोलकरञ्जधात्रीखदिरासनानाम् । सतोयकल्कैर्घृतमाशु पक्वं सर्वोपदंशापहरं प्रदिष्टम् ॥ ४० ॥

bhūnimbanimbatriphalāpaṭolakarañjadhātrīkhadirāsanānām | satoyakalkairghṛtamāśu pakvaṃ sarvopadaṃśāpaharaṃ pradiṣṭam || 40 ||

Report an error

घृतानि यानि वक्ष्यामि कुष्ठे नाडीव्रणे व्रणे । उपदंशे प्रयोज्यानि सेकाभ्यञ्जनभोजनैः ॥ ४१ ॥

ghṛtāni yāni vakṣyāmi kuṣṭhe nāḍīvraṇe vraṇe | upadaṃśe prayojyāni sekābhyañjanabhojanaiḥ || 41 ||

Report an error

आगारधूमो रजनी सुराकिट्टं च तैस्त्रिभिः । यथोत्तरैः पचेत्तैलं कण्डूशोथरुजाऽपहम् । शोधनं रोपणं चैव ह्युपदंशहरं परम् ॥ ४२ ॥

āgāradhūmo rajanī surākiṭṭaṃ ca taistribhiḥ | yathottaraiḥ pacettailaṃ kaṇḍūśotharujā'paham | śodhanaṃ ropaṇaṃ caiva hyupadaṃśaharaṃ param || 42 ||

Report an error

गोजीविडङ्गयष्टीभिः सर्वगन्धैश्च संयुतम् । एतत्सर्वोपदंशेषु तैलं रोपणमिष्यते ॥ ४३ ॥

gojīviḍaṅgayaṣṭībhiḥ sarvagandhaiśca saṃyutam | etatsarvopadaṃśeṣu tailaṃ ropaṇamiṣyate || 43 ||

Report an error

जम्बुवेतसपत्राणि धात्रीपत्रं तथैव च । नक्तमालस्य पत्राणि तद्वत्पद्मोत्पलानि च ॥ ४४ ॥

jambuvetasapatrāṇi dhātrīpatraṃ tathaiva ca | naktamālasya patrāṇi tadvatpadmotpalāni ca || 44 ||

Report an error

एला चातिविषाऽम्रास्थि मधुकञ्च प्रियङ्गवः । लाक्षा कालीयकं लोध्रं चन्दनं त्रिवृताह्वया ॥ ४५ ॥

elā cātiviṣā'mrāsthi madhukañca priyaṅgavaḥ | lākṣā kālīyakaṃ lodhraṃ candanaṃ trivṛtāhvayā || 45 ||

Report an error

एतान्येकीकृतान्येव बस्तमूत्रेण पेषयेत् । अक्षमात्रैरिमैर्द्र व्यैस्तैलप्रस्थं विपाचयेत् ॥ ४६ ॥

etānyekīkṛtānyeva bastamūtreṇa peṣayet | akṣamātrairimairdra vyaistailaprasthaṃ vipācayet || 46 ||

Report an error

सर्वव्रणहरं तैलमेतत्सिद्धं न संशयः । उपदंशहरं श्रेष्ठं मुनिभिः परिकीर्तितम् ॥ ४७ ॥

sarvavraṇaharaṃ tailametatsiddhaṃ na saṃśayaḥ | upadaṃśaharaṃ śreṣṭhaṃ munibhiḥ parikīrtitam || 47 ||

Report an error

यस्य लिङ्गस्य मांसं तु शीर्यते मुष्कशेषतः ॥ ४८ ॥

yasya liṅgasya māṃsaṃ tu śīryate muṣkaśeṣataḥ || 48 ||

Report an error

तिक्तकोशातकीलाबुबीजं नागरसाधितम् । तैलं हन्त्यविशेषेण व्रणं दुष्टमनेकधा ॥ ४९ ॥

tiktakośātakīlābubījaṃ nāgarasādhitam | tailaṃ hantyaviśeṣeṇa vraṇaṃ duṣṭamanekadhā || 49 ||

Report an error

सेवेन्नित्यं यवान्नञ्च पानीयं कौपमेव च । अर्शसां च्छिन्नदग्धानां क्रियां चात्र प्रयोजयेत् ॥ ५० ॥

sevennityaṃ yavānnañca pānīyaṃ kaupameva ca | arśasāṃ cchinnadagdhānāṃ kriyāṃ cātra prayojayet || 50 ||

Report an error

इत्येकपञ्चाशत्तम उपदंशाधिकारः समाप्तः ॥ ५१ ॥

ityekapañcāśattama upadaṃśādhikāraḥ samāptaḥ || 51 ||

Report an error

Illustration: Verse & Place (Project-owned).