॥ श्रीराम ॥ । तापत्रयाचें लक्षण । आतां सांगिजेल निरूपण । श्रोतीं करावें श्रवण । यकाग्र होऊनी ॥ १ ॥
|| śrīrāma || | tāpatrayāceṃ lakṣaṇa | ātāṃ sāṃgijela nirūpaṇa | śrotīṃ karāveṃ śravaṇa | yakāgra hoūnī || 1 ||
दशक 3 · समास 6 · आध्यात्मिक ताप
ādhyātmika tāpa
The original ovis of Ramdas’s Dasbodh.
56 versesMarathi with transliteration
॥ श्रीराम ॥ । तापत्रयाचें लक्षण । आतां सांगिजेल निरूपण । श्रोतीं करावें श्रवण । यकाग्र होऊनी ॥ १ ॥
|| śrīrāma || | tāpatrayāceṃ lakṣaṇa | ātāṃ sāṃgijela nirūpaṇa | śrotīṃ karāveṃ śravaṇa | yakāgra hoūnī || 1 ||
जो तापत्रैं पोळला । तो संतसंगें निवाला । आर्तभूत तोषला । पदार्थ जेवी ॥ २ ॥
jo tāpatraiṃ pol̤alā | to saṃtasaṃgeṃ nivālā | ārtabhūta toṣalā | padārtha jevī || 2 ||
क्षुधाक्रांतास मिळे अन्न । तृषाक्रांतास जीवन । बंदीं पडिल्याचें बंधन- । तोडिनां, सुख ॥ ३ ॥
kṣudhākrāṃtāsa mil̤e anna | tṛṣākrāṃtāsa jīvana | baṃdīṃ paḍilyāceṃ baṃdhana- | toḍināṃ, sukha || 3 ||
माहापुरें जाजावला । तो पैलतीरास नेला । कां तो स्वप्नींचा चेइला । स्वप्नदुःखी ॥ ४ ॥
māhāpureṃ jājāvalā | to pailatīrāsa nelā | kāṃ to svapnīṃcā ceilā | svapnaduḥkhī || 4 ||
कोणी येकासी मरण- । येतां, दिलें जीवदान । संकटास निवारण । तोडितां सुख ॥ ५ ॥
koṇī yekāsī maraṇa- | yetāṃ, dileṃ jīvadāna | saṃkaṭāsa nivāraṇa | toḍitāṃ sukha || 5 ||
रोगियास औषध । सप्रचित आणी शुद्ध । तयासी होये आनंद । आरोग्य होतां ॥ ६ ॥
rogiyāsa auṣadha | sapracita āṇī śuddha | tayāsī hoye ānaṃda | ārogya hotāṃ || 6 ||
तैसा संसारें दुःखवला । त्रिविधतापें पोळला । तोचि येक अधिकारी जाला । परमार्थासी ॥ ७ ॥
taisā saṃsāreṃ duḥkhavalā | trividhatāpeṃ pol̤alā | toci yeka adhikārī jālā | paramārthāsī || 7 ||
ते त्रिविध ताप ते कैसे । आतां बोलिजेत तैसे । येविषईं येक असे । वाक्याधार ॥ ८ ॥
te trividha tāpa te kaise | ātāṃ bolijeta taise | yeviṣaīṃ yeka ase | vākyādhāra || 8 ||
श्लोक ॥ देहेंद्रियप्राणेन सुखं दुःखं च प्राप्यते । इममाध्यात्मिकं तापं जायते दुःक देहिनाम् ॥ ॥ । सर्वभूतेन संयोगात् सुखं दुःखं च जायते । द्वितीयतापसंतापः सत्यं चैवाधिभौतिकः ॥ ॥ । शुभाशुभेन कर्मणा देहांते यमयातना । स्वर्गनरकादिं भोक्तव्यमिदं चैवाधिदैविकम् ॥ ॥ । येक ताप आध्यात्मिक । दुजा तो आदिभूतिक । तिसरा आदिदैविक । ताप जाणावा ॥ ९ ॥
śloka || deheṃdriyaprāṇena sukhaṃ duḥkhaṃ ca prāpyate | imamādhyātmikaṃ tāpaṃ jāyate duḥka dehinām || || | sarvabhūtena saṃyogāt sukhaṃ duḥkhaṃ ca jāyate | dvitīyatāpasaṃtāpaḥ satyaṃ caivādhibhautikaḥ || || | śubhāśubhena karmaṇā dehāṃte yamayātanā | svarganarakādiṃ bhoktavyamidaṃ caivādhidaivikam || || | yeka tāpa ādhyātmika | dujā to ādibhūtika | tisarā ādidaivika | tāpa jāṇāvā || 9 ||
आध्यात्मिक तो कोण । कैसी त्याची वोळखण । आदिभूतिकांचें लक्षण । जाणिजे कैसें ॥ १० ॥
ādhyātmika to koṇa | kaisī tyācī vol̤akhaṇa | ādibhūtikāṃceṃ lakṣaṇa | jāṇije kaiseṃ || 10 ||
आदिदैविक तो कैसा । कवण तयाची दशा । हेंहि विशद कळे ऐसा । विस्तार कीजे ॥ ११ ॥
ādidaivika to kaisā | kavaṇa tayācī daśā | heṃhi viśada kal̤e aisā | vistāra kīje || 11 ||
हां जी म्हणोनि वक्ता । जाला कथा विस्तारिता । आध्यात्मिक ताप आतां । सावध ऐका ॥ १२ ॥
hāṃ jī mhaṇoni vaktā | jālā kathā vistāritā | ādhyātmika tāpa ātāṃ | sāvadha aikā || 12 ||
देह इंद्रिय आणी प्राण । यांचेनि योगें आपण । सुखदुःखें सिणे जाण । या नांव आध्यात्मिक ॥ १३ ॥
deha iṃdriya āṇī prāṇa | yāṃceni yogeṃ āpaṇa | sukhaduḥkheṃ siṇe jāṇa | yā nāṃva ādhyātmika || 13 ||
देहामधून जें आलें । इंद्रियें प्राणें दुःख जालें । तें आध्यात्मिक बोलिलें । तापत्रईं ॥ १४ ॥
dehāmadhūna jeṃ āleṃ | iṃdriyeṃ prāṇeṃ duḥkha jāleṃ | teṃ ādhyātmika bolileṃ | tāpatraīṃ || 14 ||
देहामधून काये आलें । प्राणें कोण दुःख जालें । आतां हें विशद केलें । पाहिजे कीं ॥ १५ ॥
dehāmadhūna kāye āleṃ | prāṇeṃ koṇa duḥkha jāleṃ | ātāṃ heṃ viśada keleṃ | pāhije kīṃ || 15 ||
खरुज खवडे पुळिया नारु । नखरुडें मांजया देवि गोवरु । देहामधील विकारु । या नांव आध्यात्मिक ॥ १६ ॥
kharuja khavaḍe pul̤iyā nāru | nakharuḍeṃ māṃjayā devi govaru | dehāmadhīla vikāru | yā nāṃva ādhyātmika || 16 ||
काखमांजरी केशतोड । वोखटें वर्ण काळफोड । व्याधी मूळव्याधी माहाजड । या नांव आध्यात्मिक ॥ १७ ॥
kākhamāṃjarī keśatoḍa | vokhaṭeṃ varṇa kāl̤aphoḍa | vyādhī mūl̤avyādhī māhājaḍa | yā nāṃva ādhyātmika || 17 ||
अंगुळवेडे गालफुगी । कंड लागे वाउगी । हिरडी सुजे भरे बलंगी । या नांव आध्यात्मिक ॥ १८ ॥
aṃgul̤aveḍe gālaphugī | kaṃḍa lāge vāugī | hiraḍī suje bhare balaṃgī | yā nāṃva ādhyātmika || 18 ||
वाउगे फोड उठती । कां ते सुजे आंगकांती । वात आणी तिडका लागती । या नांव आध्यात्मिक ॥ १९ ॥
vāuge phoḍa uṭhatī | kāṃ te suje āṃgakāṃtī | vāta āṇī tiḍakā lāgatī | yā nāṃva ādhyātmika || 19 ||
नाइटे अंदु गजकर्ण । पेहाचे पोट विस्तीर्ण । बैसलें टाळें फुटती कर्ण । या नांव आध्यात्मिक ॥ २० ॥
nāiṭe aṃdu gajakarṇa | pehāce poṭa vistīrṇa | baisaleṃ ṭāl̤eṃ phuṭatī karṇa | yā nāṃva ādhyātmika || 20 ||
कुष्ट आणि वोला कुष्ट । पंड्यारोग अतिश्रेष्ठ । क्षयरोगाचे कष्ट । या नांव आध्यात्मिक ॥ २१ ॥
kuṣṭa āṇi volā kuṣṭa | paṃḍyāroga atiśreṣṭha | kṣayarogāce kaṣṭa | yā nāṃva ādhyātmika || 21 ||
वाटी वटक वायेगोळा । हातीं पाईं लागती कळा । भोवंडी लागे वेळोवेळां । या नांव आध्यात्मिक ॥ २२ ॥
vāṭī vaṭaka vāyegol̤ā | hātīṃ pāīṃ lāgatī kal̤ā | bhovaṃḍī lāge vel̤ovel̤āṃ | yā nāṃva ādhyātmika || 22 ||
वोलांडा आणी वळ । पोटसुळाची तळमळ । आर्धशिसी उठे कपाळ । या नांव आध्यात्मिक ॥ २३ ॥
volāṃḍā āṇī val̤a | poṭasul̤ācī tal̤amal̤a | ārdhaśisī uṭhe kapāl̤a | yā nāṃva ādhyātmika || 23 ||
दुःखे माज आणि मान । पुष्ठी ग्रीवा आणि वदन । अस्तिसांदे दुःखती जाण । या नांव आध्यात्मिक ॥ २४ ॥
duḥkhe māja āṇi māna | puṣṭhī grīvā āṇi vadana | astisāṃde duḥkhatī jāṇa | yā nāṃva ādhyātmika || 24 ||
कुळिक तरळ कामिणी । मुरमा सुंठरें माळिणी । विदेसीं लागलें पाणी । या नांव आध्यात्मिक ॥ २५ ॥
kul̤ika taral̤a kāmiṇī | muramā suṃṭhareṃ māl̤iṇī | videsīṃ lāgaleṃ pāṇī | yā nāṃva ādhyātmika || 25 ||
जळसोस आणी हिवारें । गिरीविरी आणी अंधारें । ज्वर पाचाव आणी शारें । या नांव आध्यात्मिक ॥ २६ ॥
jal̤asosa āṇī hivāreṃ | girīvirī āṇī aṃdhāreṃ | jvara pācāva āṇī śāreṃ | yā nāṃva ādhyātmika || 26 ||
शैत्य उष्ण आणी तृषा । क्षुधा निद्रा आणी दिशा । विषयतृष्णेची दुर्दशा । या नांव आध्यात्मिक ॥ २७ ॥
śaitya uṣṇa āṇī tṛṣā | kṣudhā nidrā āṇī diśā | viṣayatṛṣṇecī durdaśā | yā nāṃva ādhyātmika || 27 ||
आळसी मूर्ख आणी अपेसी । भय उद्भवे मानसीं । विसराळु दुश्चित्त आहिर्निशी । या नांव आध्यात्मिक ॥ २८ ॥
āl̤asī mūrkha āṇī apesī | bhaya udbhave mānasīṃ | visarāl̤u duścitta āhirniśī | yā nāṃva ādhyātmika || 28 ||
मूत्रकोड आणी परमें । रक्तपिती रक्तपरमें । खडाचढाचेनि श्रमे । या नांव आध्यात्मिक ॥ २९ ॥
mūtrakoḍa āṇī parameṃ | raktapitī raktaparameṃ | khaḍācaḍhāceni śrame | yā nāṃva ādhyātmika || 29 ||
मुरडा हागवण उन्हाळे । दिशा कोंडतां आंदोळे । येक वेथा असोन न कळे । या नांव आध्यात्मिक ॥ ३० ॥
muraḍā hāgavaṇa unhāl̤e | diśā koṃḍatāṃ āṃdol̤e | yeka vethā asona na kal̤e | yā nāṃva ādhyātmika || 30 ||
गांठी ढळली जाले जंत । पडे आंव आणी रक्त । अन्न तैसेचि पडत । या नांव आध्यात्मिक ॥ ३१ ॥
gāṃṭhī ḍhal̤alī jāle jaṃta | paḍe āṃva āṇī rakta | anna taiseci paḍata | yā nāṃva ādhyātmika || 31 ||
पोटफुगी आणी तडस । भरला हिर लागला घांस । फोडी लागतां कासावीस । या नांव आध्यात्मिक ॥ ३२ ॥
poṭaphugī āṇī taḍasa | bharalā hira lāgalā ghāṃsa | phoḍī lāgatāṃ kāsāvīsa | yā nāṃva ādhyātmika || 32 ||
उचकी लागली उसित गेला । पीत उसळलें उलाट झाला । खरे पडसा आणी खोंकला । या नांव आध्यात्मिक ॥ ३३ ॥
ucakī lāgalī usita gelā | pīta usal̤aleṃ ulāṭa jhālā | khare paḍasā āṇī khoṃkalā | yā nāṃva ādhyātmika || 33 ||
उसळला दमा आणी धाप । पडजिभ ढासि आणी कफ । मोवाज्वर आणी संताप । या नांव आध्यात्मिक ॥ ३४ ॥
usal̤alā damā āṇī dhāpa | paḍajibha ḍhāsi āṇī kapha | movājvara āṇī saṃtāpa | yā nāṃva ādhyātmika || 34 ||
कोणी सेंदूर घातलाअ । तेणें प्राणी निर्बुजला । घशामध्ये फोड जाला । या नांव आध्यात्मिक ॥ ३५ ॥
koṇī seṃdūra ghātalāa | teṇeṃ prāṇī nirbujalā | ghaśāmadhye phoḍa jālā | yā nāṃva ādhyātmika || 35 ||
गळसोट्या आणी जीभ झडे । सदा मुखीं दुर्गंधी पडे । दंतहीन लागती किडे । या नांव आध्यात्मिक ॥ ३६ ॥
gal̤asoṭyā āṇī jībha jhaḍe | sadā mukhīṃ durgaṃdhī paḍe | daṃtahīna lāgatī kiḍe | yā nāṃva ādhyātmika || 36 ||
जरंडी घोलाणा गंडमाळा । अवचिता स्वयें फुटे डोळा । आपणचि कापी अंगुळा । या नांव आध्यात्मिक ॥ ३७ ॥
jaraṃḍī gholāṇā gaṃḍamāl̤ā | avacitā svayeṃ phuṭe ḍol̤ā | āpaṇaci kāpī aṃgul̤ā | yā nāṃva ādhyātmika || 37 ||
कळा तिडकी लागती । कां ते दंत उन्मळती । अधर जिव्हा रगडती । या नांव आध्यात्मिक ॥ ३८ ॥
kal̤ā tiḍakī lāgatī | kāṃ te daṃta unmal̤atī | adhara jivhā ragaḍatī | yā nāṃva ādhyātmika || 38 ||
कर्णदुःख नेत्र दुःख । नाना दुःखें घडे शोक । गर्भांध आणी नपुश्यक । या नांव आध्यात्मिक ॥ ३९ ॥
karṇaduḥkha netra duḥkha | nānā duḥkheṃ ghaḍe śoka | garbhāṃdha āṇī napuśyaka | yā nāṃva ādhyātmika || 39 ||
फुलें वडस आणी पडळें । कीड गर्ता रातांधळें । दुश्चित्त भ्रमिष्ट आणी खुळें । या नांव आध्यात्मिक ॥ ४० ॥
phuleṃ vaḍasa āṇī paḍal̤eṃ | kīḍa gartā rātāṃdhal̤eṃ | duścitta bhramiṣṭa āṇī khul̤eṃ | yā nāṃva ādhyātmika || 40 ||
मुकें बधीर राखोंडें । थोटें चळलें आणी वेडें । पांगुळ कुर्हें आणी पावडे । या नांव आध्यात्मिक ॥ ४१ ॥
mukeṃ badhīra rākhoṃḍeṃ | thoṭeṃ cal̤aleṃ āṇī veḍeṃ | pāṃgul̤a kurheṃ āṇī pāvaḍe | yā nāṃva ādhyātmika || 41 ||
तारसें घुलें काणें कैरें । गारोळें जामुन टाफरें । शडांगुळें गेंगाणें विदरें । या नांव आध्यात्मिक ॥ ४२ ॥
tāraseṃ ghuleṃ kāṇeṃ kaireṃ | gārol̤eṃ jāmuna ṭāphareṃ | śaḍāṃgul̤eṃ geṃgāṇeṃ vidareṃ | yā nāṃva ādhyātmika || 42 ||
दांतिरें बोचिरें घानाळ । घ्राणहीन श्रोत्रहीन बरळ । अति कृश अति स्थूळ । या नांव आध्यात्मिक ॥ ४३ ॥
dāṃtireṃ bocireṃ ghānāl̤a | ghrāṇahīna śrotrahīna baral̤a | ati kṛśa ati sthūl̤a | yā nāṃva ādhyātmika || 43 ||
तोंतरें बोंबडें निर्बळ । रोगी कुरूप कुटीळ । मत्सरी खादाड तपीळ । या नांव आध्यात्मिक ॥ ४४ ॥
toṃtareṃ boṃbaḍeṃ nirbal̤a | rogī kurūpa kuṭīl̤a | matsarī khādāḍa tapīl̤a | yā nāṃva ādhyātmika || 44 ||
संतापी अनुतापी मत्सरी । कामिक हेवा तिरस्कारी । पापी अवगुणी विकारी । या नांव आध्यात्मिक ॥ ४५ ॥
saṃtāpī anutāpī matsarī | kāmika hevā tiraskārī | pāpī avaguṇī vikārī | yā nāṃva ādhyātmika || 45 ||
उठवणें ताठा करक । आवटळे आणी लचक । सुजी आणी चालक । या नांव आध्यात्मिक ॥ ४६ ॥
uṭhavaṇeṃ tāṭhā karaka | āvaṭal̤e āṇī lacaka | sujī āṇī cālaka | yā nāṃva ādhyātmika || 46 ||
सल आडवें गर्भपात । स्तनगुंते सनपात । संसारकोंडे आपमृत्य । या नांव आध्यात्मिक ॥ ४७ ॥
sala āḍaveṃ garbhapāta | stanaguṃte sanapāta | saṃsārakoṃḍe āpamṛtya | yā nāṃva ādhyātmika || 47 ||
नखविख आणी हिंगुर्डें । बाष्ट आणी वावडें । उगीच दांतखीळ पडे । या नांव आध्यात्मिक ॥ ४८ ॥
nakhavikha āṇī hiṃgurḍeṃ | bāṣṭa āṇī vāvaḍeṃ | ugīca dāṃtakhīl̤a paḍe | yā nāṃva ādhyātmika || 48 ||
झडती पातीं सुजती भवया । नेत्रीं होती राझणवडीया । चाळसी लागे प्राणियां । या नांव आध्यात्मिक ॥ ४९ ॥
jhaḍatī pātīṃ sujatī bhavayā | netrīṃ hotī rājhaṇavaḍīyā | cāl̤asī lāge prāṇiyāṃ | yā nāṃva ādhyātmika || 49 ||
वांग तिळ सुरमें लांसें । चामखिळ गलंडे मसें । चुकुर होइजे मानसें । या नांव आध्यात्मिक ॥ ५० ॥
vāṃga til̤a surameṃ lāṃseṃ | cāmakhil̤a galaṃḍe maseṃ | cukura hoije mānaseṃ | yā nāṃva ādhyātmika || 50 ||
नाना फुग आणी आवाळें । आंगीं दुर्गंधी प्रबळे । चाईचाटी लाळ गळे । या नांव आध्यात्मिक ॥ ५१ ॥
nānā phuga āṇī āvāl̤eṃ | āṃgīṃ durgaṃdhī prabal̤e | cāīcāṭī lāl̤a gal̤e | yā nāṃva ādhyātmika || 51 ||
नाना चिंतेची काजळी । नाना दुःखें चित्त पोळी । व्याधीवांचून तळमळी । या नांव आध्यात्मिक ॥ ५२ ॥
nānā ciṃtecī kājal̤ī | nānā duḥkheṃ citta pol̤ī | vyādhīvāṃcūna tal̤amal̤ī | yā nāṃva ādhyātmika || 52 ||
वृद्धपणीच्या आपदा । नाना रोग होती सदा । देह क्षीण सर्वदा । या नांव आध्यात्मिक ॥ ५३ ॥
vṛddhapaṇīcyā āpadā | nānā roga hotī sadā | deha kṣīṇa sarvadā | yā nāṃva ādhyātmika || 53 ||
नाना व्याधी नाना दुःखें । नाना भोग नाना खांडकें । प्राणी तळमळी शोकें । या नांव आध्यात्मिक ॥ ५४ ॥
nānā vyādhī nānā duḥkheṃ | nānā bhoga nānā khāṃḍakeṃ | prāṇī tal̤amal̤ī śokeṃ | yā nāṃva ādhyātmika || 54 ||
ऐसा आध्यात्मिक ताप । पूर्वपापाचा संताप । सांगतां सरेना अमूप । दुःखसागर ॥ ५५ ॥
aisā ādhyātmika tāpa | pūrvapāpācā saṃtāpa | sāṃgatāṃ sarenā amūpa | duḥkhasāgara || 55 ||
बहुत काय बोलावें । श्रोतीं संकेतें जाणावें । पुढें बोलिजे स्वभावें । आदिभूतिक । इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे । आध्यात्मिकतापनिरूपणनाम समास सहावा ॥ ५६ ॥
bahuta kāya bolāveṃ | śrotīṃ saṃketeṃ jāṇāveṃ | puḍheṃ bolije svabhāveṃ | ādibhūtika | iti śrīdāsabodhe guruśiṣyasaṃvāde | ādhyātmikatāpanirūpaṇanāma samāsa sahāvā || 56 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).