॥ श्रीराम ॥ । श्रोता म्हणे वक्तयासी । कोण कर्ता निश्चयेंसीं । सलळ सृष्टि ब्रह्मांडासी । कोणें केलें ॥ १ ॥
|| śrīrāma || | śrotā mhaṇe vaktayāsī | koṇa kartā niścayeṃsīṃ | salal̤a sṛṣṭi brahmāṃḍāsī | koṇeṃ keleṃ || 1 ||
दशक 13 · समास 8 · कर्ता निरूपण
kartā nirūpaṇa
The original ovis of Ramdas’s Dasbodh.
38 versesMarathi with transliteration
॥ श्रीराम ॥ । श्रोता म्हणे वक्तयासी । कोण कर्ता निश्चयेंसीं । सलळ सृष्टि ब्रह्मांडासी । कोणें केलें ॥ १ ॥
|| śrīrāma || | śrotā mhaṇe vaktayāsī | koṇa kartā niścayeṃsīṃ | salal̤a sṛṣṭi brahmāṃḍāsī | koṇeṃ keleṃ || 1 ||
तव बोलिला सभानायेक । जे बोलिके येकाहून येक । या बोलण्याचे कौतुक । श्रोतीं सादर ऐकावें ॥ २ ॥
tava bolilā sabhānāyeka | je bolike yekāhūna yeka | yā bolaṇyāce kautuka | śrotīṃ sādara aikāveṃ || 2 ||
येक म्हणती कर्ता देव । येक म्हणती कोण देव । आपुलाला अभिप्राव । बोलते जाले ॥ ३ ॥
yeka mhaṇatī kartā deva | yeka mhaṇatī koṇa deva | āpulālā abhiprāva | bolate jāle || 3 ||
उत्तम मध्यम कनिष्ठ । भावर्थें बोलती पष्ट । आपुलाली उपासना श्रेष्ठ । मानिती जनीं ॥ ४ ॥
uttama madhyama kaniṣṭha | bhāvartheṃ bolatī paṣṭa | āpulālī upāsanā śreṣṭha | mānitī janīṃ || 4 ||
कोणीयेक ऐसें म्हणती । कर्ता देव मंगळमूर्ती । येक म्हणती सरस्वती । सर्व करी ॥ ५ ॥
koṇīyeka aiseṃ mhaṇatī | kartā deva maṃgal̤amūrtī | yeka mhaṇatī sarasvatī | sarva karī || 5 ||
येक म्हणती कर्ता भैरव । येक म्हणती खंडेराव । येक म्हणती बीरेदेव । येक म्हणती भगवती ॥ ६ ॥
yeka mhaṇatī kartā bhairava | yeka mhaṇatī khaṃḍerāva | yeka mhaṇatī bīredeva | yeka mhaṇatī bhagavatī || 6 ||
येक म्हणती नरहरी । येक म्हणती बनशंकरी । येक म्हणती सर्व करी । नारायेणु ॥ ७ ॥
yeka mhaṇatī naraharī | yeka mhaṇatī banaśaṃkarī | yeka mhaṇatī sarva karī | nārāyeṇu || 7 ||
येक म्हणती श्रीराम कर्ता । येक म्हणती श्रीकृष्ण कर्ता । येक म्हणती भगवंत कर्ता । केशवराज ॥ ८ ॥
yeka mhaṇatī śrīrāma kartā | yeka mhaṇatī śrīkṛṣṇa kartā | yeka mhaṇatī bhagavaṃta kartā | keśavarāja || 8 ||
येक म्हणती पांडुरंग । येक म्हणती श्रीरंग । येक म्हणती झोटींग । सर्व करी ॥ ९ ॥
yeka mhaṇatī pāṃḍuraṃga | yeka mhaṇatī śrīraṃga | yeka mhaṇatī jhoṭīṃga | sarva karī || 9 ||
येक म्हणती मुंज्या कर्ता । येक म्हणती सूर्य कर्ता । येक म्हणती अग्न कर्ता । सकळ कांहीं ॥ १० ॥
yeka mhaṇatī muṃjyā kartā | yeka mhaṇatī sūrya kartā | yeka mhaṇatī agna kartā | sakal̤a kāṃhīṃ || 10 ||
येक म्हणती लक्ष्मी करी । येक म्हणती मारुती करी । येक म्हणती धरत्री करी । सर्व कांही ॥ ११ ॥
yeka mhaṇatī lakṣmī karī | yeka mhaṇatī mārutī karī | yeka mhaṇatī dharatrī karī | sarva kāṃhī || 11 ||
येक म्हणती तुकाई । येक म्हणती येमाई । येक म्हणती सटवाई । सर्वकरी ॥ १२ ॥
yeka mhaṇatī tukāī | yeka mhaṇatī yemāī | yeka mhaṇatī saṭavāī | sarvakarī || 12 ||
येक म्हणती भार्गव कर्ता । येक म्हणती वामन कर्ता । येक म्हणती परमात्मा कर्ता । येकचि आहे ॥ १३ ॥
yeka mhaṇatī bhārgava kartā | yeka mhaṇatī vāmana kartā | yeka mhaṇatī paramātmā kartā | yekaci āhe || 13 ||
येक म्हणती विरणा कर्ता । येक म्हणती बस्वंणा कर्ता । येक म्हणती रेवंणा कर्ता । सर्व कांहीं ॥ १४ ॥
yeka mhaṇatī viraṇā kartā | yeka mhaṇatī basvaṃṇā kartā | yeka mhaṇatī revaṃṇā kartā | sarva kāṃhīṃ || 14 ||
येक म्हणती रवळया कर्ता । येक म्हणती स्वामी कार्तिक कर्ता । येक म्हणती वेंकटेश कर्ता । सर्व कांहीं ॥ १५ ॥
yeka mhaṇatī raval̤ayā kartā | yeka mhaṇatī svāmī kārtika kartā | yeka mhaṇatī veṃkaṭeśa kartā | sarva kāṃhīṃ || 15 ||
येक म्हणती गुरु कर्ता । येक म्हणती दत्त कर्ता । येक म्हणती मुख्य कर्ता । वोढ्या जगन्नथ ॥ १६ ॥
yeka mhaṇatī guru kartā | yeka mhaṇatī datta kartā | yeka mhaṇatī mukhya kartā | voḍhyā jagannatha || 16 ||
येक म्हणती ब्रह्मा कर्ता । येक म्हणती विष्णु कर्ता । येक म्हणती महेश कर्ता । निश्चयेंसीं ॥ १७ ॥
yeka mhaṇatī brahmā kartā | yeka mhaṇatī viṣṇu kartā | yeka mhaṇatī maheśa kartā | niścayeṃsīṃ || 17 ||
येक म्हणती प्रजन्य कर्ता । येक म्हणती वायो कर्ता । येक म्हणती करून अकर्ता । निर्गुण देव ॥ १८ ॥
yeka mhaṇatī prajanya kartā | yeka mhaṇatī vāyo kartā | yeka mhaṇatī karūna akartā | nirguṇa deva || 18 ||
येक म्हणती माया करी । येक म्हणती जीव करी । येक म्हणती सर्व करी । प्रारब्धयोग ॥ १९ ॥
yeka mhaṇatī māyā karī | yeka mhaṇatī jīva karī | yeka mhaṇatī sarva karī | prārabdhayoga || 19 ||
येक म्हणती प्रेत्नी करी । येक म्हणती स्वभाव करी । येक म्हणती कोण करी । कोण जाणे ॥ २० ॥
yeka mhaṇatī pretnī karī | yeka mhaṇatī svabhāva karī | yeka mhaṇatī koṇa karī | koṇa jāṇe || 20 ||
ऐसा कर्त्याचा विचार । पुसतां भरला बजार । आतां कोणाचें उत्तर । खरें मानावें ॥ २१ ॥
aisā kartyācā vicāra | pusatāṃ bharalā bajāra | ātāṃ koṇāceṃ uttara | khareṃ mānāveṃ || 21 ||
जेहिं जो देव मानिला । कर्ता म्हणती तयाला । ऐसा लोकांचा गल्बला । वोसरेना ॥ २२ ॥
jehiṃ jo deva mānilā | kartā mhaṇatī tayālā | aisā lokāṃcā galbalā | vosarenā || 22 ||
आपुलाल्या साभिमानें निश्चयेचि केला मनें । याचा विचार पाहाणें । घडेचिना ॥ २३ ॥
āpulālyā sābhimāneṃ niścayeci kelā maneṃ | yācā vicāra pāhāṇeṃ | ghaḍecinā || 23 ||
बहु लोकांचा बहु विचार । अवघा राहों द्या बाजार । परंतु याचा विचार । ऐसा आहे ॥ २४ ॥
bahu lokāṃcā bahu vicāra | avaghā rāhoṃ dyā bājāra | paraṃtu yācā vicāra | aisā āhe || 24 ||
श्रोतीं व्हावें सावधान । निश्चयें तोडावा अनुमान । प्रत्यये मानावा प्रमाण । जाणते पुरुषीं ॥ २५ ॥
śrotīṃ vhāveṃ sāvadhāna | niścayeṃ toḍāvā anumāna | pratyaye mānāvā pramāṇa | jāṇate puruṣīṃ || 25 ||
जें जें कर्तयानें केलें । तें तें त्याउपरी जालें । कर्त्यापूर्वीं आडळलें । न पाहिजे कीं ॥ २६ ॥
jeṃ jeṃ kartayāneṃ keleṃ | teṃ teṃ tyāuparī jāleṃ | kartyāpūrvīṃ āḍal̤aleṃ | na pāhije kīṃ || 26 ||
केलें तें पंचभूतिक । आणि पंचभूतिक ब्रह्मादिक । तरी भूतांशें पंचभूतिक । केलें तें घडेना ॥ २७ ॥
keleṃ teṃ paṃcabhūtika | āṇi paṃcabhūtika brahmādika | tarī bhūtāṃśeṃ paṃcabhūtika | keleṃ teṃ ghaḍenā || 27 ||
पंचभूतांस वेगळें करावें । मग कर्त्यास वोळखावें । पंचभूतिक तें स्वभावें । कर्त्यांस आलें ॥ २८ ॥
paṃcabhūtāṃsa vegal̤eṃ karāveṃ | maga kartyāsa vol̤akhāveṃ | paṃcabhūtika teṃ svabhāveṃ | kartyāṃsa āleṃ || 28 ||
पंचभूतांवेगळें निर्गुण । तेथें नाहीं कर्तेपण । निर्विकारास विकार कोण । लाऊं शके ॥ २९ ॥
paṃcabhūtāṃvegal̤eṃ nirguṇa | tetheṃ nāhīṃ kartepaṇa | nirvikārāsa vikāra koṇa | lāūṃ śake || 29 ||
निर्गुणास कर्तव्य न घडे । सगुण जाल्यांत सांपडे । आतां कर्तव्यता कोणेकडे । बरें पाहा ॥ ३० ॥
nirguṇāsa kartavya na ghaḍe | saguṇa jālyāṃta sāṃpaḍe | ātāṃ kartavyatā koṇekaḍe | bareṃ pāhā || 30 ||
लटिक्याचा कर्ता कोण । हें पुसणेंचि अप्रमाण । म्हणोनि हेंचि प्रमाण । जें स्वभावेंचि जालें ॥ ३१ ॥
laṭikyācā kartā koṇa | heṃ pusaṇeṃci apramāṇa | mhaṇoni heṃci pramāṇa | jeṃ svabhāveṃci jāleṃ || 31 ||
येक सगुण येक निर्गुण । कोठें लाऊं कर्तेपण । या अर्थाचें विवरण । बरें पाहा ॥ ३२ ॥
yeka saguṇa yeka nirguṇa | koṭheṃ lāūṃ kartepaṇa | yā arthāceṃ vivaraṇa | bareṃ pāhā || 32 ||
सगुणें सगुण केलें । तरी तें पूर्वींच आहे जालें । निर्गुणास कर्तव्य लाविलें । नवचे कीं कदा ॥ ३३ ॥
saguṇeṃ saguṇa keleṃ | tarī teṃ pūrvīṃca āhe jāleṃ | nirguṇāsa kartavya lāvileṃ | navace kīṃ kadā || 33 ||
येथें कर्ताचि दिसेना । प्रत्यये आणावा अनुमाना । दृश्य सत्यत्वें असेना । म्हणोनियां ॥ ३४ ॥
yetheṃ kartāci disenā | pratyaye āṇāvā anumānā | dṛśya satyatveṃ asenā | mhaṇoniyāṃ || 34 ||
केलें तें अवघेंच लटिकें । तरी कर्ता हें बोलणेंचि फिकें । वक्ता म्हणे रे विवेकें । बरें पाहा ॥ ३५ ॥
keleṃ teṃ avagheṃca laṭikeṃ | tarī kartā heṃ bolaṇeṃci phikeṃ | vaktā mhaṇe re vivekeṃ | bareṃ pāhā || 35 ||
बरें पाहाता प्रत्यये आला । तरी कां करावा गल्बला । प्रचित आलियां आपणाला । अंतर्यामीं ॥ ३६ ॥
bareṃ pāhātā pratyaye ālā | tarī kāṃ karāvā galbalā | pracita āliyāṃ āpaṇālā | aṃtaryāmīṃ || 36 ||
आतां असो हें बोलणें । विवेकी तोचि हें जाणे । पूर्वपक्ष लागे उडवणें । येरवीं अनुर्वाच ॥ ३७ ॥
ātāṃ aso heṃ bolaṇeṃ | vivekī toci heṃ jāṇe | pūrvapakṣa lāge uḍavaṇeṃ | yeravīṃ anurvāca || 37 ||
तंव श्रोता करी प्रस्न । देहीं सुखदुःखभोक्ता कोण । पुढें हेंचि निरूपण । बोलिलें असे । इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे । कर्तानिरूपणनाम समास आठवा ॥ ३८ ॥
taṃva śrotā karī prasna | dehīṃ sukhaduḥkhabhoktā koṇa | puḍheṃ heṃci nirūpaṇa | bolileṃ ase | iti śrīdāsabodhe guruśiṣyasaṃvāde | kartānirūpaṇanāma samāsa āṭhavā || 38 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).