Skip to content

मयूखः ९

Mukhyārthasyāvivakṣāyāṃ pūrvārvācī ca rūḍhitaḥ

Jayadeva's moonlight of poetics.

17 versesSanskrit with transliteration

A poet and a critic in discussion over a palm-leaf manuscript.

मुख्यार्थस्याविवक्षायां पूर्वार्वाची च रूढितः । प्रयोजनाच्च संबद्धं वदन्ती लक्षणा मता ॥ १ ॥

mukhyārthasyāvivakṣāyāṃ pūrvārvācī ca rūḍhitaḥ | prayojanācca saṃbaddhaṃ vadantī lakṣaṇā matā || 1 ||

Report an error

लक्षणीयस्वशब्दस्य मीलनामीलनाद्द्विधा । लक्षणा सा त्रिधा सिद्ध-साध्यसाध्याङ्गभेदतः ॥ २ ॥

lakṣaṇīyasvaśabdasya mīlanāmīlanāddvidhā | lakṣaṇā sā tridhā siddha-sādhyasādhyāṅgabhedataḥ || 2 ||

Report an error

स्फुटास्फुटप्रभेदेन प्रयोजनं अपि द्विधा । विदुः स्फुटं तटस्थत्वादर्थगत्वाद्द्विधा बुधाः ॥ ३ ॥

sphuṭāsphuṭaprabhedena prayojanaṃ api dvidhā | viduḥ sphuṭaṃ taṭasthatvādarthagatvāddvidhā budhāḥ || 3 ||

Report an error

अस्फुटं चार्थनिष्ठत्वात्तटस्थत्वादपि द्विधा । लक्ष्यलक्षकनिष्ठत्वादर्थसंस्थं अपि द्विधा ॥ ४ ॥

asphuṭaṃ cārthaniṣṭhatvāttaṭasthatvādapi dvidhā | lakṣyalakṣakaniṣṭhatvādarthasaṃsthaṃ api dvidhā || 4 ||

Report an error

लक्षकस्थं स्फुटं यत्र सा विचक्षणलक्षणा । अस्फुटत्वं तटस्थत्वं लक्ष्यस्थत्वं अमुष्य च ॥ ५ ॥

lakṣakasthaṃ sphuṭaṃ yatra sā vicakṣaṇalakṣaṇā | asphuṭatvaṃ taṭasthatvaṃ lakṣyasthatvaṃ amuṣya ca || 5 ||

Report an error

अन्यास्तिस्र इति व्यक्ता शक्तितः सा चतुर्विधा । इन्दुरेवैष तद्वक्त्रं उत्कर्षो लक्ष्यते मुखे ॥ ६ ॥

anyāstisra iti vyaktā śaktitaḥ sā caturvidhā | indurevaiṣa tadvaktraṃ utkarṣo lakṣyate mukhe || 6 ||

Report an error

प्रदीपं वर्धयेत्यत्र तटस्थं मङ्गलोदयः । पटोऽयं दग्ध इत्यादौ स्फुटं नास्ति प्रयोजनम् ॥ ७ ॥

pradīpaṃ vardhayetyatra taṭasthaṃ maṅgalodayaḥ | paṭo'yaṃ dagdha ityādau sphuṭaṃ nāsti prayojanam || 7 ||

Report an error

अमृतं सूक्तं इत्यादौ लक्ष्यस्थं अतिहृद्यता । आभिमुख्यात्संनिधानात्तथाकारप्रतीतितः ॥ ८ ॥

amṛtaṃ sūktaṃ ityādau lakṣyasthaṃ atihṛdyatā | ābhimukhyātsaṃnidhānāttathākārapratītitaḥ || 8 ||

Report an error

कार्यकारणभावात्सा वाच्यवाचकभावतः । इत्येवमादेः संबन्धात्किंचान्यस्माच्चतुष्टयात् ॥ ९ ॥

kāryakāraṇabhāvātsā vācyavācakabhāvataḥ | ityevamādeḥ saṃbandhātkiṃcānyasmāccatuṣṭayāt || 9 ||

Report an error

सादृश्यात्समवायात्सा वैपरीत्यात्क्रियान्वयात् । सारोपाध्यवसानाख्ये गौणशुद्धे पृथक्पृथक् ॥ १० ॥

sādṛśyātsamavāyātsā vaiparītyātkriyānvayāt | sāropādhyavasānākhye gauṇaśuddhe pṛthakpṛthak || 10 ||

Report an error

गौणं सारोपं उद्दिष्टं इन्दुर्मुखं इतीदृशम् । गौणं साध्यवसानं स्यादिन्दुरेवेदं ईदृशम् ॥ ११ ॥

gauṇaṃ sāropaṃ uddiṣṭaṃ indurmukhaṃ itīdṛśam | gauṇaṃ sādhyavasānaṃ syādindurevedaṃ īdṛśam || 11 ||

Report an error

शुद्धं सारोपं उद्दिष्टं आयुर्घृतं इतीदृशम् । शुद्धं साध्यवसानं स्यादायुरेवेदं ईदृशम् ॥ १२ ॥

śuddhaṃ sāropaṃ uddiṣṭaṃ āyurghṛtaṃ itīdṛśam | śuddhaṃ sādhyavasānaṃ syādāyurevedaṃ īdṛśam || 12 ||

Report an error

उपादानार्पणद्वारे द्वे चान्ये इति षड्विधा । कुन्ता विशन्ति गङ्गायां घोषो निवसतीति च ॥ १३ ॥

upādānārpaṇadvāre dve cānye iti ṣaḍvidhā | kuntā viśanti gaṅgāyāṃ ghoṣo nivasatīti ca || 13 ||

Report an error

लक्ष्यलक्षकवैशिष्ट्य-वैशिष्ट्याद्द्विविधा पुनः । सरसं काव्यं अमृतं विद्या स्थिरतरं धनम् ॥ १४ ॥

lakṣyalakṣakavaiśiṣṭya-vaiśiṣṭyāddvividhā punaḥ | sarasaṃ kāvyaṃ amṛtaṃ vidyā sthirataraṃ dhanam || 14 ||

Report an error

तथा सहेतुरतथाभेदभिन्ना च कुत्रचित् । सौन्दर्येणैष कन्दर्पः सा च मूर्तिमती रतिः ॥ १५ ॥

tathā saheturatathābhedabhinnā ca kutracit | saundaryeṇaiṣa kandarpaḥ sā ca mūrtimatī ratiḥ || 15 ||

Report an error

शब्दे पदार्थे वाक्यार्थे संख्यायां कारके तथा । लिङ्गे चेयं अलङ्काराङ्कुरबीजतया स्थिता ॥ १६ ॥

śabde padārthe vākyārthe saṃkhyāyāṃ kārake tathā | liṅge ceyaṃ alaṅkārāṅkurabījatayā sthitā || 16 ||

Report an error

महादेवः सत्रप्रमुखमखविद्यैकचतुरः सुमित्रा तद्भक्तिप्रणिहितमतिर्यस्य पितरौ । मयूखस्तेनासौ सुकविजयदेवेन रचिते चिरं चन्द्रालोके महति नवसंख्यः सुखयतु ॥ १७ ॥

mahādevaḥ satrapramukhamakhavidyaikacaturaḥ sumitrā tadbhaktipraṇihitamatiryasya pitarau | mayūkhastenāsau sukavijayadevena racite ciraṃ candrāloke mahati navasaṃkhyaḥ sukhayatu || 17 ||

Report an error

Illustration: Verse & Place (Project-owned).