बीज-१३४क/ आद्यम् वर्णम् शोधयेत् अन्य-पक्षात् अन्यान् रूपाणि अन्यतस् च आद्य-भक्ते ॥ १ ॥
bīja-134ka/ ādyam varṇam śodhayet anya-pakṣāt anyān rūpāṇi anyatas ca ādya-bhakte || 1 ||
प्रकरणम् ९ · अनेक-वर्ण-समीकरणम्
aneka-varṇa-samīkaraṇam
Bhaskara's algebra.
38 versesSanskrit with transliteration
बीज-१३४क/ आद्यम् वर्णम् शोधयेत् अन्य-पक्षात् अन्यान् रूपाणि अन्यतस् च आद्य-भक्ते ॥ १ ॥
bīja-134ka/ ādyam varṇam śodhayet anya-pakṣāt anyān rūpāṇi anyatas ca ādya-bhakte || 1 ||
बीज-१३४ग/ पक्षे अन्यस्मिन् आद्य-वर्ण-उन्मितिस् स्यात् वर्णस्य एकस्य उन्मितीनाम् बहुत्वे ॥ २ ॥
bīja-134ga/ pakṣe anyasmin ādya-varṇa-unmitis syāt varṇasya ekasya unmitīnām bahutve || 2 ||
बीज-१३४च/ समी-कृत-छेद-गमे तु ताभ्यस् तद्-अन्य-वर्ण-उन्मितयस् प्रसाध्यास् ॥ ३ ॥
bīja-134ca/ samī-kṛta-cheda-game tu tābhyas tad-anya-varṇa-unmitayas prasādhyās || 3 ||
बीज-१३४ज/ अन्त्य-उन्मितौ कुट्टक-विधेस् गुण-आप्ती ते भाज्य-तद्-भाजक-वर्न-माने ॥ ४ ॥
bīja-134ja/ antya-unmitau kuṭṭaka-vidhes guṇa-āptī te bhājya-tad-bhājaka-varna-māne || 4 ||
बीज-१३४ट/ अन्ये अपि भाज्ये यदि सन्ति वर्णास् तद्-मानम् इष्टम् परिकल्प्य साध्ये ॥ ५ ॥
bīja-134ṭa/ anye api bhājye yadi santi varṇās tad-mānam iṣṭam parikalpya sādhye || 5 ||
बीज-१३४ड/ विलोमक-उत्तापन-तस् अन्य-वर्ण-मानानि भिन्नम् यदि मानम् एवम् ॥ ६ ॥
bīja-134ḍa/ vilomaka-uttāpana-tas anya-varṇa-mānāni bhinnam yadi mānam evam || 6 ||
बीज-१३४त/ भूयस् कार्यस् कुट्टके अत्र अन्त्य-वर्णम् तेन उत्थाप्य उत्थापयेत् व्यस्तम् आद्यात् ॥ ७ ॥
bīja-134ta/ bhūyas kāryas kuṭṭake atra antya-varṇam tena utthāpya utthāpayet vyastam ādyāt || 7 ||
बीज-१३५क/ माणिक्य-अमल-नील-मौक्तिक-मितिस् पञ्च अष्ट सप्त क्रमात् एकस्य अन्यतरस्य सप्त नव षट् तद्-रत्न-संख्या सखे ॥ ८ ॥
bīja-135ka/ māṇikya-amala-nīla-mauktika-mitis pañca aṣṭa sapta kramāt ekasya anyatarasya sapta nava ṣaṭ tad-ratna-saṃkhyā sakhe || 8 ||
बीज-१३५ग/ रूपाणाम् नवतिस् द्विषष्टिस् अनयोस् तौ तुल्य-वित्तौ तथा बीज-ज्ञ प्रति-रत्न-जानि सुमते मौल्यानि शीघ्रम् वद ॥ [शार्दूलविक्रीडित] ॥ ९ ॥
bīja-135ga/ rūpāṇām navatis dviṣaṣṭis anayos tau tulya-vittau tathā bīja-jña prati-ratna-jāni sumate maulyāni śīghram vada || [śārdūlavikrīḍita] || 9 ||
बीज-१३६क/ एकस् ब्रवीति मम देहि शतम् धनेन त्वत्तस् भवामि हि सखे द्वि-गुणस् ततस् अन्यस् ॥ १० ॥
bīja-136ka/ ekas bravīti mama dehi śatam dhanena tvattas bhavāmi hi sakhe dvi-guṇas tatas anyas || 10 ||
बीज-१३६ग/ ब्रूते दश अर्पयसि चेद् मम षष्-गुणस् अहम् त्वत्तस् तयोस् वद धने मम किम्-प्रमाणे ॥ ११ ॥
bīja-136ga/ brūte daśa arpayasi ced mama ṣaṣ-guṇas aham tvattas tayos vada dhane mama kim-pramāṇe || 11 ||
बीज-१३७क/ अश्वास् पञ्च-गुण-अङ्ग-मङ्गल-मितास् येषाम् चतुर्णाम् धनानि उष्ट्रास् च द्वि-मुनि-श्रुति-क्षिति-मितास् अष्ट-द्वि-भू-पावकास् ॥ १२ ॥
bīja-137ka/ aśvās pañca-guṇa-aṅga-maṅgala-mitās yeṣām caturṇām dhanāni uṣṭrās ca dvi-muni-śruti-kṣiti-mitās aṣṭa-dvi-bhū-pāvakās || 12 ||
बीज-१३७ग/ तेषाम् अश्वतरास् वृषास् मुनि-मही-नेत्र-इन्दु-संख्यास् क्रमात् सर्वे तुल्य-धनास् च ते वद सपदि अश्व-आदि-मौल्यानि मे ॥ १३ ॥
bīja-137ga/ teṣām aśvatarās vṛṣās muni-mahī-netra-indu-saṃkhyās kramāt sarve tulya-dhanās ca te vada sapadi aśva-ādi-maulyāni me || 13 ||
बीज-१३८क/ त्रिभिस् पारावतास् पञ्च पञ्चभिस् सप्त सारसास् ॥ १४ ॥
bīja-138ka/ tribhis pārāvatās pañca pañcabhis sapta sārasās || 14 ||
बीज-१३८ग/ सप्तभिस् नव हंसास् च नवभिस् बर्हिणस् त्रयस् ॥ १५ ॥
bīja-138ga/ saptabhis nava haṃsās ca navabhis barhiṇas trayas || 15 ||
बीज-१३८ए/ द्रम्मैस् अवाप्यते द्रम्म-शतेन शतम् आनय ॥ १६ ॥
bīja-138e/ drammais avāpyate dramma-śatena śatam ānaya || 16 ||
बीज-१३८ग्/ एषाम् पारावत-आदीनाम् विनोद-अर्थम् मही-पतेस् ॥ १७ ॥
bīja-138g/ eṣām pārāvata-ādīnām vinoda-artham mahī-pates || 17 ||
बीज-१३९क/ षष्-भक्तस् पञ्च-अग्रस् पञ्च-विभक्तस् भवेत् चतुष्क-अग्रस् ॥ १८ ॥
bīja-139ka/ ṣaṣ-bhaktas pañca-agras pañca-vibhaktas bhavet catuṣka-agras || 18 ||
बीज-१३९ग/ चतुर्-उद्धृतस् त्रिक-अग्रस् द्वि-अग्रस् त्रि-समुद्धृतस् कस् स्यात् ॥ १९ ॥
bīja-139ga/ catur-uddhṛtas trika-agras dvi-agras tri-samuddhṛtas kas syāt || 19 ||
बीज-१४०क/ स्युस् पञ्च-सप्त-नवभिस् क्षुण्णेषु हृतेषु केषु विंशत्या ॥ २० ॥
bīja-140ka/ syus pañca-sapta-navabhis kṣuṇṇeṣu hṛteṣu keṣu viṃśatyā || 20 ||
बीज-१४०ग/ रूप-उत्तराणि शेषाणि अवाप्तयस् च अपि शेष-समास् ॥ २१ ॥
bīja-140ga/ rūpa-uttarāṇi śeṣāṇi avāptayas ca api śeṣa-samās || 21 ||
बीज-१४१क/ एक-अग्रस् द्वि-हृतस् कस् स्यात् द्विक-अग्रस् त्रि-समुद्धृतस् ॥ २२ ॥
bīja-141ka/ eka-agras dvi-hṛtas kas syāt dvika-agras tri-samuddhṛtas || 22 ||
बीज-१४१ग/ त्रिक-अग्रस् पञ्चभिस् भक्तस् तद्-वत् एव हि लब्धयस् ॥ २३ ॥
bīja-141ga/ trika-agras pañcabhis bhaktas tad-vat eva hi labdhayas || 23 ||
बीज-१४२क/ कौ राशी वद पञ्च-षट्क-विहृतौ एक-द्विक-अग्रौ ययोस् द्वि-अग्रम् त्रि-उद्धृतम् अन्तरम् नव-हृता पञ्च-अग्रका स्यात् युतिस् ॥ २४ ॥
bīja-142ka/ kau rāśī vada pañca-ṣaṭka-vihṛtau eka-dvika-agrau yayos dvi-agram tri-uddhṛtam antaram nava-hṛtā pañca-agrakā syāt yutis || 24 ||
बीज-१४२ग/ घातस् सप्त-हृतस् षष्-अग्रस् इति तौ षट्क-अष्टकाभ्याम् विना विद्वन् कुट्टक-वेदि-कुञ्जर-घटा-संघट्ट-संहस् असि चेद् ॥ २५ ॥
bīja-142ga/ ghātas sapta-hṛtas ṣaṣ-agras iti tau ṣaṭka-aṣṭakābhyām vinā vidvan kuṭṭaka-vedi-kuñjara-ghaṭā-saṃghaṭṭa-saṃhas asi ced || 25 ||
बीज-१४३क/ नवभिस् सप्तभिस् क्षुण्णस् कस् राशिस् त्रिंशता हृतस् ॥ २६ ॥
bīja-143ka/ navabhis saptabhis kṣuṇṇas kas rāśis triṃśatā hṛtas || 26 ||
बीज-१४३ग/ यत् अग्र-ऐक्यम् फल-ऐक्य-आढ्यम् भवेत् षड्विंशतेस् मितम् ॥ २७ ॥
bīja-143ga/ yat agra-aikyam phala-aikya-āḍhyam bhavet ṣaḍviṃśates mitam || 27 ||
बीज-१४४क/ कस् त्रि-सप्त-नव-क्षुण्णस् राशिस् त्रिंशत्-विभाजितस् ॥ २८ ॥
bīja-144ka/ kas tri-sapta-nava-kṣuṇṇas rāśis triṃśat-vibhājitas || 28 ||
बीज-१४४ग/ यत् अग्र-ऐक्यम् अपि त्रिंशत्-हृतम् एकादश-अग्रकम् ॥ २९ ॥
bīja-144ga/ yat agra-aikyam api triṃśat-hṛtam ekādaśa-agrakam || 29 ||
बीज-१४५क/ कस् त्रयोविंशति-क्षुण्णस् षष्ट्या असीत्या हृतस् पृथक् ॥ ३० ॥
bīja-145ka/ kas trayoviṃśati-kṣuṇṇas ṣaṣṭyā asītyā hṛtas pṛthak || 30 ||
बीज-१४५ग/ यत् अग्र-ऐक्यम् शतम् दृष्टम् कुट्टक-ज्ञ वद आशु तम् ॥ ३१ ॥
bīja-145ga/ yat agra-aikyam śatam dṛṣṭam kuṭṭaka-jña vada āśu tam || 31 ||
बीज-१४६क/ अत्र अधिकस्य वर्णस्य भाज्यस्थस्य ईप्सिता मितिस् ॥ ३२ ॥
bīja-146ka/ atra adhikasya varṇasya bhājyasthasya īpsitā mitis || 32 ||
बीज-१४६ग/ भाग-लब्धस्य नो कल्प्या क्रिया व्यभिचरेत् तथा ॥ ३३ ॥
bīja-146ga/ bhāga-labdhasya no kalpyā kriyā vyabhicaret tathā || 33 ||
बीज-१४७क/ कस् पञ्च-गुणितस् राशिस् त्रयोदश-विभाजितस् ॥ ३४ ॥
bīja-147ka/ kas pañca-guṇitas rāśis trayodaśa-vibhājitas || 34 ||
बीज-१४७ग/ यत् लब्धम् राशिना युक्तम् त्रिंशत् जातम् वद आशु तम् ॥ ३५ ॥
bīja-147ga/ yat labdham rāśinā yuktam triṃśat jātam vada āśu tam || 35 ||
बीज-१४८क/ षष्-अष्ट-शतकास् क्रीत्वा सम-अर्धेन फलानि ये ॥ ३६ ॥
bīja-148ka/ ṣaṣ-aṣṭa-śatakās krītvā sama-ardhena phalāni ye || 36 ||
बीज-१४८ग/ विक्रीय च पुनर् शेषम् एक-एकम् पञ्चभिस् पणैस् ॥ ३७ ॥
bīja-148ga/ vikrīya ca punar śeṣam eka-ekam pañcabhis paṇais || 37 ||
बीज-१४८च/ जातास् सम-पणास् तेषाम् कस् क्रयस् विक्रयस् च कस् ॥ ३८ ॥
bīja-148ca/ jātās sama-paṇās teṣām kas krayas vikrayas ca kas || 38 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).