Skip to content

अध्यायः ८६

86 śākune'+antaracakrādhyāyaḥ

A chapter of the Brihat Samhita.

45 versesSanskrit with transliteration

An astronomer reading the heavens above a temple.

८६ शाकुनेऽ+अन्तरचक्राध्यायः । ऐन्द्र्यां दिशि शान्तायां विरुवन्नृपसंश्रितऽगमं वक्ति । [क्.शकुनिः] पूजालाभं मणिरत्नद्रव्यसम्प्राप्तिम् ॥ १ ॥

86 śākune'+antaracakrādhyāyaḥ | aindryāṃ diśi śāntāyāṃ viruvannṛpasaṃśrita'gamaṃ vakti | [k.śakuniḥ] pūjālābhaṃ maṇiratnadravyasamprāptim || 1 ||

Report an error

तदनन्तरदिशि कनकऽगमो भवेद्वाञ्छितार्थसिद्धिश्च । आयुधधनपूगफलऽगमस्तृतीये भवेद्भागे ॥ २ ॥

tadanantaradiśi kanaka'gamo bhavedvāñchitārthasiddhiśca | āyudhadhanapūgaphala'gamastṛtīye bhavedbhāge || 2 ||

Report an error

स्निग्धद्विजस्य सन्दर्शनं चतुर्थे तथाआहिताग्नेश्च । कोणे +अनुजीविभिक्षुप्रदर्शनं कनकलोहऽप्तिः ॥ ३ ॥

snigdhadvijasya sandarśanaṃ caturthe tathāāhitāgneśca | koṇe +anujīvibhikṣupradarśanaṃ kanakaloha'ptiḥ || 3 ||

Report an error

याम्येनऽद्ये नृपपुत्रदर्शनं सिद्धिरभिमतस्यऽप्तिः । परतः स्त्रीधर्मऽप्तिः सर्षपयवलब्धिरप्युक्ता ॥ ४ ॥

yāmyena'dye nṛpaputradarśanaṃ siddhirabhimatasya'ptiḥ | parataḥ strīdharma'ptiḥ sarṣapayavalabdhirapyuktā || 4 ||

Report an error

कोणाच्चतुर्थखण्डे लब्धिर्द्रव्यस्य पूर्वनष्टस्य । यद्वा तद्वा फलं अपि यात्रायां प्राप्नुयाद्याता ॥ ५ ॥

koṇāccaturthakhaṇḍe labdhirdravyasya pūrvanaṣṭasya | yadvā tadvā phalaṃ api yātrāyāṃ prāpnuyādyātā || 5 ||

Report an error

यात्रासिद्धिः समदक्षिणेन शिखिमहिषकुक्कुटऽप्तिश्च । याम्याद्द्वितीयभागे चारणसङ्गः शुभं प्रीतिः ॥ ६ ॥

yātrāsiddhiḥ samadakṣiṇena śikhimahiṣakukkuṭa'ptiśca | yāmyāddvitīyabhāge cāraṇasaṅgaḥ śubhaṃ prītiḥ || 6 ||

Report an error

ऊर्ध्वं सिद्धिः कैवर्तसङ्गमो मीनतित्तिरऽद्याप्तिः । प्रव्रजितदर्शनं तत्परे च पक्वान्नफललब्धिः ॥ ७ ॥

ūrdhvaṃ siddhiḥ kaivartasaṅgamo mīnatittira'dyāptiḥ | pravrajitadarśanaṃ tatpare ca pakvānnaphalalabdhiḥ || 7 ||

Report an error

नैरृत्यां स्त्रीलाभस्तुरगालङ्कारदूतलेखऽप्तिः । परतो +अस्य चर्मतत्शिल्पिदर्शनं चर्ममयलब्धिः ॥ ८ ॥

nairṛtyāṃ strīlābhasturagālaṅkāradūtalekha'ptiḥ | parato +asya carmatatśilpidarśanaṃ carmamayalabdhiḥ || 8 ||

Report an error

वानरभिक्षुश्रवणावलोकनं नैरृतात्तृतीयांशे । फलकुसुमदन्तघटितऽगमश्च कोणाच्चतुर्थांशे ॥ ९ ॥

vānarabhikṣuśravaṇāvalokanaṃ nairṛtāttṛtīyāṃśe | phalakusumadantaghaṭita'gamaśca koṇāccaturthāṃśe || 9 ||

Report an error

वारुण्यां अर्णवजातरत्नवैदूर्य[क्.वैडूर्य]मणिमयप्राप्तिः । परतो +अतः शबरव्याधचौरसङ्गः पिशितलब्धिः ॥ १० ॥

vāruṇyāṃ arṇavajātaratnavaidūrya[k.vaiḍūrya]maṇimayaprāptiḥ | parato +ataḥ śabaravyādhacaurasaṅgaḥ piśitalabdhiḥ || 10 ||

Report an error

परतो +अपि दर्शनं वातरोगिणां चन्दनागुरुप्राप्तिः । आयुधपुस्तकलब्धिस्तद्वृत्तिसमागमश्चऊर्ध्वम् ॥ ११ ॥

parato +api darśanaṃ vātarogiṇāṃ candanāguruprāptiḥ | āyudhapustakalabdhistadvṛttisamāgamaścaūrdhvam || 11 ||

Report an error

वायव्ये फेनकचामराउर्णिकऽप्तिः समेति कायस्थः । मृन्मयलाभो +अन्यस्मिन्वैतालिकडिण्डिभाण्डानाम् ॥ १२ ॥

vāyavye phenakacāmarāurṇika'ptiḥ sameti kāyasthaḥ | mṛnmayalābho +anyasminvaitālikaḍiṇḍibhāṇḍānām || 12 ||

Report an error

वायव्याच्च तृतीये मित्रेण समागमो धनप्राप्तिः । वस्त्राश्वऽप्तिरतः परं इष्टसुहृत्सम्प्रयोगश्च ॥ १३ ॥

vāyavyācca tṛtīye mitreṇa samāgamo dhanaprāptiḥ | vastrāśva'ptirataḥ paraṃ iṣṭasuhṛtsamprayogaśca || 13 ||

Report an error

दधितण्डुललाजानां लब्धिरुदग्दर्शनं च विप्रस्य । अर्थावाप्तिरनन्तरं उपगच्छति सार्थवाहश्च ॥ १४ ॥

dadhitaṇḍulalājānāṃ labdhirudagdarśanaṃ ca viprasya | arthāvāptiranantaraṃ upagacchati sārthavāhaśca || 14 ||

Report an error

वेश्यावटुदाससमागमः परे शुक्ल[क्.शुष्क]पुष्पफललब्धिः । *अत ऊर्ध्वं[क्.अतः परं] चित्रकरस्य दर्शनं चित्रवस्त्रऽप्तिः[क्.वस्त्रसम्प्राप्तिः] ॥ १५ ॥

veśyāvaṭudāsasamāgamaḥ pare śukla[k.śuṣka]puṣpaphalalabdhiḥ | *ata ūrdhvaṃ[k.ataḥ paraṃ] citrakarasya darśanaṃ citravastra'ptiḥ[k.vastrasamprāptiḥ] || 15 ||

Report an error

ऐशान्यां देवलकौपसङ्गमो धान्यरत्नपशुलब्धिः । प्राक्प्रथमे वस्त्राप्तिः समागमश्चापि बन्धक्या ॥ १६ ॥

aiśānyāṃ devalakaupasaṅgamo dhānyaratnapaśulabdhiḥ | prākprathame vastrāptiḥ samāgamaścāpi bandhakyā || 16 ||

Report an error

रजकेन समायोगो जलजद्रव्यऽगमश्च परतो +अतः । हस्त्युपजीविसमाजश्चास्माद्धनहस्तिलब्धिश्च ॥ १७ ॥

rajakena samāyogo jalajadravya'gamaśca parato +ataḥ | hastyupajīvisamājaścāsmāddhanahastilabdhiśca || 17 ||

Report an error

द्वात्रिंशत्प्रविभक्तं दिक्चक्रं *वास्तुवत्सनेम्युक्तम्[क्.वास्तुबन्धने अप्युक्तम्] । अरनाभिस्थैरन्तः फलानि नवधा विकल्प्यानि ॥ १८ ॥

dvātriṃśatpravibhaktaṃ dikcakraṃ *vāstuvatsanemyuktam[k.vāstubandhane apyuktam] | aranābhisthairantaḥ phalāni navadhā vikalpyāni || 18 ||

Report an error

नाभिस्थे बन्धुसुहृत्समागमस्तुष्टिरुत्तमा भवति । प्राग्रक्तपट्टवस्त्रऽगमस्त्वरे नृपतिसंयोगः ॥ १९ ॥

nābhisthe bandhusuhṛtsamāgamastuṣṭiruttamā bhavati | prāgraktapaṭṭavastra'gamastvare nṛpatisaṃyogaḥ || 19 ||

Report an error

आग्नेये कौलिकतक्षपारिकर्माश्वसूतसंयोगः । लब्धिश्च तत्कृतानां द्रव्याणां अश्वलब्धिर्वा ॥ २० ॥

āgneye kaulikatakṣapārikarmāśvasūtasaṃyogaḥ | labdhiśca tatkṛtānāṃ dravyāṇāṃ aśvalabdhirvā || 20 ||

Report an error

नेमीभागं बुद्ध्वा नाभीभागं च दक्षिणे यो +अरः । धार्मिकजनसंयोगस्तत्र भवेद्धर्मलाभश्च ॥ २१ ॥

nemībhāgaṃ buddhvā nābhībhāgaṃ ca dakṣiṇe yo +araḥ | dhārmikajanasaṃyogastatra bhaveddharmalābhaśca || 21 ||

Report an error

उस्राक्रीडककापालिकऽगमो नैरृते समुद्दिष्टः । वृषभस्य चात्र लब्धिर्माषकुलत्थऽद्यं अशनं च ॥ २२ ॥

usrākrīḍakakāpālika'gamo nairṛte samuddiṣṭaḥ | vṛṣabhasya cātra labdhirmāṣakulattha'dyaṃ aśanaṃ ca || 22 ||

Report an error

अपरस्यां दिशि यो +अरस्तत्रऽसक्तिः कृषीवलैर्भवति । सामुद्रद्रव्यसुसारकाचफलमद्यलब्धिश्च ॥ २३ ॥

aparasyāṃ diśi yo +arastatra'saktiḥ kṛṣīvalairbhavati | sāmudradravyasusārakācaphalamadyalabdhiśca || 23 ||

Report an error

भारवहतक्षभिक्षुकसन्दर्शनं अपि च वायुदिक्संस्थे । तिलककुसुमस्य लब्धिः सनागपुन्नागकुसुमस्य ॥ २४ ॥

bhāravahatakṣabhikṣukasandarśanaṃ api ca vāyudiksaṃsthe | tilakakusumasya labdhiḥ sanāgapunnāgakusumasya || 24 ||

Report an error

कौबेर्यां दिशि *यो +अरस्तत्रस्थो[क्.शकुनः शान्तायां] वित्तलाभं आख्याति । भागवतेन समागमनम्[क्.ऊ.समागमम्] आचष्टे पीतवस्त्रैश्च ॥ २५ ॥

kauberyāṃ diśi *yo +arastatrastho[k.śakunaḥ śāntāyāṃ] vittalābhaṃ ākhyāti | bhāgavatena samāgamanam[k.ū.samāgamam] ācaṣṭe pītavastraiśca || 25 ||

Report an error

ऐशाने व्रतयुक्ता वनिता सन्दर्शनं समुपयाति । लब्धिश्च परिज्ञेया कृष्णायःशस्त्र[क्.कृष्णायोवस्त्र]घण्टानाम् ॥ २६ ॥

aiśāne vratayuktā vanitā sandarśanaṃ samupayāti | labdhiśca parijñeyā kṛṣṇāyaḥśastra[k.kṛṣṇāyovastra]ghaṇṭānām || 26 ||

Report an error

याम्ये +अष्टांशे पश्चाद्द्विषट्त्रिसप्ताष्टमेषु मध्यफला । सौम्येन च द्वितीये शेषेष्वतिशोभना यात्रा ॥ २७ ॥

yāmye +aṣṭāṃśe paścāddviṣaṭtrisaptāṣṭameṣu madhyaphalā | saumyena ca dvitīye śeṣeṣvatiśobhanā yātrā || 27 ||

Report an error

अभ्यन्तरे तु नाभ्यां शुभफलदा भवति षट्सु चारेषु । वायव्यानैरृतयोररयोः[क्.?उभय्योः] क्लेशावहा यात्रा ॥ २८ ॥

abhyantare tu nābhyāṃ śubhaphaladā bhavati ṣaṭsu cāreṣu | vāyavyānairṛtayorarayoḥ[k.?ubhayyoḥ] kleśāvahā yātrā || 28 ||

Report an error

शान्तासु दिक्षु फलं इदं उक्तं दीप्तास्वतो +अभिधास्यामि । ऐन्द्र्यां भयं नरेन्द्रात्समागमश्चएव शात्रूणाम् ॥ २९ ॥

śāntāsu dikṣu phalaṃ idaṃ uktaṃ dīptāsvato +abhidhāsyāmi | aindryāṃ bhayaṃ narendrātsamāgamaścaeva śātrūṇām || 29 ||

Report an error

तदनन्तरदिशि नाशः कनकस्य भयं सुवर्णकाराणाम् । अर्थक्षयस्तृतीये कलहः शस्त्रप्रकोपश्च ॥ ३० ॥

tadanantaradiśi nāśaḥ kanakasya bhayaṃ suvarṇakārāṇām | arthakṣayastṛtīye kalahaḥ śastraprakopaśca || 30 ||

Report an error

अग्निभयं च चतुर्थे भयं आग्नेये च भवति चौरेभ्यः । कोणादपि द्वितीये धनक्षयो नृपसुतविनाशः ॥ ३१ ॥

agnibhayaṃ ca caturthe bhayaṃ āgneye ca bhavati caurebhyaḥ | koṇādapi dvitīye dhanakṣayo nṛpasutavināśaḥ || 31 ||

Report an error

प्रमदागर्भविनाशस्तृतीयभागे भवेच्चतुर्थे च । हैरण्यककारुकयोः प्रध्वंसः शस्त्रकोपश्च ॥ ३२ ॥

pramadāgarbhavināśastṛtīyabhāge bhaveccaturthe ca | hairaṇyakakārukayoḥ pradhvaṃsaḥ śastrakopaśca || 32 ||

Report an error

अथ पञ्चमे नृपभयं मारीमृतदर्शनं च वक्तव्यम् । षष्ठे तु भयं ज्ञेयं गन्धर्वाणां सडोम्बानाम् ॥ ३३ ॥

atha pañcame nṛpabhayaṃ mārīmṛtadarśanaṃ ca vaktavyam | ṣaṣṭhe tu bhayaṃ jñeyaṃ gandharvāṇāṃ saḍombānām || 33 ||

Report an error

धीवरशाकुनिकानां सप्तमभागाद्[क्.भागे] भयं भवति दीप्ते । भोजनविघात उक्तो निर्ग्रन्थभयं च तत्परतः ॥ ३४ ॥

dhīvaraśākunikānāṃ saptamabhāgād[k.bhāge] bhayaṃ bhavati dīpte | bhojanavighāta ukto nirgranthabhayaṃ ca tatparataḥ || 34 ||

Report an error

कलहो नैरृतभागे रक्तस्रावो +अथ शस्त्रकोपश्च । अपराद्ये चर्मकृतं विनश्यते चर्मकारभयम् ॥ ३५ ॥

kalaho nairṛtabhāge raktasrāvo +atha śastrakopaśca | aparādye carmakṛtaṃ vinaśyate carmakārabhayam || 35 ||

Report an error

तदनन्तरं[क्.तदनन्तरे] परिव्राट्श्रवणभयं तत्परे त्वनशनभयम् । वृष्टिभयं वारुण्ये श्वतस्कराणां भयं परतः ॥ ३६ ॥

tadanantaraṃ[k.tadanantare] parivrāṭśravaṇabhayaṃ tatpare tvanaśanabhayam | vṛṣṭibhayaṃ vāruṇye śvataskarāṇāṃ bhayaṃ parataḥ || 36 ||

Report an error

वायुग्रस्तविनाशः परे परे शस्त्रपुस्त*वार्तानाम्[क्.वार्त्तानाम्] । कोणे पुस्तकनाशः परे विषस्तेनवायुभयम् ॥ ३७ ॥

vāyugrastavināśaḥ pare pare śastrapusta*vārtānām[k.vārttānām] | koṇe pustakanāśaḥ pare viṣastenavāyubhayam || 37 ||

Report an error

परतो वित्तविनाशो मित्रैः सह विग्रहश्च विज्ञेयः । तस्यऽसन्ने +अश्ववधो भयं अपि च पुरोधसः प्रोक्तम् ॥ ३८ ॥

parato vittavināśo mitraiḥ saha vigrahaśca vijñeyaḥ | tasya'sanne +aśvavadho bhayaṃ api ca purodhasaḥ proktam || 38 ||

Report an error

गोहरणशस्त्रघातावुदक्परे सार्थघातधननाशौ । आसन्ने च श्वभयं व्रात्यद्विजदासगणिकानाम् ॥ ३९ ॥

goharaṇaśastraghātāvudakpare sārthaghātadhananāśau | āsanne ca śvabhayaṃ vrātyadvijadāsagaṇikānām || 39 ||

Report an error

ऐशानस्यऽसन्ने चित्राम्बरचित्रकृद्भयं प्रोक्तम् । ऐशाने त्वग्निभयं दूषणं अप्युत्तमस्त्रीणाम् ॥ ४० ॥

aiśānasya'sanne citrāmbaracitrakṛdbhayaṃ proktam | aiśāne tvagnibhayaṃ dūṣaṇaṃ apyuttamastrīṇām || 40 ||

Report an error

प्राक्तस्यएवऽसन्ने दुःखौत्पत्तिः स्त्रिया विनाशश्च । भयं ऊर्ध्वं रजकानां विज्ञेयं काच्छिकानां च ॥ ४१ ॥

prāktasyaeva'sanne duḥkhautpattiḥ striyā vināśaśca | bhayaṃ ūrdhvaṃ rajakānāṃ vijñeyaṃ kācchikānāṃ ca || 41 ||

Report an error

हस्त्यारोहभयं स्याद्द्विरदविनाशश्च मण्डलसमाप्तौ । अभ्यन्तरे तु दीप्ते पत्नीमरणं ध्रुवं पूर्वे ॥ ४२ ॥

hastyārohabhayaṃ syāddviradavināśaśca maṇḍalasamāptau | abhyantare tu dīpte patnīmaraṇaṃ dhruvaṃ pūrve || 42 ||

Report an error

शस्त्रानलप्रकोपऽग्नेये वाजिमरणशिल्पिभयम् । याम्ये धर्म*विनाशो +अपरे[क्.विनाशः परे] +अग्न्यवस्कन्दचोक्षवधाः ॥ ४३ ॥

śastrānalaprakopa'gneye vājimaraṇaśilpibhayam | yāmye dharma*vināśo +apare[k.vināśaḥ pare] +agnyavaskandacokṣavadhāḥ || 43 ||

Report an error

अपरे तु कर्मिणां भयं अथ कोणे चानिले खरौष्ट्रवधः । अत्रएव मनुष्याणां विसूचिका[क्.विशूचिका]विषभयं भवति ॥ ४४ ॥

apare tu karmiṇāṃ bhayaṃ atha koṇe cānile kharauṣṭravadhaḥ | atraeva manuṣyāṇāṃ visūcikā[k.viśūcikā]viṣabhayaṃ bhavati || 44 ||

Report an error

उदगर्थविप्रपीडा दिश्यैशान्यां तु चित्तसन्तापः । ग्रामीणगोपपीडा च तत्र नाभ्यां तथाआत्मवधः ॥ ४५ ॥

udagarthaviprapīḍā diśyaiśānyāṃ tu cittasantāpaḥ | grāmīṇagopapīḍā ca tatra nābhyāṃ tathāātmavadhaḥ || 45 ||

Report an error

Illustration: Verse & Place (Project-owned).