Skip to content

दशक 12 · समास 10 · उत्तमपुरुषनिरूपण

Book 12, section 10

uttamapuruṣanirūpaṇa

The original ovis of Ramdas’s Dasbodh.

43 versesMarathi with transliteration

A lamp beside a manuscript of Ramdas’s Dasbodh.

॥ श्रीराम ॥ । आपण येथेष्ट जेवणें । उरलें तें अन्न वाटणें । परंतु वाया दवडणें । हा धर्म नव्हे ॥ १ ॥

|| śrīrāma || | āpaṇa yetheṣṭa jevaṇeṃ | uraleṃ teṃ anna vāṭaṇeṃ | paraṃtu vāyā davaḍaṇeṃ | hā dharma navhe || 1 ||

Report an error

तैसें ज्ञानें तृप्त व्हावें। तेंचि ज्ञान जनास सांगावें । तरतेन बुडों नेदावें । बुडतयासी ॥ २ ॥

taiseṃ jñāneṃ tṛpta vhāveṃ| teṃci jñāna janāsa sāṃgāveṃ | taratena buḍoṃ nedāveṃ | buḍatayāsī || 2 ||

Report an error

उत्तम गुण स्वयें घ्यावे । ते बहुतांस सांगावे । वर्तल्याविण बोलावे । ते शब्द मिथ्या ॥ ३ ॥

uttama guṇa svayeṃ ghyāve | te bahutāṃsa sāṃgāve | vartalyāviṇa bolāve | te śabda mithyā || 3 ||

Report an error

स्नान संध्या देवार्चन । येकाग्र करावें जपध्यान । हरिकथा निरूपण । केलें पाहिजे ॥ ४ ॥

snāna saṃdhyā devārcana | yekāgra karāveṃ japadhyāna | harikathā nirūpaṇa | keleṃ pāhije || 4 ||

Report an error

शरीर परोपकारीं लावावें । बहुतांच्या कार्यास यावें । उणें पडों नेदावें । कोणियेकाचें ॥ ५ ॥

śarīra paropakārīṃ lāvāveṃ | bahutāṃcyā kāryāsa yāveṃ | uṇeṃ paḍoṃ nedāveṃ | koṇiyekāceṃ || 5 ||

Report an error

आडले जाकसलें जाणावें । यथानशक्ति कामास यावें । मृदवचनें बोलत जावें । कोणीयेकासी ॥ ६ ॥

āḍale jākasaleṃ jāṇāveṃ | yathānaśakti kāmāsa yāveṃ | mṛdavacaneṃ bolata jāveṃ | koṇīyekāsī || 6 ||

Report an error

दुसयाच्या दुःखें दुःखवावें । परसंतोषें सुखी व्हावें । प्राणीमात्रास मेळऊन घ्यावें । बया शब्दें ॥ ७ ॥

dusayācyā duḥkheṃ duḥkhavāveṃ | parasaṃtoṣeṃ sukhī vhāveṃ | prāṇīmātrāsa mel̤aūna ghyāveṃ | bayā śabdeṃ || 7 ||

Report an error

बहुतांचे अन्याये क्ष्मावे । बहुतांचे कार्यभाग करावे । आपल्यापरीस व्हावे । पारखे जन ॥ ८ ॥

bahutāṃce anyāye kṣmāve | bahutāṃce kāryabhāga karāve | āpalyāparīsa vhāve | pārakhe jana || 8 ||

Report an error

दुसयाचें अंतरजाणावें । तदनुसारचि वर्तावें । लोकांस परीक्षित जावें । नाना प्रकारें ॥ ९ ॥

dusayāceṃ aṃtarajāṇāveṃ | tadanusāraci vartāveṃ | lokāṃsa parīkṣita jāveṃ | nānā prakāreṃ || 9 ||

Report an error

नेमकचि बोलावें । तत्काळचि प्रतिवचन द्यावें । कदापी रागास न यावें । क्ष्मारूपें ॥ १० ॥

nemakaci bolāveṃ | tatkāl̤aci prativacana dyāveṃ | kadāpī rāgāsa na yāveṃ | kṣmārūpeṃ || 10 ||

Report an error

आलस्य अवघाच दवडावा । येत्न उदंडचि करावा । शब्दमत्सर न करावा । कोणीयेकाचा ॥ ११ ॥

ālasya avaghāca davaḍāvā | yetna udaṃḍaci karāvā | śabdamatsara na karāvā | koṇīyekācā || 11 ||

Report an error

उत्तम पदार्थ दुसयास द्यावा । शब्द निवडून बोलावा । सावधपणें करीत जावा । संसार आपला ॥ १२ ॥

uttama padārtha dusayāsa dyāvā | śabda nivaḍūna bolāvā | sāvadhapaṇeṃ karīta jāvā | saṃsāra āpalā || 12 ||

Report an error

मरणाचें स्मरण असावें । हरिभक्तीस सादर व्हावें । मरोन कीर्तीस उरवावें । येणें प्रकारें ॥ १३ ॥

maraṇāceṃ smaraṇa asāveṃ | haribhaktīsa sādara vhāveṃ | marona kīrtīsa uravāveṃ | yeṇeṃ prakāreṃ || 13 ||

Report an error

नेमकपणें वर्तों लागला । तो बहुतांस कळों आला । सर्व आर्जवी तयाला । काये उणें ॥ १४ ॥

nemakapaṇeṃ vartoṃ lāgalā | to bahutāṃsa kal̤oṃ ālā | sarva ārjavī tayālā | kāye uṇeṃ || 14 ||

Report an error

ऐसा उत्तम गुणी विशेष । तयास म्हणावें पुरुष । जयाच्या भजनें जगदीश । तृप्त होये ॥ १५ ॥

aisā uttama guṇī viśeṣa | tayāsa mhaṇāveṃ puruṣa | jayācyā bhajaneṃ jagadīśa | tṛpta hoye || 15 ||

Report an error

उदंड धिःकारून बोलती । तरी चळों नेदावी शांति । दुर्जनास मिळोन जाती । धन्य ते साधु ॥ १६ ॥

udaṃḍa dhiḥkārūna bolatī | tarī cal̤oṃ nedāvī śāṃti | durjanāsa mil̤ona jātī | dhanya te sādhu || 16 ||

Report an error

उत्तम गुणीं श्रृंघारला । ज्ञानवैराग्यें शोभला । तोची येक जाणावा भला । भूमंडळीं ॥ १७ ॥

uttama guṇīṃ śrṛṃghāralā | jñānavairāgyeṃ śobhalā | tocī yeka jāṇāvā bhalā | bhūmaṃḍal̤īṃ || 17 ||

Report an error

स्वयें आपण कष्टावें । बहुतांचें सोसित जावें । झिजोन कीर्तीस उरवावें । नाना प्रकारें ॥ १८ ॥

svayeṃ āpaṇa kaṣṭāveṃ | bahutāṃceṃ sosita jāveṃ | jhijona kīrtīsa uravāveṃ | nānā prakāreṃ || 18 ||

Report an error

कीर्ती पाहों जातां सुख नाहीं । सुख पाहातां कीर्ती नाहीं । विचारेंविण कोठेंचि नाहीं । सामाधान ॥ १९ ॥

kīrtī pāhoṃ jātāṃ sukha nāhīṃ | sukha pāhātāṃ kīrtī nāhīṃ | vicāreṃviṇa koṭheṃci nāhīṃ | sāmādhāna || 19 ||

Report an error

परांतरास न लावावा ढका । कदापि पडों नेदावा चुका । स्मासीळ तयाच्या तुका । हानी नाहीं ॥ २० ॥

parāṃtarāsa na lāvāvā ḍhakā | kadāpi paḍoṃ nedāvā cukā | smāsīl̤a tayācyā tukā | hānī nāhīṃ || 20 ||

Report an error

आपलें अथवा परावें । कार्य अवघेंच करावें । प्रसंगीं कामास चुकवावें । हें विहित नव्हे ॥ २१ ॥

āpaleṃ athavā parāveṃ | kārya avagheṃca karāveṃ | prasaṃgīṃ kāmāsa cukavāveṃ | heṃ vihita navhe || 21 ||

Report an error

बरें बोलतां सुख वाटतें । हें तों प्रत्यक्ष कळतें । आत्मवत परावें तें । मानीत जावें ॥ २२ ॥

bareṃ bolatāṃ sukha vāṭateṃ | heṃ toṃ pratyakṣa kal̤ateṃ | ātmavata parāveṃ teṃ | mānīta jāveṃ || 22 ||

Report an error

कठिण शब्दें वाईट वाटतें । तें तों प्रत्ययास येतें । तरी मग वाईट बोलावें तें । काये निमित्य ॥ २३ ॥

kaṭhiṇa śabdeṃ vāīṭa vāṭateṃ | teṃ toṃ pratyayāsa yeteṃ | tarī maga vāīṭa bolāveṃ teṃ | kāye nimitya || 23 ||

Report an error

आपणास चिमोट घेतला । तेणें कासाविस जाला । आपणावरून दुसयाला । राखत जावें ॥ २४ ॥

āpaṇāsa cimoṭa ghetalā | teṇeṃ kāsāvisa jālā | āpaṇāvarūna dusayālā | rākhata jāveṃ || 24 ||

Report an error

जे दुसयास दुःख करी । ते अपवित्र वैखरी । आपणास घात करी । कोणियेके प्रसंगीं ॥ २५ ॥

je dusayāsa duḥkha karī | te apavitra vaikharī | āpaṇāsa ghāta karī | koṇiyeke prasaṃgīṃ || 25 ||

Report an error

पेरिलें ते उगवतें । बोलण्यासारिखें उत्तर येतें । तरी मग कर्कश बोलावें तें । काये निमित्य ॥ २६ ॥

perileṃ te ugavateṃ | bolaṇyāsārikheṃ uttara yeteṃ | tarī maga karkaśa bolāveṃ teṃ | kāye nimitya || 26 ||

Report an error

आपल्या पुरुषार्थवैभवें । बहुतांस सुखी करावें । परंतु कष्टी करावें । हे राक्षेसी क्रिया ॥ २७ ॥

āpalyā puruṣārthavaibhaveṃ | bahutāṃsa sukhī karāveṃ | paraṃtu kaṣṭī karāveṃ | he rākṣesī kriyā || 27 ||

Report an error

दंभ दर्प अभिमान । क्रोध आणी कठिण वचन । हें अज्ञानाचें लक्षण । भगवद्गीितेंत बोलिलें ॥ २८ ॥

daṃbha darpa abhimāna | krodha āṇī kaṭhiṇa vacana | heṃ ajñānāceṃ lakṣaṇa | bhagavadgīiteṃta bolileṃ || 28 ||

Report an error

जो उत्तम गुणें शोभला । तोचि पुरुष माहा भला । कित्येक लोक तयाला । शोधीत फिरती ॥ २९ ॥

jo uttama guṇeṃ śobhalā | toci puruṣa māhā bhalā | kityeka loka tayālā | śodhīta phiratī || 29 ||

Report an error

क्रियेविण शब्दज्ञान । तेंचि स्वानाचें वमन । भले तेथें अवलोकन । कदापी न करिती ॥ ३० ॥

kriyeviṇa śabdajñāna | teṃci svānāceṃ vamana | bhale tetheṃ avalokana | kadāpī na karitī || 30 ||

Report an error

मनापासून भक्ति करणें । उत्तम गुण अगत्य धरणें । तया माहांपुरुषाकारणें । धुंडीत येती ॥ ३१ ॥

manāpāsūna bhakti karaṇeṃ | uttama guṇa agatya dharaṇeṃ | tayā māhāṃpuruṣākāraṇeṃ | dhuṃḍīta yetī || 31 ||

Report an error

ऐसा जो माहानुभाव। तेणें करावा समुदाव । भक्तियोगें देवाधिदेव । आपुला करावा ॥ ३२ ॥

aisā jo māhānubhāva| teṇeṃ karāvā samudāva | bhaktiyogeṃ devādhideva | āpulā karāvā || 32 ||

Report an error

आपण आवचितें मरोन जावें । मग भजन कोणें करावें । याकारणें भजनास लावावे । बहुत लोक ॥ ३३ ॥

āpaṇa āvaciteṃ marona jāveṃ | maga bhajana koṇeṃ karāveṃ | yākāraṇeṃ bhajanāsa lāvāve | bahuta loka || 33 ||

Report an error

आमची प्रतिज्ञा ऐसी । कांहीं न मागावें शिष्यासी । आपणामागें जगदीशासी । भजत जावें ॥ ३४ ॥

āmacī pratijñā aisī | kāṃhīṃ na māgāveṃ śiṣyāsī | āpaṇāmāgeṃ jagadīśāsī | bhajata jāveṃ || 34 ||

Report an error

याकारणें समुदाव । जाला पाहिजे मोहोछाव । हातोहातीं देवाधिदेव । वोळेसा करावा ॥ ३५ ॥

yākāraṇeṃ samudāva | jālā pāhije mohochāva | hātohātīṃ devādhideva | vol̤esā karāvā || 35 ||

Report an error

आता समुदायाकारणें । पाहिजेती दोनी लक्षणें । श्रोतीं येथें सावधपणें । मन घालावें ॥ ३६ ॥

ātā samudāyākāraṇeṃ | pāhijetī donī lakṣaṇeṃ | śrotīṃ yetheṃ sāvadhapaṇeṃ | mana ghālāveṃ || 36 ||

Report an error

जेणें बहुतांस घडे भक्ति । ते हे रोकडी प्रबोधशक्ति । बहुतांचें मनोगत हातीं । घेतलें पाहिजे ॥ ३७ ॥

jeṇeṃ bahutāṃsa ghaḍe bhakti | te he rokaḍī prabodhaśakti | bahutāṃceṃ manogata hātīṃ | ghetaleṃ pāhije || 37 ||

Report an error

मागा बोलिले उत्तम गुण । तयास मानिती प्रमाण । प्रबोधशक्तीचें लक्षण । पुढें चाले ॥ ३८ ॥

māgā bolile uttama guṇa | tayāsa mānitī pramāṇa | prabodhaśaktīceṃ lakṣaṇa | puḍheṃ cāle || 38 ||

Report an error

बोलण्यासारिखें चालणें । स्वयें करून बोलणें । तयाचीं वचनें प्रमाणें । मानिती जनीं ॥ ३९ ॥

bolaṇyāsārikheṃ cālaṇeṃ | svayeṃ karūna bolaṇeṃ | tayācīṃ vacaneṃ pramāṇeṃ | mānitī janīṃ || 39 ||

Report an error

जें जें जनास मानेना । तें तें जनहि मानीना । आपण येकला जन नाना । सृष्टिमधें ॥ ४० ॥

jeṃ jeṃ janāsa mānenā | teṃ teṃ janahi mānīnā | āpaṇa yekalā jana nānā | sṛṣṭimadheṃ || 40 ||

Report an error

म्हणोन सांगाती असावे । मानत मानत शिकवावे । हळु हळु सेवटा न्यावे । विवेकानें ॥ ४१ ॥

mhaṇona sāṃgātī asāve | mānata mānata śikavāve | hal̤u hal̤u sevaṭā nyāve | vivekāneṃ || 41 ||

Report an error

परंतु हे विवेकाचीं कामें । विवेकी करील नेमें । इतर ते बापुडे भ्रमें । भांडोंच लागले ॥ ४२ ॥

paraṃtu he vivekācīṃ kāmeṃ | vivekī karīla nemeṃ | itara te bāpuḍe bhrameṃ | bhāṃḍoṃca lāgale || 42 ||

Report an error

बहुतांसीं भांडतां येकला । शैन्यावांचून पुरवला । याकारणें बहुतांला । राजी राखावें । इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे । उत्तमपुरुषनिरूपणनाम समास दहावा ॥ । ॥ दशक बारावा समाप्त ॥ ४३ ॥

bahutāṃsīṃ bhāṃḍatāṃ yekalā | śainyāvāṃcūna puravalā | yākāraṇeṃ bahutāṃlā | rājī rākhāveṃ | iti śrīdāsabodhe guruśiṣyasaṃvāde | uttamapuruṣanirūpaṇanāma samāsa dahāvā || | || daśaka bārāvā samāpta || 43 ||

Report an error

Illustration: Verse & Place (Project-owned).