॥ श्रीराम ॥ । ब्रह्म निर्मळ निश्चळ । शाश्वत सार अमळ विमळ । अवकाश घन पोकळ । गगनाऐसें ॥ १ ॥
|| śrīrāma || | brahma nirmal̤a niścal̤a | śāśvata sāra amal̤a vimal̤a | avakāśa ghana pokal̤a | gaganāaiseṃ || 1 ||
दशक 12 · समास 6 · सृष्टिक्रमनिरूपण
sṛṣṭikramanirūpaṇa
The original ovis of Ramdas’s Dasbodh.
31 versesMarathi with transliteration
॥ श्रीराम ॥ । ब्रह्म निर्मळ निश्चळ । शाश्वत सार अमळ विमळ । अवकाश घन पोकळ । गगनाऐसें ॥ १ ॥
|| śrīrāma || | brahma nirmal̤a niścal̤a | śāśvata sāra amal̤a vimal̤a | avakāśa ghana pokal̤a | gaganāaiseṃ || 1 ||
तयास करणें ना धरणें । तयास जन्म ना मरणें । तेथें जाणणें ना नेणणें । सुन्यातीत ॥ २ ॥
tayāsa karaṇeṃ nā dharaṇeṃ | tayāsa janma nā maraṇeṃ | tetheṃ jāṇaṇeṃ nā neṇaṇeṃ | sunyātīta || 2 ||
तें रचेना ना खचेना । तें होयेना ना जायेना । मायातीत निरंजना पारचि नाहीं ॥ ३ ॥
teṃ racenā nā khacenā | teṃ hoyenā nā jāyenā | māyātīta niraṃjanā pāraci nāhīṃ || 3 ||
पुढें संकल्प उठिला । षडगुणेश्वर बोलिजे त्याला । अर्धरारीनटेश्वराला । बोलिजेतें ॥ ४ ॥
puḍheṃ saṃkalpa uṭhilā | ṣaḍaguṇeśvara bolije tyālā | ardharārīnaṭeśvarālā | bolijeteṃ || 4 ||
सर्वेश्वर सर्वज्ञ । साक्षी द्रष्टा ज्ञानघन । परेश परमात्मा जगजीवन । मूळपुरुष ॥ ५ ॥
sarveśvara sarvajña | sākṣī draṣṭā jñānaghana | pareśa paramātmā jagajīvana | mūl̤apuruṣa || 5 ||
ते मूळमाया बहुगुणी । अधोमुखें गुणक्षोभिणी । गुणत्रये तिजपासूनि । निर्माण जाले ॥ ६ ॥
te mūl̤amāyā bahuguṇī | adhomukheṃ guṇakṣobhiṇī | guṇatraye tijapāsūni | nirmāṇa jāle || 6 ||
पुढें विष्णु जाला निर्माण । जाणतीकळा सत्वगुण । जो करिताहे पाळण । त्रैलोक्याचें ॥ ७ ॥
puḍheṃ viṣṇu jālā nirmāṇa | jāṇatīkal̤ā satvaguṇa | jo karitāhe pāl̤aṇa | trailokyāceṃ || 7 ||
पुढें जाणीवनेणीवमिश्रित । ब्रह्मा जाणावा नेमस्त । त्याच्या गुणें उत्पत्ति होत । भुवनत्रैं ॥ ८ ॥
puḍheṃ jāṇīvaneṇīvamiśrita | brahmā jāṇāvā nemasta | tyācyā guṇeṃ utpatti hota | bhuvanatraiṃ || 8 ||
पुढें रुद्र तमोगुण । सकळ संव्हाराचें कारण । सकळ कांहीं कर्तेपण । तेथेंचि आलें ॥ ९ ॥
puḍheṃ rudra tamoguṇa | sakal̤a saṃvhārāceṃ kāraṇa | sakal̤a kāṃhīṃ kartepaṇa | tetheṃci āleṃ || 9 ||
तेथून पुढें पंचभूतें । पावलीं पष्ट दशेतें । अष्टधा प्रकृतीचें स्वरूप तें । मुळींच आहे ॥ १० ॥
tethūna puḍheṃ paṃcabhūteṃ | pāvalīṃ paṣṭa daśeteṃ | aṣṭadhā prakṛtīceṃ svarūpa teṃ | mul̤īṃca āhe || 10 ||
निश्चळीं जालें चळण । तेंचि वायोचें लक्षण । पंचभूतें आणि त्रिगुण । सूक्ष्म अष्टधा ॥ ११ ॥
niścal̤īṃ jāleṃ cal̤aṇa | teṃci vāyoceṃ lakṣaṇa | paṃcabhūteṃ āṇi triguṇa | sūkṣma aṣṭadhā || 11 ||
आकाश म्हणिजे अंतरात्मा । प्रत्ययें पाहवा महिमा । त्या आकाशापासून जन्मा । वायो आला ॥ १२ ॥
ākāśa mhaṇije aṃtarātmā | pratyayeṃ pāhavā mahimā | tyā ākāśāpāsūna janmā | vāyo ālā || 12 ||
तया वायोच्या दोनी झुळुका । उष्ण सीतळ ऐका । सीतळापासून तारा मयंका । जन्म जाला ॥ १३ ॥
tayā vāyocyā donī jhul̤ukā | uṣṇa sītal̤a aikā | sītal̤āpāsūna tārā mayaṃkā | janma jālā || 13 ||
उष्णापासून रवि वन्ही । विद्युल्यता आदिकरूनि । सीतळ उष्ण मिळोनि । तेज जाणावें ॥ १४ ॥
uṣṇāpāsūna ravi vanhī | vidyulyatā ādikarūni | sītal̤a uṣṇa mil̤oni | teja jāṇāveṃ || 14 ||
तया तेजापासून जालें आप । आप आळोन पृथ्वीचें रूप । पुढें औषधी अमूप । निर्माण जाल्यां ॥ १५ ॥
tayā tejāpāsūna jāleṃ āpa | āpa āl̤ona pṛthvīceṃ rūpa | puḍheṃ auṣadhī amūpa | nirmāṇa jālyāṃ || 15 ||
औषधीपासून नाना रस । नाना बीज अन्नरस । चौयासि लक्ष योनीच वास । भूमंडळीं ॥ १६ ॥
auṣadhīpāsūna nānā rasa | nānā bīja annarasa | cauyāsi lakṣa yonīca vāsa | bhūmaṃḍal̤īṃ || 16 ||
ऐसी जाली सृष्टीरचना । विचार आणिला पाहिजे मना । प्रत्ययेंविण अनुमाना । पात्र होईजे ॥ १७ ॥
aisī jālī sṛṣṭīracanā | vicāra āṇilā pāhije manā | pratyayeṃviṇa anumānā | pātra hoīje || 17 ||
ऐसा जाला आकार । येणेंचि न्यायें संव्हार । सारासारविचार । यास बोलिजे ॥ १८ ॥
aisā jālā ākāra | yeṇeṃci nyāyeṃ saṃvhāra | sārāsāravicāra | yāsa bolije || 18 ||
जें जें जेथून निर्माण जालें । तें तें तेथेंचि निमालें । येणेंचि न्यायें संव्हारलें । माहाप्रळईं ॥ १९ ॥
jeṃ jeṃ jethūna nirmāṇa jāleṃ | teṃ teṃ tetheṃci nimāleṃ | yeṇeṃci nyāyeṃ saṃvhāraleṃ | māhāpral̤aīṃ || 19 ||
आद्य मध्य अवसान । जें शाश्वत निरंजन । तेथें लावावें अनुसंधान । जाणते पुरुषीं ॥ २० ॥
ādya madhya avasāna | jeṃ śāśvata niraṃjana | tetheṃ lāvāveṃ anusaṃdhāna | jāṇate puruṣīṃ || 20 ||
होत जाते नाना रचना । परी ते कांहींच तगेना । सारासार विचारणा । याकारणें ॥ २१ ॥
hota jāte nānā racanā | parī te kāṃhīṃca tagenā | sārāsāra vicāraṇā | yākāraṇeṃ || 21 ||
द्रष्टा साक्षी अंतरात्मा । सर्वत्र बोलती महिमा । परी हे सर्वसाक्षिणी अवस्ता मां । प्रत्ययें पाहवी ॥ २२ ॥
draṣṭā sākṣī aṃtarātmā | sarvatra bolatī mahimā | parī he sarvasākṣiṇī avastā māṃ | pratyayeṃ pāhavī || 22 ||
मुळापासून सेवटवरी । अवघी मायेची भरोवरी । नाना विद्या कळाकुंसरी । तयेमधें ॥ २३ ॥
mul̤āpāsūna sevaṭavarī | avaghī māyecī bharovarī | nānā vidyā kal̤ākuṃsarī | tayemadheṃ || 23 ||
जो उपाधीचा सेवट पावेल । त्यास भ्रम ऐसें वाटेल । जो उपाधीमध्यें आडकेल । त्यास काढिता कवण ॥ २४ ॥
jo upādhīcā sevaṭa pāvela | tyāsa bhrama aiseṃ vāṭela | jo upādhīmadhyeṃ āḍakela | tyāsa kāḍhitā kavaṇa || 24 ||
विवेक प्रत्ययाचीं कामें । कैसीं घडतील अनुमानभ्रमें । सारासारविचाराचेन संभ्रमें । पाविजे ब्रह्म ॥ २५ ॥
viveka pratyayācīṃ kāmeṃ | kaisīṃ ghaḍatīla anumānabhrameṃ | sārāsāravicārācena saṃbhrameṃ | pāvije brahma || 25 ||
ब्रह्मांडींचे माहाकारण । ते मुळमाया जाण । अपूर्णास म्हणती ब्रह्म पूर्ण । विवेकहीन ॥ २६ ॥
brahmāṃḍīṃce māhākāraṇa | te mul̤amāyā jāṇa | apūrṇāsa mhaṇatī brahma pūrṇa | vivekahīna || 26 ||
सृष्टीमधें बहुजन । येक भोगिती नृपासन । येक विष्ठा टाकिती जाण । प्रत्येक्ष आतां ॥ २७ ॥
sṛṣṭīmadheṃ bahujana | yeka bhogitī nṛpāsana | yeka viṣṭhā ṭākitī jāṇa | pratyekṣa ātāṃ || 27 ||
ऐसे उदंड लोक असती । आपणास थोर म्हणती । परी ते विवेकी जाणती । सकळ कांहीं ॥ २८ ॥
aise udaṃḍa loka asatī | āpaṇāsa thora mhaṇatī | parī te vivekī jāṇatī | sakal̤a kāṃhīṃ || 28 ||
ऐसा आहे समाचार । कारण पाहिजे विचार । बहुतांच्या बोलें हा संसर । नासूं नये ॥ २९ ॥
aisā āhe samācāra | kāraṇa pāhije vicāra | bahutāṃcyā boleṃ hā saṃsara | nāsūṃ naye || 29 ||
पुस्तकज्ञानें निश्चये धरणें । तरी गुरु कासया करणें । याकारणें विवरणें । आपुल्या प्रत्ययें ॥ ३० ॥
pustakajñāneṃ niścaye dharaṇeṃ | tarī guru kāsayā karaṇeṃ | yākāraṇeṃ vivaraṇeṃ | āpulyā pratyayeṃ || 30 ||
जो बहुतांच्या बोलें लागला । तो नेमस्त जाणावा बुडाला । येक साहेब नस्तां कोणाला । मुश्यारा मगावा । इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे । सृष्टिक्रमनिरूपणनाम समास सहावा ॥ ३१ ॥
jo bahutāṃcyā boleṃ lāgalā | to nemasta jāṇāvā buḍālā | yeka sāheba nastāṃ koṇālā | muśyārā magāvā | iti śrīdāsabodhe guruśiṣyasaṃvāde | sṛṣṭikramanirūpaṇanāma samāsa sahāvā || 31 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).