॥ श्रीराम ॥ । मागां बोलिले करंटलक्षण । तें विवेकें सांडावें संपूर्ण । आतां ऐका सदेवलक्षण । परम सौख्यदायेक ॥ १ ॥
|| śrīrāma || | māgāṃ bolile karaṃṭalakṣaṇa | teṃ vivekeṃ sāṃḍāveṃ saṃpūrṇa | ātāṃ aikā sadevalakṣaṇa | parama saukhyadāyeka || 1 ||
दशक 19 · समास 4 · सदेवलक्षणनिरूपण
sadevalakṣaṇanirūpaṇa
The original ovis of Ramdas’s Dasbodh.
31 versesMarathi with transliteration
॥ श्रीराम ॥ । मागां बोलिले करंटलक्षण । तें विवेकें सांडावें संपूर्ण । आतां ऐका सदेवलक्षण । परम सौख्यदायेक ॥ १ ॥
|| śrīrāma || | māgāṃ bolile karaṃṭalakṣaṇa | teṃ vivekeṃ sāṃḍāveṃ saṃpūrṇa | ātāṃ aikā sadevalakṣaṇa | parama saukhyadāyeka || 1 ||
उपजतगुण शरीरीं । परोपकारी नानापरी । आवडे सर्वांचे अंतरीं । सर्वकाळ ॥ २ ॥
upajataguṇa śarīrīṃ | paropakārī nānāparī | āvaḍe sarvāṃce aṃtarīṃ | sarvakāl̤a || 2 ||
सुंदर अक्षर लेहो जाणे । चपळ शुद्ध वाचूं जाणे । अर्थांतर सांगों जाणे । सकळ कांहीं ॥ ३ ॥
suṃdara akṣara leho jāṇe | capal̤a śuddha vācūṃ jāṇe | arthāṃtara sāṃgoṃ jāṇe | sakal̤a kāṃhīṃ || 3 ||
कोणाचें मनोगत तोडिना । भल्यांची संगती सोडिना । सदेवलक्षण अनुमाना । आणून ठेवी ॥ ४ ॥
koṇāceṃ manogata toḍinā | bhalyāṃcī saṃgatī soḍinā | sadevalakṣaṇa anumānā | āṇūna ṭhevī || 4 ||
तो सकळ जनासी व्हावा । जेथें तेथें नित्य नवा । मूर्खपणें अनुमानगोवा । कांहींच नाहीं ॥ ५ ॥
to sakal̤a janāsī vhāvā | jetheṃ tetheṃ nitya navā | mūrkhapaṇeṃ anumānagovā | kāṃhīṃca nāhīṃ || 5 ||
नाना उत्तम गुण सत्पात्र । तेचि मनुष्य जगमित्र । प्रगट कीर्ती स्वतंत्र । पराधेन नाहीं ॥ ६ ॥
nānā uttama guṇa satpātra | teci manuṣya jagamitra | pragaṭa kīrtī svataṃtra | parādhena nāhīṃ || 6 ||
राखे सकळांचें अंतर । उदंड करी पाठांतर । नेमस्तपणाचा विसर । पडणार नाहीं ॥ ७ ॥
rākhe sakal̤āṃceṃ aṃtara | udaṃḍa karī pāṭhāṃtara | nemastapaṇācā visara | paḍaṇāra nāhīṃ || 7 ||
नम्रपणें पुसों जाणे । नेमस्त अर्थ सांगों जाणे । बोलाऐसें वर्तों जाणे । उत्तम क्रिया ॥ ८ ॥
namrapaṇeṃ pusoṃ jāṇe | nemasta artha sāṃgoṃ jāṇe | bolāaiseṃ vartoṃ jāṇe | uttama kriyā || 8 ||
तो मानला बहुतांसी । कोणी बोलों न शके त्यासी । धगधगीत पुण्यरासी । माहांपुरुष ॥ ९ ॥
to mānalā bahutāṃsī | koṇī boloṃ na śake tyāsī | dhagadhagīta puṇyarāsī | māhāṃpuruṣa || 9 ||
तो परोपकार करितांचि गेला । पाहिजे तो ज्याला त्याला । मग काय उणें तयाला । भूमंडळीं ॥ १० ॥
to paropakāra karitāṃci gelā | pāhije to jyālā tyālā | maga kāya uṇeṃ tayālā | bhūmaṃḍal̤īṃ || 10 ||
बहुत जन वास पाहे । वेळेसी तत्काळ उभा राहे । उणें कोणाचें न साहे । तया पुरुषासी ॥ ११ ॥
bahuta jana vāsa pāhe | vel̤esī tatkāl̤a ubhā rāhe | uṇeṃ koṇāceṃ na sāhe | tayā puruṣāsī || 11 ||
चौदा विद्या चौसष्टी कळा । जाणे संगीत गायेनकळा । आत्मविद्येचा जिव्हाळा । उदंड तेथें ॥ १२ ॥
caudā vidyā causaṣṭī kal̤ā | jāṇe saṃgīta gāyenakal̤ā | ātmavidyecā jivhāl̤ā | udaṃḍa tetheṃ || 12 ||
सकळांसी नम्र बोलणें । मनोगत राखोन चालणें । अखंड कोणीयेकाचे उणें । पडोंचि नेदी ॥ १३ ॥
sakal̤āṃsī namra bolaṇeṃ | manogata rākhona cālaṇeṃ | akhaṃḍa koṇīyekāce uṇeṃ | paḍoṃci nedī || 13 ||
न्याय नीति भजन मर्याद । काळ सार्थक करी सदा । दरिद्रपणाची आपदा । तेथें कैची ॥ १४ ॥
nyāya nīti bhajana maryāda | kāl̤a sārthaka karī sadā | daridrapaṇācī āpadā | tetheṃ kaicī || 14 ||
उत्तम गुणें श्रृंघारला । तो बहुतांमधें शोभला । प्रगट प्रतापें उगवला । मार्तंड जैसा ॥ १५ ॥
uttama guṇeṃ śrṛṃghāralā | to bahutāṃmadheṃ śobhalā | pragaṭa pratāpeṃ ugavalā | mārtaṃḍa jaisā || 15 ||
जाणता पुरुष असेल जेथें । कळहो कैचा उठेल तेथें । उत्तम गुणाविषीं रितें । तें प्राणी करंटे ॥ १६ ॥
jāṇatā puruṣa asela jetheṃ | kal̤aho kaicā uṭhela tetheṃ | uttama guṇāviṣīṃ riteṃ | teṃ prāṇī karaṃṭe || 16 ||
प्रपंची जाणे राजकारण । परमार्थीं साकल्य विवरण । सर्वांमधें उत्तम गुण । त्याचा भोक्ता ॥ १७ ॥
prapaṃcī jāṇe rājakāraṇa | paramārthīṃ sākalya vivaraṇa | sarvāṃmadheṃ uttama guṇa | tyācā bhoktā || 17 ||
मागें येक पुढें येक । ऐसा कदापी नाहीं दंडक । सर्वत्रांसीं अलोलिक । तया पुरुषाची ॥ १८ ॥
māgeṃ yeka puḍheṃ yeka | aisā kadāpī nāhīṃ daṃḍaka | sarvatrāṃsīṃ alolika | tayā puruṣācī || 18 ||
अंतरासी लागेल ढका । ऐसी वर्तणूक करूं नका । जेथें तेथें विवेका । प्रगट करी ॥ १९ ॥
aṃtarāsī lāgela ḍhakā | aisī vartaṇūka karūṃ nakā | jetheṃ tetheṃ vivekā | pragaṭa karī || 19 ||
कर्मविधी उपासनाविधी । ज्ञानविधी वैराग्यविधी । विशाळ ज्ञात्रुत्वाची बुद्धी । चळेल कैसी ॥ २० ॥
karmavidhī upāsanāvidhī | jñānavidhī vairāgyavidhī | viśāl̤a jñātrutvācī buddhī | cal̤ela kaisī || 20 ||
पाहातां अवघे उत्तम गुण । तयास वाईट म्हणेल कोण । जैसा आत्मा संपूर्ण । सर्वां घटीं ॥ २१ ॥
pāhātāṃ avaghe uttama guṇa | tayāsa vāīṭa mhaṇela koṇa | jaisā ātmā saṃpūrṇa | sarvāṃ ghaṭīṃ || 21 ||
आपल्या कार्यास तत्पर । लोक असती लाहानथोर । तैसाचि करी परोपकार । मनापासुनी ॥ २२ ॥
āpalyā kāryāsa tatpara | loka asatī lāhānathora | taisāci karī paropakāra | manāpāsunī || 22 ||
दुसर्याच्या दुःखें दुखवे । दुसयाच्या सुखें सुखावे । आवघेचि सुखी असावे । ऐसी वासना ॥ २३ ॥
dusaryācyā duḥkheṃ dukhave | dusayācyā sukheṃ sukhāve | āvagheci sukhī asāve | aisī vāsanā || 23 ||
उदंड मुलें नानापरी । वडिलांचें मन अवघ्यांवरी । तैसी अवघ्यांची चिंता करी । माहांपुरुष ॥ २४ ॥
udaṃḍa muleṃ nānāparī | vaḍilāṃceṃ mana avaghyāṃvarī | taisī avaghyāṃcī ciṃtā karī | māhāṃpuruṣa || 24 ||
जयास कोणाचें सोसेना । तयाची निःकांचन वासना । धीकारिल्या धीकारेना । तोचि महापुरुष ॥ २५ ॥
jayāsa koṇāceṃ sosenā | tayācī niḥkāṃcana vāsanā | dhīkārilyā dhīkārenā | toci mahāpuruṣa || 25 ||
मिथ्या शरीर निंदलें । तरी याचें काये गेलें । ज्ञात्यासी आणि जिंतिलें । देहेबुद्धीनें ॥ २६ ॥
mithyā śarīra niṃdaleṃ | tarī yāceṃ kāye geleṃ | jñātyāsī āṇi jiṃtileṃ | dehebuddhīneṃ || 26 ||
हें अवघें अवलक्षण । ज्ञाता देहीं विलक्षण । कांहीं र्ही उत्तम गुण । जनीं दाखवावे ॥ २७ ॥
heṃ avagheṃ avalakṣaṇa | jñātā dehīṃ vilakṣaṇa | kāṃhīṃ rhī uttama guṇa | janīṃ dākhavāve || 27 ||
उत्तम गुणास मनुष्य वेधे । वाईट गुणासी प्राणी खेदे । तीक्षण बुद्धि लोक साधें । काये जाणती ॥ २८ ॥
uttama guṇāsa manuṣya vedhe | vāīṭa guṇāsī prāṇī khede | tīkṣaṇa buddhi loka sādheṃ | kāye jāṇatī || 28 ||
लोकीं अत्यंत क्षमा करिती । आलियां लोकांचे प्रचिती । मग ते लोक पाठी राखती । नाना प्रकारीं ॥ २९ ॥
lokīṃ atyaṃta kṣamā karitī | āliyāṃ lokāṃce pracitī | maga te loka pāṭhī rākhatī | nānā prakārīṃ || 29 ||
बहुतांसी वाटे मी थोर । सर्वमान्य पाहिजे विचार । धीर उदार गंभीर । माहांपुरुष ॥ ३० ॥
bahutāṃsī vāṭe mī thora | sarvamānya pāhije vicāra | dhīra udāra gaṃbhīra | māhāṃpuruṣa || 30 ||
जितुके कांहीं उत्तम गुण । तें समर्थाचें लक्षण । अवगुण तें करंटलक्षण । सहजचि जालें । इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे । सदेवलक्षणनिरूपणनाम समास चौथा ॥ ३१ ॥
jituke kāṃhīṃ uttama guṇa | teṃ samarthāceṃ lakṣaṇa | avaguṇa teṃ karaṃṭalakṣaṇa | sahajaci jāleṃ | iti śrīdāsabodhe guruśiṣyasaṃvāde | sadevalakṣaṇanirūpaṇanāma samāsa cauthā || 31 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).