बीज-५०क/ भाज्यस् हारस् क्षेपकस् च अपवर्त्यस् केन अपि आदौ संभवे कुट्टक-अर्थम् ॥ १ ॥
bīja-50ka/ bhājyas hāras kṣepakas ca apavartyas kena api ādau saṃbhave kuṭṭaka-artham || 1 ||
प्रकरणम् ५ · कुट्टक-विवरणम्
kuṭṭaka-vivaraṇam
Bhaskara's algebra.
43 versesSanskrit with transliteration
बीज-५०क/ भाज्यस् हारस् क्षेपकस् च अपवर्त्यस् केन अपि आदौ संभवे कुट्टक-अर्थम् ॥ १ ॥
bīja-50ka/ bhājyas hāras kṣepakas ca apavartyas kena api ādau saṃbhave kuṭṭaka-artham || 1 ||
बीज-५०ग/ येन छिन्नौ भाज्य-हारौ न तेन क्षेपस् च एतद् दुष्टम् उद्दिष्टम् एव ॥ [शालिनी] ॥ २ ॥
bīja-50ga/ yena chinnau bhājya-hārau na tena kṣepas ca etad duṣṭam uddiṣṭam eva || [śālinī] || 2 ||
बीज-५१क/ परस्परम् भाजितयोस् ययोस् यस् शेषस् तयोस् स्यात् अपवर्तनम् सस् ॥ ३ ॥
bīja-51ka/ parasparam bhājitayos yayos yas śeṣas tayos syāt apavartanam sas || 3 ||
बीज-५१ग/ तेन अपवर्तेन विभाजितौ यौ तौ भाज्य-हारौ दृढ-संज्ञकौ स्तस् ॥ [उपजाति] ॥ ४ ॥
bīja-51ga/ tena apavartena vibhājitau yau tau bhājya-hārau dṛḍha-saṃjñakau stas || [upajāti] || 4 ||
बीज-५१च/ मिथस् भजेत् तौ दृढ-भाज्य-हारौ यावत् विभाज्ये भवति इह रूपम् ॥ ५ ॥
bīja-51ca/ mithas bhajet tau dṛḍha-bhājya-hārau yāvat vibhājye bhavati iha rūpam || 5 ||
बीज-५१ज/ फलानि अधस् अधस् तद्-अधस् निवेश्यस् क्षेपस् तथा अन्ते खम् उपान्तिमेन ॥ [उपजाति] ॥ ६ ॥
bīja-51ja/ phalāni adhas adhas tad-adhas niveśyas kṣepas tathā ante kham upāntimena || [upajāti] || 6 ||
बीज-५१ट/ स्व-ऊर्ध्वे हते अन्त्येन युते तद्-अन्त्यम् त्यजेत् मुहुस् स्यात् इति राशि-युग्मम् ॥ ७ ॥
bīja-51ṭa/ sva-ūrdhve hate antyena yute tad-antyam tyajet muhus syāt iti rāśi-yugmam || 7 ||
बीज-५१ड/ ऊर्ध्वस् विभाज्येन दृढेन तष्टस् फलम् गुणस् स्यात् अपरस् हरेण ॥ [उपजाति] ॥ ८ ॥
bīja-51ḍa/ ūrdhvas vibhājyena dṛḍhena taṣṭas phalam guṇas syāt aparas hareṇa || [upajāti] || 8 ||
बीज-५२क/ एवम् तदा एव अत्र यदा समास् तास् स्युस् लब्धयस् चेद् विषमास् तदानीम् ॥ ९ ॥
bīja-52ka/ evam tadā eva atra yadā samās tās syus labdhayas ced viṣamās tadānīm || 9 ||
बीज-५२ग/ यथा आगतौ लब्धि-गुणौ विशोध्यौ स्व-तक्षणात् शेष-मितौ तु तौ स्तस् ॥ [उपजाति] ॥ १० ॥
bīja-52ga/ yathā āgatau labdhi-guṇau viśodhyau sva-takṣaṇāt śeṣa-mitau tu tau stas || [upajāti] || 10 ||
बीज-५३क/ भवति कुट्ट-विधेस् युति-भाज्ययोस् समपवर्तितयोस् अपि वा गुणस् ॥ ११ ॥
bīja-53ka/ bhavati kuṭṭa-vidhes yuti-bhājyayos samapavartitayos api vā guṇas || 11 ||
बीज-५३ग/ भवति यस् युति-भाजकयोस् पुनर् सस् च भवेत् अपवर्तन-संगुणस् ॥ [द्रुतविलम्बित] ॥ १२ ॥
bīja-53ga/ bhavati yas yuti-bhājakayos punar sas ca bhavet apavartana-saṃguṇas || [drutavilambita] || 12 ||
बीज-५४क/ योग-जे तक्षणात् शुद्धे गुण-आप्ती स्तस् वियोग-जे ॥ १३ ॥
bīja-54ka/ yoga-je takṣaṇāt śuddhe guṇa-āptī stas viyoga-je || 13 ||
बीज-५४ग/ धन-भाज्य-उद्भवे तद्-वत् भवेताम् ऋण-भाज्य-जे ॥ [अनुष्टुभ्] ॥ १४ ॥
bīja-54ga/ dhana-bhājya-udbhave tad-vat bhavetām ṛṇa-bhājya-je || [anuṣṭubh] || 14 ||
बीज-५५/ गुण-लब्ध्योस् समम् ग्राह्यम् धीमता तक्षणे फलम् ॥ १५ ॥
bīja-55/ guṇa-labdhyos samam grāhyam dhīmatā takṣaṇe phalam || 15 ||
बीज-५६क/ हर-तष्टे धन-क्षेपे गुण-लब्धी तु पूर्व-वत् ॥ [अनुष्टुभ्] ॥ १६ ॥
bīja-56ka/ hara-taṣṭe dhana-kṣepe guṇa-labdhī tu pūrva-vat || [anuṣṭubh] || 16 ||
बीज-५६ग/ क्षेप-तक्षण-लाभ-आढ्या लब्धिस् शुद्धौ तु वर्जिता ॥ १७ ॥
bīja-56ga/ kṣepa-takṣaṇa-lābha-āḍhyā labdhis śuddhau tu varjitā || 17 ||
बीज-५७क/ अथ वा भाग-हारेण तष्टयोस् क्षेप-भाज्ययोस् ॥ [अनुष्टुभ्] ॥ १८ ॥
bīja-57ka/ atha vā bhāga-hāreṇa taṣṭayos kṣepa-bhājyayos || [anuṣṭubh] || 18 ||
बीज-५७ग/ गुणस् प्राक्-वत् ततस् लब्धिस् भाज्यात् हत-युत-उद्धृतात् ॥ १९ ॥
bīja-57ga/ guṇas prāk-vat tatas labdhis bhājyāt hata-yuta-uddhṛtāt || 19 ||
बीज-५८क/ क्षेप=अभावस् अथ वा यत्र क्षेपस् शुध्येत् हर-उद्धृतस् ॥ [अनुष्टुभ्] ॥ २० ॥
bīja-58ka/ kṣepa=abhāvas atha vā yatra kṣepas śudhyet hara-uddhṛtas || [anuṣṭubh] || 20 ||
बीज-५८ग/ ज्ञेयस् शून्यम् गुणस् तत्र क्षेपस् हर-हृतस् फलम् ॥ [अनुष्टुभ्-कख; गघ=६३कख] ॥ २१ ॥
bīja-58ga/ jñeyas śūnyam guṇas tatra kṣepas hara-hṛtas phalam || [anuṣṭubh-kakha; gagha=63kakha] || 21 ||
बीज-५९/ इष्ट-आहत-स्व-स्व-हरेण युक्ते ते वा भवेताम् बहुधा गुण-आप्ती ॥ [उपजाति-कख; गघ=६६कख] ॥ २२ ॥
bīja-59/ iṣṭa-āhata-sva-sva-hareṇa yukte te vā bhavetām bahudhā guṇa-āptī || [upajāti-kakha; gagha=66kakha] || 22 ||
बीज-६०क/ एकविंशति-युतम् शत-द्वयम् यद्-गुणम् गणक पञ्चषष्टि-युज् ॥ २३ ॥
bīja-60ka/ ekaviṃśati-yutam śata-dvayam yad-guṇam gaṇaka pañcaṣaṣṭi-yuj || 23 ||
बीज-६०ग/ पञ्च-वर्जित-शत-द्वय-उद्धृतम् शुद्धिम् एति गुणकम् वद आशु तम् ॥ [रथोद्धता] ॥ २४ ॥
bīja-60ga/ pañca-varjita-śata-dvaya-uddhṛtam śuddhim eti guṇakam vada āśu tam || [rathoddhatā] || 24 ||
बीज-६१क/ शतम् हतम् येन युतम् नवत्या विवर्जितम् वा विहृतम् त्रिषष्ट्या ॥ २५ ॥
bīja-61ka/ śatam hatam yena yutam navatyā vivarjitam vā vihṛtam triṣaṣṭyā || 25 ||
बीज-६१ग/ निर्-अग्रकम् स्यात् वद मे गुणम् तम् स्पष्टम् पटीयान् यदि कुट्टके असि ॥ [उपजाति] ॥ २६ ॥
bīja-61ga/ nir-agrakam syāt vada me guṇam tam spaṣṭam paṭīyān yadi kuṭṭake asi || [upajāti] || 26 ||
बीज-६२क/ यद्-गुणा अक्षय-ग-षष्टिस् अन्विता वर्जिता च यदि वा त्रिभिस् ततस् ॥ २७ ॥
bīja-62ka/ yad-guṇā akṣaya-ga-ṣaṣṭis anvitā varjitā ca yadi vā tribhis tatas || 27 ||
बीज-६२ग/ स्यात् त्रयोदश-हृता निर्-अग्रका तम् गुणम् गणक मे पृथक् वद ॥ [रथोद्धता] ॥ २८ ॥
bīja-62ga/ syāt trayodaśa-hṛtā nir-agrakā tam guṇam gaṇaka me pṛthak vada || [rathoddhatā] || 28 ||
बीज-६३क/ अष्टादश गुणास् केन दश-आढ्यास् वा दश-ऊनितास् ॥ [अनुष्टुभ्-गघ; कख=५८गघ] ॥ २९ ॥
bīja-63ka/ aṣṭādaśa guṇās kena daśa-āḍhyās vā daśa-ūnitās || [anuṣṭubh-gagha; kakha=58gagha] || 29 ||
बीज-६३ग/ शुद्धम् भागम् प्रयच्छन्ति क्षय-ग-एकादश-उद्धृतास् ॥ ३० ॥
bīja-63ga/ śuddham bhāgam prayacchanti kṣaya-ga-ekādaśa-uddhṛtās || 30 ||
बीज-६४क/ येन संगुणितास् पञ्च त्रयोविंशति-संयुतास् ॥ [अनुष्टुभ्] ॥ ३१ ॥
bīja-64ka/ yena saṃguṇitās pañca trayoviṃśati-saṃyutās || [anuṣṭubh] || 31 ||
बीज-६४ग/ वर्जितास् वा त्रिभिस् भक्तास् निर्-अग्रकास् स्युस् सस् कस् गुणस् ॥ [अनुष्टुभ्-कख; गघ=७३कख] ॥ ३२ ॥
bīja-64ga/ varjitās vā tribhis bhaktās nir-agrakās syus sas kas guṇas || [anuṣṭubh-kakha; gagha=73kakha] || 32 ||
बीज-६५क/ येन पञ्च गुणितास् ख-संयुतास् पञ्चषष्टि-सहितास् च ते अथ वा ॥ ३३ ॥
bīja-65ka/ yena pañca guṇitās kha-saṃyutās pañcaṣaṣṭi-sahitās ca te atha vā || 33 ||
बीज-६५ग/ स्युस् त्रयोदश हृता निर्-अग्रकास् तम् गुणम् गणक कीर्तय आशु मे ॥ [रथोद्धता] ॥ ३४ ॥
bīja-65ga/ syus trayodaśa hṛtā nir-agrakās tam guṇam gaṇaka kīrtaya āśu me || [rathoddhatā] || 34 ||
बीज-६६क/ क्षेपम् विशुद्धिम् परिकल्प्य रूपम् पृथक् तयोस् ये गुण-कार-लब्धी ॥ [उपजाति-गघ; कख=५९] ॥ ३५ ॥
bīja-66ka/ kṣepam viśuddhim parikalpya rūpam pṛthak tayos ye guṇa-kāra-labdhī || [upajāti-gagha; kakha=59] || 35 ||
बीज-६६ग/ अभीप्सित-क्षेप-विशुद्धि-निघ्ने स्व-हार-तष्टे भवतस् तयोस् ते ॥ ३६ ॥
bīja-66ga/ abhīpsita-kṣepa-viśuddhi-nighne sva-hāra-taṣṭe bhavatas tayos te || 36 ||
बीज-६७क/ कअल्प्या अथ शुद्धिस् विकला-अवशेषम् षष्टिस् च भाज्यस् कु-दिनानि हारस् ॥ [उपजाति] ॥ ३७ ॥
bīja-67ka/ kaalpyā atha śuddhis vikalā-avaśeṣam ṣaṣṭis ca bhājyas ku-dināni hāras || [upajāti] || 37 ||
बीज-६७ग/ तद्-जम् फलम् स्युस् विकलास् गुणस् तु लिप्ता-अग्रम् अस्मात् च कला-लव-अग्रम् ॥ ३८ ॥
bīja-67ga/ tad-jam phalam syus vikalās guṇas tu liptā-agram asmāt ca kalā-lava-agram || 38 ||
बीज-६७च/ एवम् तद्-ऊर्ध्वम् च तथा अधिमास-अवम-अग्रकाभ्यस् दिवसास् रवि-इन्द्वोस् ॥ [उपजाति] ॥ ३९ ॥
bīja-67ca/ evam tad-ūrdhvam ca tathā adhimāsa-avama-agrakābhyas divasās ravi-indvos || [upajāti] || 39 ||
बीज-६८क/ एकस् हरस् चेद् गुणकौ विभिन्नौ तदा गुण-ऐक्यम् परिकल्प्य भाज्यम् ॥ ४० ॥
bīja-68ka/ ekas haras ced guṇakau vibhinnau tadā guṇa-aikyam parikalpya bhājyam || 40 ||
बीज-६८ग/ अग्र-ऐक्यम् अग्रम् कृतस् उक्त-वत् यस् संश्लिष्ट-संज्ञस् स्फुट-कुट्टकस् असौ ॥ [उपजाति] ॥ ४१ ॥
bīja-68ga/ agra-aikyam agram kṛtas ukta-vat yas saṃśliṣṭa-saṃjñas sphuṭa-kuṭṭakas asau || [upajāti] || 41 ||
बीज-६९क/ कस् पञ्च-निघ्नस् विहृतस् त्रिषष्ट्या सप्त अवशेषस् अथ सस् एव राशिस् ॥ ४२ ॥
bīja-69ka/ kas pañca-nighnas vihṛtas triṣaṣṭyā sapta avaśeṣas atha sas eva rāśis || 42 ||
बीज-६९ग/ दश-आहतस् स्यात् विहृतस् त्रिषष्ट्या चतुर्दश अग्रस् वद राशिम् एनम् ॥ [उपजाति] ॥ ४३ ॥
bīja-69ga/ daśa-āhatas syāt vihṛtas triṣaṣṭyā caturdaśa agras vada rāśim enam || [upajāti] || 43 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).