Skip to content

दशक 12 · समास 6 · सृष्टिक्रमनिरूपण

Book 12, section 6

sṛṣṭikramanirūpaṇa

The original ovis of Ramdas’s Dasbodh.

31 versesMarathi with transliteration

A lamp beside a manuscript of Ramdas’s Dasbodh.

॥ श्रीराम ॥ । ब्रह्म निर्मळ निश्चळ । शाश्वत सार अमळ विमळ । अवकाश घन पोकळ । गगनाऐसें ॥ १ ॥

|| śrīrāma || | brahma nirmal̤a niścal̤a | śāśvata sāra amal̤a vimal̤a | avakāśa ghana pokal̤a | gaganāaiseṃ || 1 ||

Report an error

तयास करणें ना धरणें । तयास जन्म ना मरणें । तेथें जाणणें ना नेणणें । सुन्यातीत ॥ २ ॥

tayāsa karaṇeṃ nā dharaṇeṃ | tayāsa janma nā maraṇeṃ | tetheṃ jāṇaṇeṃ nā neṇaṇeṃ | sunyātīta || 2 ||

Report an error

तें रचेना ना खचेना । तें होयेना ना जायेना । मायातीत निरंजना पारचि नाहीं ॥ ३ ॥

teṃ racenā nā khacenā | teṃ hoyenā nā jāyenā | māyātīta niraṃjanā pāraci nāhīṃ || 3 ||

Report an error

पुढें संकल्प उठिला । षडगुणेश्वर बोलिजे त्याला । अर्धरारीनटेश्वराला । बोलिजेतें ॥ ४ ॥

puḍheṃ saṃkalpa uṭhilā | ṣaḍaguṇeśvara bolije tyālā | ardharārīnaṭeśvarālā | bolijeteṃ || 4 ||

Report an error

सर्वेश्वर सर्वज्ञ । साक्षी द्रष्टा ज्ञानघन । परेश परमात्मा जगजीवन । मूळपुरुष ॥ ५ ॥

sarveśvara sarvajña | sākṣī draṣṭā jñānaghana | pareśa paramātmā jagajīvana | mūl̤apuruṣa || 5 ||

Report an error

ते मूळमाया बहुगुणी । अधोमुखें गुणक्षोभिणी । गुणत्रये तिजपासूनि । निर्माण जाले ॥ ६ ॥

te mūl̤amāyā bahuguṇī | adhomukheṃ guṇakṣobhiṇī | guṇatraye tijapāsūni | nirmāṇa jāle || 6 ||

Report an error

पुढें विष्णु जाला निर्माण । जाणतीकळा सत्वगुण । जो करिताहे पाळण । त्रैलोक्याचें ॥ ७ ॥

puḍheṃ viṣṇu jālā nirmāṇa | jāṇatīkal̤ā satvaguṇa | jo karitāhe pāl̤aṇa | trailokyāceṃ || 7 ||

Report an error

पुढें जाणीवनेणीवमिश्रित । ब्रह्मा जाणावा नेमस्त । त्याच्या गुणें उत्पत्ति होत । भुवनत्रैं ॥ ८ ॥

puḍheṃ jāṇīvaneṇīvamiśrita | brahmā jāṇāvā nemasta | tyācyā guṇeṃ utpatti hota | bhuvanatraiṃ || 8 ||

Report an error

पुढें रुद्र तमोगुण । सकळ संव्हाराचें कारण । सकळ कांहीं कर्तेपण । तेथेंचि आलें ॥ ९ ॥

puḍheṃ rudra tamoguṇa | sakal̤a saṃvhārāceṃ kāraṇa | sakal̤a kāṃhīṃ kartepaṇa | tetheṃci āleṃ || 9 ||

Report an error

तेथून पुढें पंचभूतें । पावलीं पष्ट दशेतें । अष्टधा प्रकृतीचें स्वरूप तें । मुळींच आहे ॥ १० ॥

tethūna puḍheṃ paṃcabhūteṃ | pāvalīṃ paṣṭa daśeteṃ | aṣṭadhā prakṛtīceṃ svarūpa teṃ | mul̤īṃca āhe || 10 ||

Report an error

निश्चळीं जालें चळण । तेंचि वायोचें लक्षण । पंचभूतें आणि त्रिगुण । सूक्ष्म अष्टधा ॥ ११ ॥

niścal̤īṃ jāleṃ cal̤aṇa | teṃci vāyoceṃ lakṣaṇa | paṃcabhūteṃ āṇi triguṇa | sūkṣma aṣṭadhā || 11 ||

Report an error

आकाश म्हणिजे अंतरात्मा । प्रत्ययें पाहवा महिमा । त्या आकाशापासून जन्मा । वायो आला ॥ १२ ॥

ākāśa mhaṇije aṃtarātmā | pratyayeṃ pāhavā mahimā | tyā ākāśāpāsūna janmā | vāyo ālā || 12 ||

Report an error

तया वायोच्या दोनी झुळुका । उष्ण सीतळ ऐका । सीतळापासून तारा मयंका । जन्म जाला ॥ १३ ॥

tayā vāyocyā donī jhul̤ukā | uṣṇa sītal̤a aikā | sītal̤āpāsūna tārā mayaṃkā | janma jālā || 13 ||

Report an error

उष्णापासून रवि वन्ही । विद्युल्यता आदिकरूनि । सीतळ उष्ण मिळोनि । तेज जाणावें ॥ १४ ॥

uṣṇāpāsūna ravi vanhī | vidyulyatā ādikarūni | sītal̤a uṣṇa mil̤oni | teja jāṇāveṃ || 14 ||

Report an error

तया तेजापासून जालें आप । आप आळोन पृथ्वीचें रूप । पुढें औषधी अमूप । निर्माण जाल्यां ॥ १५ ॥

tayā tejāpāsūna jāleṃ āpa | āpa āl̤ona pṛthvīceṃ rūpa | puḍheṃ auṣadhī amūpa | nirmāṇa jālyāṃ || 15 ||

Report an error

औषधीपासून नाना रस । नाना बीज अन्नरस । चौयासि लक्ष योनीच वास । भूमंडळीं ॥ १६ ॥

auṣadhīpāsūna nānā rasa | nānā bīja annarasa | cauyāsi lakṣa yonīca vāsa | bhūmaṃḍal̤īṃ || 16 ||

Report an error

ऐसी जाली सृष्टीरचना । विचार आणिला पाहिजे मना । प्रत्ययेंविण अनुमाना । पात्र होईजे ॥ १७ ॥

aisī jālī sṛṣṭīracanā | vicāra āṇilā pāhije manā | pratyayeṃviṇa anumānā | pātra hoīje || 17 ||

Report an error

ऐसा जाला आकार । येणेंचि न्यायें संव्हार । सारासारविचार । यास बोलिजे ॥ १८ ॥

aisā jālā ākāra | yeṇeṃci nyāyeṃ saṃvhāra | sārāsāravicāra | yāsa bolije || 18 ||

Report an error

जें जें जेथून निर्माण जालें । तें तें तेथेंचि निमालें । येणेंचि न्यायें संव्हारलें । माहाप्रळईं ॥ १९ ॥

jeṃ jeṃ jethūna nirmāṇa jāleṃ | teṃ teṃ tetheṃci nimāleṃ | yeṇeṃci nyāyeṃ saṃvhāraleṃ | māhāpral̤aīṃ || 19 ||

Report an error

आद्य मध्य अवसान । जें शाश्वत निरंजन । तेथें लावावें अनुसंधान । जाणते पुरुषीं ॥ २० ॥

ādya madhya avasāna | jeṃ śāśvata niraṃjana | tetheṃ lāvāveṃ anusaṃdhāna | jāṇate puruṣīṃ || 20 ||

Report an error

होत जाते नाना रचना । परी ते कांहींच तगेना । सारासार विचारणा । याकारणें ॥ २१ ॥

hota jāte nānā racanā | parī te kāṃhīṃca tagenā | sārāsāra vicāraṇā | yākāraṇeṃ || 21 ||

Report an error

द्रष्टा साक्षी अंतरात्मा । सर्वत्र बोलती महिमा । परी हे सर्वसाक्षिणी अवस्ता मां । प्रत्ययें पाहवी ॥ २२ ॥

draṣṭā sākṣī aṃtarātmā | sarvatra bolatī mahimā | parī he sarvasākṣiṇī avastā māṃ | pratyayeṃ pāhavī || 22 ||

Report an error

मुळापासून सेवटवरी । अवघी मायेची भरोवरी । नाना विद्या कळाकुंसरी । तयेमधें ॥ २३ ॥

mul̤āpāsūna sevaṭavarī | avaghī māyecī bharovarī | nānā vidyā kal̤ākuṃsarī | tayemadheṃ || 23 ||

Report an error

जो उपाधीचा सेवट पावेल । त्यास भ्रम ऐसें वाटेल । जो उपाधीमध्यें आडकेल । त्यास काढिता कवण ॥ २४ ॥

jo upādhīcā sevaṭa pāvela | tyāsa bhrama aiseṃ vāṭela | jo upādhīmadhyeṃ āḍakela | tyāsa kāḍhitā kavaṇa || 24 ||

Report an error

विवेक प्रत्ययाचीं कामें । कैसीं घडतील अनुमानभ्रमें । सारासारविचाराचेन संभ्रमें । पाविजे ब्रह्म ॥ २५ ॥

viveka pratyayācīṃ kāmeṃ | kaisīṃ ghaḍatīla anumānabhrameṃ | sārāsāravicārācena saṃbhrameṃ | pāvije brahma || 25 ||

Report an error

ब्रह्मांडींचे माहाकारण । ते मुळमाया जाण । अपूर्णास म्हणती ब्रह्म पूर्ण । विवेकहीन ॥ २६ ॥

brahmāṃḍīṃce māhākāraṇa | te mul̤amāyā jāṇa | apūrṇāsa mhaṇatī brahma pūrṇa | vivekahīna || 26 ||

Report an error

सृष्टीमधें बहुजन । येक भोगिती नृपासन । येक विष्ठा टाकिती जाण । प्रत्येक्ष आतां ॥ २७ ॥

sṛṣṭīmadheṃ bahujana | yeka bhogitī nṛpāsana | yeka viṣṭhā ṭākitī jāṇa | pratyekṣa ātāṃ || 27 ||

Report an error

ऐसे उदंड लोक असती । आपणास थोर म्हणती । परी ते विवेकी जाणती । सकळ कांहीं ॥ २८ ॥

aise udaṃḍa loka asatī | āpaṇāsa thora mhaṇatī | parī te vivekī jāṇatī | sakal̤a kāṃhīṃ || 28 ||

Report an error

ऐसा आहे समाचार । कारण पाहिजे विचार । बहुतांच्या बोलें हा संसर । नासूं नये ॥ २९ ॥

aisā āhe samācāra | kāraṇa pāhije vicāra | bahutāṃcyā boleṃ hā saṃsara | nāsūṃ naye || 29 ||

Report an error

पुस्तकज्ञानें निश्चये धरणें । तरी गुरु कासया करणें । याकारणें विवरणें । आपुल्या प्रत्ययें ॥ ३० ॥

pustakajñāneṃ niścaye dharaṇeṃ | tarī guru kāsayā karaṇeṃ | yākāraṇeṃ vivaraṇeṃ | āpulyā pratyayeṃ || 30 ||

Report an error

जो बहुतांच्या बोलें लागला । तो नेमस्त जाणावा बुडाला । येक साहेब नस्तां कोणाला । मुश्यारा मगावा । इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे । सृष्टिक्रमनिरूपणनाम समास सहावा ॥ ३१ ॥

jo bahutāṃcyā boleṃ lāgalā | to nemasta jāṇāvā buḍālā | yeka sāheba nastāṃ koṇālā | muśyārā magāvā | iti śrīdāsabodhe guruśiṣyasaṃvāde | sṛṣṭikramanirūpaṇanāma samāsa sahāvā || 31 ||

Report an error

Illustration: Verse & Place (Project-owned).