॥ श्रीराम ॥ । मागां बोलिले लेखनभेद । आतां ऐका अर्थभेद । नाना प्रकारीचे संवाद । समजोन घ्यावे ॥ १ ॥
|| śrīrāma || | māgāṃ bolile lekhanabheda | ātāṃ aikā arthabheda | nānā prakārīce saṃvāda | samajona ghyāve || 1 ||
दशक 19 · समास 2 · विवरणनिरूपण
vivaraṇanirūpaṇa
The original ovis of Ramdas’s Dasbodh.
23 versesMarathi with transliteration
॥ श्रीराम ॥ । मागां बोलिले लेखनभेद । आतां ऐका अर्थभेद । नाना प्रकारीचे संवाद । समजोन घ्यावे ॥ १ ॥
|| śrīrāma || | māgāṃ bolile lekhanabheda | ātāṃ aikā arthabheda | nānā prakārīce saṃvāda | samajona ghyāve || 1 ||
शब्दभेद अर्थभेद । मुद्राभेद प्रबंधभेद । नाना शब्दाचे शब्दभेद । जाणोनी पाहावे ॥ २ ॥
śabdabheda arthabheda | mudrābheda prabaṃdhabheda | nānā śabdāce śabdabheda | jāṇonī pāhāve || 2 ||
नाना आशंका प्रत्योत्तरें । नाना प्रचित साक्षात्कारें । जेणें करितां जगदांतरें । चमत्कारती ॥ ३ ॥
nānā āśaṃkā pratyottareṃ | nānā pracita sākṣātkāreṃ | jeṇeṃ karitāṃ jagadāṃtareṃ | camatkāratī || 3 ||
नाना पूर्वपक्ष सिद्धांत । प्रत्ययो पाहावा नेमस्त । अनुमानाचे स्वस्तवेस्त । बोलोंचि नये ॥ ४ ॥
nānā pūrvapakṣa siddhāṃta | pratyayo pāhāvā nemasta | anumānāce svastavesta | boloṃci naye || 4 ||
प्रवृत्ति अथवा निवृत्ती । प्रचितीविण अवघी भ्रांती । गलंग्यांमधील जगज्जोति । चेतेल कोठें ॥ ५ ॥
pravṛtti athavā nivṛttī | pracitīviṇa avaghī bhrāṃtī | galaṃgyāṃmadhīla jagajjoti | cetela koṭheṃ || 5 ||
हेत समजोन उत्तर देणें । दुसयाचे जीवीचें समजणें । मुख्य चातुर्याचीं लक्षणें । तें हें ऐसीं ॥ ६ ॥
heta samajona uttara deṇeṃ | dusayāce jīvīceṃ samajaṇeṃ | mukhya cāturyācīṃ lakṣaṇeṃ | teṃ heṃ aisīṃ || 6 ||
चातुर्येंविण खटपट । ते विद्यादि फलकट । सभेमधें आटघाट । समाधान कैचें ॥ ७ ॥
cāturyeṃviṇa khaṭapaṭa | te vidyādi phalakaṭa | sabhemadheṃ āṭaghāṭa | samādhāna kaiceṃ || 7 ||
बहुत बोलणें ऐकावें । तेथें मोन्यचि धरावें । अल्पचिन्हें समजावें । जगदांतर ॥ ८ ॥
bahuta bolaṇeṃ aikāveṃ | tetheṃ monyaci dharāveṃ | alpacinheṃ samajāveṃ | jagadāṃtara || 8 ||
बाष्कळामधें बैसो नये । उद्धटासिं तंडों नये । आपणाकरितां खंडों नये । समाधान जनाचें ॥ ९ ॥
bāṣkal̤āmadheṃ baiso naye | uddhaṭāsiṃ taṃḍoṃ naye | āpaṇākaritāṃ khaṃḍoṃ naye | samādhāna janāceṃ || 9 ||
नेणतपण सोडूं नये । जाणपणें फुगो नये । नाना जनाचें हृदये । मृद शब्दें उकलावें ॥ १० ॥
neṇatapaṇa soḍūṃ naye | jāṇapaṇeṃ phugo naye | nānā janāceṃ hṛdaye | mṛda śabdeṃ ukalāveṃ || 10 ||
प्रसंग जाणावा नेटका । बहुतांसी जाझु नका । खरें असतांचि नासका । फड होतो ॥ ११ ॥
prasaṃga jāṇāvā neṭakā | bahutāṃsī jājhu nakā | khareṃ asatāṃci nāsakā | phaḍa hoto || 11 ||
शोध घेतां आळसों नये । भ्रष्ट लोकीं बैसों नये । बैसलें तरी टाकूं नये । मिथ्या दोष ॥ १२ ॥
śodha ghetāṃ āl̤asoṃ naye | bhraṣṭa lokīṃ baisoṃ naye | baisaleṃ tarī ṭākūṃ naye | mithyā doṣa || 12 ||
अंतर आर्ताचें शोधावें । प्रसंगीं थोडें चि वाचावें । चटक लाउनी सोडावें । भल्या मनुष्यासी ॥ १३ ॥
aṃtara ārtāceṃ śodhāveṃ | prasaṃgīṃ thoḍeṃ ci vācāveṃ | caṭaka lāunī soḍāveṃ | bhalyā manuṣyāsī || 13 ||
मज्यालसींत बैसों नये । समाराधनेसी जाऊं नये । जातां येळीलवाणें होये । जिणें आपुलें ॥ १४ ॥
majyālasīṃta baisoṃ naye | samārādhanesī jāūṃ naye | jātāṃ yel̤īlavāṇeṃ hoye | jiṇeṃ āpuleṃ || 14 ||
उत्तम गुण प्रगटवावे । मग भलत्यासी बोलतां फावे । भले पाहोन करावे । शोधून मित्र ॥ १५ ॥
uttama guṇa pragaṭavāve | maga bhalatyāsī bolatāṃ phāve | bhale pāhona karāve | śodhūna mitra || 15 ||
उपासनेसारिखें बोलावें । सर्व जनासि तोषवावें । सगट बरेंपण राखावें । कोण्हीयेकासी ॥ १६ ॥
upāsanesārikheṃ bolāveṃ | sarva janāsi toṣavāveṃ | sagaṭa bareṃpaṇa rākhāveṃ | koṇhīyekāsī || 16 ||
ठाईं ठाईं शोध घ्यावा । मग ग्रामीं प्रवेश करावा । प्राणीमात्र बोलवावा । आप्तपणें ॥ १७ ॥
ṭhāīṃ ṭhāīṃ śodha ghyāvā | maga grāmīṃ praveśa karāvā | prāṇīmātra bolavāvā | āptapaṇeṃ || 17 ||
उंच नीच म्हणों नये । सकळांचें निववावें हृदये । अस्तमानीं जाऊं नये । कोठें तर्ही ॥ १८ ॥
uṃca nīca mhaṇoṃ naye | sakal̤āṃceṃ nivavāveṃ hṛdaye | astamānīṃ jāūṃ naye | koṭheṃ tarhī || 18 ||
जगामधें जगमित्र । जिव्हेपासीं आहे सूत्र । कोठें र्ही सत्पात्र । शोधून काढावें ॥ १९ ॥
jagāmadheṃ jagamitra | jivhepāsīṃ āhe sūtra | koṭheṃ rhī satpātra | śodhūna kāḍhāveṃ || 19 ||
कथा होती तेथें जावें । दुरी दीनासारिखें बैसावें । तेथील सकळ हरद्र घ्यावें । अंतर्यामीं ॥ २० ॥
kathā hotī tetheṃ jāveṃ | durī dīnāsārikheṃ baisāveṃ | tethīla sakal̤a haradra ghyāveṃ | aṃtaryāmīṃ || 20 ||
तेथें भले आडळती । व्यापा ते हि कळों येती । हळुहळु मंदगती । रीग करावा ॥ २१ ॥
tetheṃ bhale āḍal̤atī | vyāpā te hi kal̤oṃ yetī | hal̤uhal̤u maṃdagatī | rīga karāvā || 21 ||
सकळामधें विशेष श्रवण । श्रवणाहुनी थोर मनन । मननें होये समाधान । बहुत जनाचें ॥ २२ ॥
sakal̤āmadheṃ viśeṣa śravaṇa | śravaṇāhunī thora manana | mananeṃ hoye samādhāna | bahuta janāceṃ || 22 ||
धूर्तपणें सकळ जाणावें अंतरीं अंतर बाणावें । समजल्याविण सिणावें । कासयासी । इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे । विवरणनिरूपणनाम समास दुसरा ॥ २३ ॥
dhūrtapaṇeṃ sakal̤a jāṇāveṃ aṃtarīṃ aṃtara bāṇāveṃ | samajalyāviṇa siṇāveṃ | kāsayāsī | iti śrīdāsabodhe guruśiṣyasaṃvāde | vivaraṇanirūpaṇanāma samāsa dusarā || 23 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).