Skip to content

दशक 15 · समास 6 · चातुर्यविवरण

Book 15, section 6

cāturyavivaraṇa

The original ovis of Ramdas’s Dasbodh.

30 versesMarathi with transliteration

A lamp beside a manuscript of Ramdas’s Dasbodh.

॥ श्रीराम ॥ । पीतापासून कृष्ण जालें । भूमंडळीं विस्तारलें । तेणेंविण उअमजलें । हें तों घडेना ॥ १ ॥

|| śrīrāma || | pītāpāsūna kṛṣṇa jāleṃ | bhūmaṃḍal̤īṃ vistāraleṃ | teṇeṃviṇa uamajaleṃ | heṃ toṃ ghaḍenā || 1 ||

Report an error

आहे तरी स्वल्प लक्षण । सर्वत्रांची सांठवण । अद्धम आणी उत्तम गुण । तेथेंचि असती ॥ २ ॥

āhe tarī svalpa lakṣaṇa | sarvatrāṃcī sāṃṭhavaṇa | addhama āṇī uttama guṇa | tetheṃci asatī || 2 ||

Report an error

महीसुत सरसाविला । सरसाऊन द्विधा केला । उभयेता मिळोन चालिला । कार्येभाग ॥ ३ ॥

mahīsuta sarasāvilā | sarasāūna dvidhā kelā | ubhayetā mil̤ona cālilā | kāryebhāga || 3 ||

Report an error

स्वेतास्वेतास गांठीं पडतां । मधें कृष्ण मिश्रित होतां । इहलिकसार्थकता । होत आहे ॥ ४ ॥

svetāsvetāsa gāṃṭhīṃ paḍatāṃ | madheṃ kṛṣṇa miśrita hotāṃ | ihalikasārthakatā | hota āhe || 4 ||

Report an error

विवरतां याचा विचार । मूर्ख तोचि होये चतुर । सद्यप्रचित साक्षात्कार । परलोकींचा ॥ ५ ॥

vivaratāṃ yācā vicāra | mūrkha toci hoye catura | sadyapracita sākṣātkāra | paralokīṃcā || 5 ||

Report an error

सकळांस जे मान्य । तेंचि होतसे सामान्य । सामान्यास अनन्य । होईजेत नाहीं ॥ ६ ॥

sakal̤āṃsa je mānya | teṃci hotase sāmānya | sāmānyāsa ananya | hoījeta nāhīṃ || 6 ||

Report an error

उत्तम मध्यम कनिष्ठ रेखा । अदृष्टीची गुप्त रेखा । चत्वार अनुभव रारिखा । होत नाहीं ॥ ७ ॥

uttama madhyama kaniṣṭha rekhā | adṛṣṭīcī gupta rekhā | catvāra anubhava rārikhā | hota nāhīṃ || 7 ||

Report an error

चौदा पिड्यांचे पवाडे । सांगती ते शाहाणे कीं वेडे । ऐकत्यानें घडे कीं न घडे । ऐसें पाहावें ॥ ८ ॥

caudā piḍyāṃce pavāḍe | sāṃgatī te śāhāṇe kīṃ veḍe | aikatyāneṃ ghaḍe kīṃ na ghaḍe | aiseṃ pāhāveṃ || 8 ||

Report an error

रेखा तितुकी पुसोन जाते । प्रत्यक्ष प्रत्यया येतें । डोळेझांकणी करावी तें । कायेनिमित्य ॥ ९ ॥

rekhā titukī pusona jāte | pratyakṣa pratyayā yeteṃ | ḍol̤ejhāṃkaṇī karāvī teṃ | kāyenimitya || 9 ||

Report an error

बहुतांचे बोलीं लागलें । तें प्राणी अनुमानीं बुडालें । मुख्य निश्चये चुकलें । प्रत्ययाचा ॥ १० ॥

bahutāṃce bolīṃ lāgaleṃ | teṃ prāṇī anumānīṃ buḍāleṃ | mukhya niścaye cukaleṃ | pratyayācā || 10 ||

Report an error

उदंडाचें उदंड ऐकावें । परी तें प्रत्ययें पाहावे । खरेंखोटें निवडावें । अंतर्यामीं ॥ ११ ॥

udaṃḍāceṃ udaṃḍa aikāveṃ | parī teṃ pratyayeṃ pāhāve | khareṃkhoṭeṃ nivaḍāveṃ | aṃtaryāmīṃ || 11 ||

Report an error

कोणासी नव्हे म्हणों नये । समजावे अपाये उपाये । प्रत्यये घ्यावा बहुत काये । बोलोनियां ॥ १२ ॥

koṇāsī navhe mhaṇoṃ naye | samajāve apāye upāye | pratyaye ghyāvā bahuta kāye | boloniyāṃ || 12 ||

Report an error

माणुस हेंकाड आणी कच्चें । मान्य करावें तयाचें । येणेंप्रकारें बहुतांचें । अंतर राखावें ॥ १३ ॥

māṇusa heṃkāḍa āṇī kacceṃ | mānya karāveṃ tayāceṃ | yeṇeṃprakāreṃ bahutāṃceṃ | aṃtara rākhāveṃ || 13 ||

Report an error

अंतरीं पीळ पेच वळसा । तोचि वाढवी बहुवसा । तरी मग शाहाणा कैसा । निवऊं नेणें ॥ १४ ॥

aṃtarīṃ pīl̤a peca val̤asā | toci vāḍhavī bahuvasā | tarī maga śāhāṇā kaisā | nivaūṃ neṇeṃ || 14 ||

Report an error

वेडें करावें शाहाणें । तरीच जिणें श्लाघ्यवाणें । उगेंच वादांग वाढविणें । हें मूर्खपण ॥ १५ ॥

veḍeṃ karāveṃ śāhāṇeṃ | tarīca jiṇeṃ ślāghyavāṇeṃ | ugeṃca vādāṃga vāḍhaviṇeṃ | heṃ mūrkhapaṇa || 15 ||

Report an error

मिळोन जाऊन मेळवावें । पडी घेऊन उलथावें । कांहींच कळों नेदावें । विवेकबळें ॥ १६ ॥

mil̤ona jāūna mel̤avāveṃ | paḍī gheūna ulathāveṃ | kāṃhīṃca kal̤oṃ nedāveṃ | vivekabal̤eṃ || 16 ||

Report an error

दुसयाचे चालणें चालावें । दुसयाचे बोलणीं बोलावें । दुसयाचे मनोगतें जावें । मिळोनियां ॥ १७ ॥

dusayāce cālaṇeṃ cālāveṃ | dusayāce bolaṇīṃ bolāveṃ | dusayāce manogateṃ jāveṃ | mil̤oniyāṃ || 17 ||

Report an error

जो दुसयाच्या हितावरी । तो विपट कहिंच न करी । मानत मानत विवरी । अंतर तयाचें ॥ १८ ॥

jo dusayācyā hitāvarī | to vipaṭa kahiṃca na karī | mānata mānata vivarī | aṃtara tayāceṃ || 18 ||

Report an error

आधीं अंतर हातीं घ्यावें । मग हळुहळु उकलावें । नाना उपायें न्यावें । परलोकासी ॥ १९ ॥

ādhīṃ aṃtara hātīṃ ghyāveṃ | maga hal̤uhal̤u ukalāveṃ | nānā upāyeṃ nyāveṃ | paralokāsī || 19 ||

Report an error

हेंकाडास हेंकाड मिळाला । तेथें गल्बलाचि जाला । कळहो उठतां च्यातुर्याला । ठाव कैंचा ॥ २० ॥

heṃkāḍāsa heṃkāḍa mil̤ālā | tetheṃ galbalāci jālā | kal̤aho uṭhatāṃ cyāturyālā | ṭhāva kaiṃcā || 20 ||

Report an error

उगीच करिती बडबड । परी करून दाखविणें हें अवघड । परस्थळ साधणें जड । कठिण आहे ॥ २१ ॥

ugīca karitī baḍabaḍa | parī karūna dākhaviṇeṃ heṃ avaghaḍa | parasthal̤a sādhaṇeṃ jaḍa | kaṭhiṇa āhe || 21 ||

Report an error

धके चपेटे सोसावे । नीच शब्द साहात जावे । प्रस्तावोन परावे । आपले होती ॥ २२ ॥

dhake capeṭe sosāve | nīca śabda sāhāta jāve | prastāvona parāve | āpale hotī || 22 ||

Report an error

प्रसंग जाणोनि बोलावें । जाणपण कांहींच न घावें । लीनता धरून जावें । जेथतेथें ॥ २३ ॥

prasaṃga jāṇoni bolāveṃ | jāṇapaṇa kāṃhīṃca na ghāveṃ | līnatā dharūna jāveṃ | jethatetheṃ || 23 ||

Report an error

कुग्रामें अथवा नगरें । पाहावीं घरांचीं घरें । भिक्षामिसें लाहानथोरें । परीक्षून सोडावीं ॥ २४ ॥

kugrāmeṃ athavā nagareṃ | pāhāvīṃ gharāṃcīṃ ghareṃ | bhikṣāmiseṃ lāhānathoreṃ | parīkṣūna soḍāvīṃ || 24 ||

Report an error

बहुतीं कांहींतरी सांपडे । विचक्षण लोकीं मित्री घडे । उगेच बैसतां कांहींच न घडे । फिर्णें विवरणें ॥ २५ ॥

bahutīṃ kāṃhīṃtarī sāṃpaḍe | vicakṣaṇa lokīṃ mitrī ghaḍe | ugeca baisatāṃ kāṃhīṃca na ghaḍe | phirṇeṃ vivaraṇeṃ || 25 ||

Report an error

सावधपणें सर्व जाणावें । वर्तमान आधींच घ्यावें । जाऊं ये तिकडे जावें । विवेकें सहित ॥ २६ ॥

sāvadhapaṇeṃ sarva jāṇāveṃ | vartamāna ādhīṃca ghyāveṃ | jāūṃ ye tikaḍe jāveṃ | vivekeṃ sahita || 26 ||

Report an error

नाना जिनसपाठांतरें । निवती सकळांचीं अंतरें । लेहोन देतां परोपकारें । सीमा सांडावी ॥ २७ ॥

nānā jinasapāṭhāṃtareṃ | nivatī sakal̤āṃcīṃ aṃtareṃ | lehona detāṃ paropakāreṃ | sīmā sāṃḍāvī || 27 ||

Report an error

जैसें जयास पाहिजे । तैसें तयास दीजे । तरी मग श्रेष्ठचि होइजे । सकळां मान्ये ॥ २८ ॥

jaiseṃ jayāsa pāhije | taiseṃ tayāsa dīje | tarī maga śreṣṭhaci hoije | sakal̤āṃ mānye || 28 ||

Report an error

भूमंडळीं सकळांस मान्य । तो म्हणों नये सामान्य । कित्येक लोक अनन्य । तया पुरुषासी ॥ २९ ॥

bhūmaṃḍal̤īṃ sakal̤āṃsa mānya | to mhaṇoṃ naye sāmānya | kityeka loka ananya | tayā puruṣāsī || 29 ||

Report an error

ऐसीं चातुर्याचीं लक्षणें । चातुर्यें दिग्विजये करणें । मग तयास काये उणें । जेथतेथें । इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे । चातुर्यविवरणनाम समास सहावा ॥ ३० ॥

aisīṃ cāturyācīṃ lakṣaṇeṃ | cāturyeṃ digvijaye karaṇeṃ | maga tayāsa kāye uṇeṃ | jethatetheṃ | iti śrīdāsabodhe guruśiṣyasaṃvāde | cāturyavivaraṇanāma samāsa sahāvā || 30 ||

Report an error

Illustration: Verse & Place (Project-owned).