॥ श्रीराम ॥ । सृष्टी जे कां चराचर । जीव दाटले अपार । परी ते अवघे चत्वार । बोलिजेती ॥ १ ॥
|| śrīrāma || | sṛṣṭī je kāṃ carācara | jīva dāṭale apāra | parī te avaghe catvāra | bolijetī || 1 ||
दशक 5 · समास 7 · बद्धलक्षण
baddhalakṣaṇa
The original ovis of Ramdas’s Dasbodh.
49 versesMarathi with transliteration
॥ श्रीराम ॥ । सृष्टी जे कां चराचर । जीव दाटले अपार । परी ते अवघे चत्वार । बोलिजेती ॥ १ ॥
|| śrīrāma || | sṛṣṭī je kāṃ carācara | jīva dāṭale apāra | parī te avaghe catvāra | bolijetī || 1 ||
ऐक तयांचें लक्षण । चत्वार ते कोण कोण । बद्ध मुमुक्ष साधक जाण । चौथा सिद्ध ॥ २ ॥
aika tayāṃceṃ lakṣaṇa | catvāra te koṇa koṇa | baddha mumukṣa sādhaka jāṇa | cauthā siddha || 2 ||
यां चौघांविरहित कांहीं । सचराचरीं पांचवा नाहीं । आतां असो हें सर्वही । विशद करूं ॥ ३ ॥
yāṃ caughāṃvirahita kāṃhīṃ | sacarācarīṃ pāṃcavā nāhīṃ | ātāṃ aso heṃ sarvahī | viśada karūṃ || 3 ||
बद्ध म्हणिजे तो कोण । कैसें मुमुक्षाचें लक्षण । साधकसिद्धवोळखण । कैसी जाणावी ॥ ४ ॥
baddha mhaṇije to koṇa | kaiseṃ mumukṣāceṃ lakṣaṇa | sādhakasiddhavol̤akhaṇa | kaisī jāṇāvī || 4 ||
श्रोतीं व्हावें सावध । प्रस्तुत ऐका बद्ध । मुमुक्ष साधक आणि सिद्ध । पुढें निरोपिले ॥ ५ ॥
śrotīṃ vhāveṃ sāvadha | prastuta aikā baddha | mumukṣa sādhaka āṇi siddha | puḍheṃ niropile || 5 ||
आतां बद्ध तो जाणिजे ऐसा । अंधारींचा अंध जैसा । चक्षुविण दाही दिशा । सुन्याकार ॥ ६ ॥
ātāṃ baddha to jāṇije aisā | aṃdhārīṃcā aṃdha jaisā | cakṣuviṇa dāhī diśā | sunyākāra || 6 ||
भक्त ज्ञाते तापसी । योगी वीतरागी संन्यासी । पुढें देखतां दृष्टीसी । येणार नाहीं ॥ ७ ॥
bhakta jñāte tāpasī | yogī vītarāgī saṃnyāsī | puḍheṃ dekhatāṃ dṛṣṭīsī | yeṇāra nāhīṃ || 7 ||
न दिसे नेणे कर्माकर्म । न दिसे नेणे धर्माधर्म । न दिसे नेणे सुगम । परमार्थपंथ ॥ ८ ॥
na dise neṇe karmākarma | na dise neṇe dharmādharma | na dise neṇe sugama | paramārthapaṃtha || 8 ||
तयास न दिसे सच्छास्त्र । सत्संगति सत्पात्र । सन्मार्ग जो कां पवित्र । तो ही न दिसे ॥ ९ ॥
tayāsa na dise sacchāstra | satsaṃgati satpātra | sanmārga jo kāṃ pavitra | to hī na dise || 9 ||
न कळे सारासार विचार । न कळे स्वधर्म आचार । न कळे कैसा परोपकार । दानपुण्य ॥ १० ॥
na kal̤e sārāsāra vicāra | na kal̤e svadharma ācāra | na kal̤e kaisā paropakāra | dānapuṇya || 10 ||
नाहीं पोटीं भूतदया । नाहीं सुचिष्मंत काया । नाहीं जनासि निववावया । वचन मृद ॥ ११ ॥
nāhīṃ poṭīṃ bhūtadayā | nāhīṃ suciṣmaṃta kāyā | nāhīṃ janāsi nivavāvayā | vacana mṛda || 11 ||
न कळे भक्ति न कळे ज्ञान । न कळे वैराग्य न कळे ध्यान । न कळे मोक्ष न कळे साधन । या नांव बद्ध ॥ १२ ॥
na kal̤e bhakti na kal̤e jñāna | na kal̤e vairāgya na kal̤e dhyāna | na kal̤e mokṣa na kal̤e sādhana | yā nāṃva baddha || 12 ||
न कळे देव निश्चयात्मक । न कळे संतांचा विवेक । न कळे मायेचें कौतुक । या नांव बद्ध ॥ १३ ॥
na kal̤e deva niścayātmaka | na kal̤e saṃtāṃcā viveka | na kal̤e māyeceṃ kautuka | yā nāṃva baddha || 13 ||
न कळे परमार्थाची खूण । न कळे अध्यात्मनिरूपण । न कळे आपणासि आपण । या नांव बद्ध ॥ १४ ॥
na kal̤e paramārthācī khūṇa | na kal̤e adhyātmanirūpaṇa | na kal̤e āpaṇāsi āpaṇa | yā nāṃva baddha || 14 ||
न कळे जीवाचें जन्ममूळ । न कळे साधनाचें फळ । न कळे तत्वतां केवळ । या नांव बद्ध ॥ १५ ॥
na kal̤e jīvāceṃ janmamūl̤a | na kal̤e sādhanāceṃ phal̤a | na kal̤e tatvatāṃ keval̤a | yā nāṃva baddha || 15 ||
न कळे कैसें तें बंधन । न कळे मुक्तीचें लक्षण । न कळे वस्तु विलक्षण । या नांव बद्ध ॥ १६ ॥
na kal̤e kaiseṃ teṃ baṃdhana | na kal̤e muktīceṃ lakṣaṇa | na kal̤e vastu vilakṣaṇa | yā nāṃva baddha || 16 ||
न कळे शास्त्रार्थ बोलिला । न कळे निजस्वार्थ आपुला । न कळे संकल्पें बांधला । या नांव बद्ध ॥ १७ ॥
na kal̤e śāstrārtha bolilā | na kal̤e nijasvārtha āpulā | na kal̤e saṃkalpeṃ bāṃdhalā | yā nāṃva baddha || 17 ||
जयासि नाहीं आत्मज्ञान । हें मुख्य बद्धाचें लक्षण । तीर्थ व्रत दान पुण्य । कांहींच नाहीं ॥ १८ ॥
jayāsi nāhīṃ ātmajñāna | heṃ mukhya baddhāceṃ lakṣaṇa | tīrtha vrata dāna puṇya | kāṃhīṃca nāhīṃ || 18 ||
दया नाहीं करुणा नाहीं । आर्जव नाहीं मित्रि नाहीं । शांति नाहीं क्ष्मा नाहीं । या नांव बद्ध ॥ १९ ॥
dayā nāhīṃ karuṇā nāhīṃ | ārjava nāhīṃ mitri nāhīṃ | śāṃti nāhīṃ kṣmā nāhīṃ | yā nāṃva baddha || 19 ||
जें ज्ञानविशिं उणें । तेथें कैचीं ज्ञानाचीं लक्षणें । बहुसाल कुलक्षणें । या नांव बद्ध ॥ २० ॥
jeṃ jñānaviśiṃ uṇeṃ | tetheṃ kaicīṃ jñānācīṃ lakṣaṇeṃ | bahusāla kulakṣaṇeṃ | yā nāṃva baddha || 20 ||
नाना प्रकारीचे दोष- । करितां, वाटे परम संतोष । बाष्कळपणाचा हव्यास । या नांव बद्ध ॥ २१ ॥
nānā prakārīce doṣa- | karitāṃ, vāṭe parama saṃtoṣa | bāṣkal̤apaṇācā havyāsa | yā nāṃva baddha || 21 ||
बहु काम बहु क्रोध । बहु गर्व बहु मद । बहु द्वंद बहु खेद । या नांव बद्ध ॥ २२ ॥
bahu kāma bahu krodha | bahu garva bahu mada | bahu dvaṃda bahu kheda | yā nāṃva baddha || 22 ||
बहु दर्प बहु दंभ । बहु विषये बहु लोभ । बहु कर्कश बहु अशुभ । या नांव बद्ध ॥ २३ ॥
bahu darpa bahu daṃbha | bahu viṣaye bahu lobha | bahu karkaśa bahu aśubha | yā nāṃva baddha || 23 ||
बहु ग्रामणी बहु मत्सर । बहु असूया तिरस्कार । बहु पापी बहु विकार । या नांव बद्ध ॥ २४ ॥
bahu grāmaṇī bahu matsara | bahu asūyā tiraskāra | bahu pāpī bahu vikāra | yā nāṃva baddha || 24 ||
बहु अभिमान बहु ताठा । बहु अहंकार बहु फांटा । बहु कुकर्माचा सांठा । या नांव बद्ध ॥ २५ ॥
bahu abhimāna bahu tāṭhā | bahu ahaṃkāra bahu phāṃṭā | bahu kukarmācā sāṃṭhā | yā nāṃva baddha || 25 ||
बहु कापट्य वादवेवाद । बहु कुतर्क भेदाभेद । बहु क्रूइर कृपामंद । या नांव बद्ध ॥ २६ ॥
bahu kāpaṭya vādavevāda | bahu kutarka bhedābheda | bahu krūira kṛpāmaṃda | yā nāṃva baddha || 26 ||
बहु निंदा बहु द्वेष । बहु अधर्म बहु अभिळाष । बहु प्रकारीचे दोष । या नांव बद्ध ॥ २७ ॥
bahu niṃdā bahu dveṣa | bahu adharma bahu abhil̤āṣa | bahu prakārīce doṣa | yā nāṃva baddha || 27 ||
बहु भ्रष्ट अनाचार । बहु नष्ट येकंकार । बहु आनित्य अविचार । या नांव बद्ध ॥ २८ ॥
bahu bhraṣṭa anācāra | bahu naṣṭa yekaṃkāra | bahu ānitya avicāra | yā nāṃva baddha || 28 ||
बहु निष्ठुर बहु घातकी । बहु हत्यारा बहु पातकी । तपीळ कुविद्या अनेकी । या नांव बद्ध ॥ २९ ॥
bahu niṣṭhura bahu ghātakī | bahu hatyārā bahu pātakī | tapīl̤a kuvidyā anekī | yā nāṃva baddha || 29 ||
बहु दुराशा बहु स्वार्थी । बहु कळह बहु अनर्थी । बहु डाईक दुर्मती । या नांव बद्ध ॥ ३० ॥
bahu durāśā bahu svārthī | bahu kal̤aha bahu anarthī | bahu ḍāīka durmatī | yā nāṃva baddha || 30 ||
बहु कल्पना बहु कामना । बहु तृष्णा बहु वासना । बहु ममता बहु भावना । या नांव बद्ध ॥ ३१ ॥
bahu kalpanā bahu kāmanā | bahu tṛṣṇā bahu vāsanā | bahu mamatā bahu bhāvanā | yā nāṃva baddha || 31 ||
बहु विकल्पी बहु विषादी । बहु मूर्ख बहु समंधी । बहु प्रपंची बहु उपाधी । या नांव बद्ध ॥ ३२ ॥
bahu vikalpī bahu viṣādī | bahu mūrkha bahu samaṃdhī | bahu prapaṃcī bahu upādhī | yā nāṃva baddha || 32 ||
बहु वाचाळ बहु पाषंडी । बहु दुर्जन बहु थोतांडी । बहु पैशून्य बहु खोडी । या नांव बद्ध ॥ ३३ ॥
bahu vācāl̤a bahu pāṣaṃḍī | bahu durjana bahu thotāṃḍī | bahu paiśūnya bahu khoḍī | yā nāṃva baddha || 33 ||
बहु अभाव बहु भ्रम । बहु भ्रांति बहु तम । बहु विक्षेप बहु विराम । या नांव बद्ध ॥ ३४ ॥
bahu abhāva bahu bhrama | bahu bhrāṃti bahu tama | bahu vikṣepa bahu virāma | yā nāṃva baddha || 34 ||
बहु कृपण बहु खंदस्ती । बहु आदखणा बहु मस्ती । बहु असत्क्रिया व्यस्ती । या नांव बद्ध ॥ ३५ ॥
bahu kṛpaṇa bahu khaṃdastī | bahu ādakhaṇā bahu mastī | bahu asatkriyā vyastī | yā nāṃva baddha || 35 ||
परमार्थविषईं अज्ञान । प्रपंचाचें उदंड ज्ञान । नेणे स्वयें समाधान । या नांव बद्ध ॥ ३६ ॥
paramārthaviṣaīṃ ajñāna | prapaṃcāceṃ udaṃḍa jñāna | neṇe svayeṃ samādhāna | yā nāṃva baddha || 36 ||
परमार्थाचा अनादर । प्रपंचाचा अत्यादर । संसारभार जोजार । या नांव बद्ध ॥ ३७ ॥
paramārthācā anādara | prapaṃcācā atyādara | saṃsārabhāra jojāra | yā nāṃva baddha || 37 ||
सत्संगाची नाहीं गोडी । संतनिंदेची आवडी । देहेबुद्धीची घातली बेडी । या नाव बद्ध ॥ ३८ ॥
satsaṃgācī nāhīṃ goḍī | saṃtaniṃdecī āvaḍī | dehebuddhīcī ghātalī beḍī | yā nāva baddha || 38 ||
हातीं द्रव्याची जपमाळ । कांताध्यान सर्वकाळ । सत्संगाचा दुष्काळ । या नांव बद्ध ॥ ३९ ॥
hātīṃ dravyācī japamāl̤a | kāṃtādhyāna sarvakāl̤a | satsaṃgācā duṣkāl̤a | yā nāṃva baddha || 39 ||
नेत्रीं द्रव्य दारा पाहावी । श्रवणीं द्रव्य दारा ऐकावी । चिंतनीं द्रव्य दारा चिंतावी । या नांव बद्ध ॥ ४० ॥
netrīṃ dravya dārā pāhāvī | śravaṇīṃ dravya dārā aikāvī | ciṃtanīṃ dravya dārā ciṃtāvī | yā nāṃva baddha || 40 ||
काया वाचा आणि मन । चित्त वित्त जीव प्राण । द्रव्यदारेचें करी भजन । या नांव बद्ध ॥ ४१ ॥
kāyā vācā āṇi mana | citta vitta jīva prāṇa | dravyadāreceṃ karī bhajana | yā nāṃva baddha || 41 ||
इंद्रियें करून निश्चळ । चंचळ होऊं नेदी पळ । द्रव्यदारेसि लावी सकळ । या नांव बद्ध ॥ ४२ ॥
iṃdriyeṃ karūna niścal̤a | caṃcal̤a hoūṃ nedī pal̤a | dravyadāresi lāvī sakal̤a | yā nāṃva baddha || 42 ||
द्रव्य दारा तेंचि तीर्थ । द्रव्य दारा तोचि परमार्थ । द्रव्य दारा सकळ स्वार्थ । म्हणे तो बद्ध ॥ ४३ ॥
dravya dārā teṃci tīrtha | dravya dārā toci paramārtha | dravya dārā sakal̤a svārtha | mhaṇe to baddha || 43 ||
वेर्थं जाऊं नेदी काळ । संसारचिंता सर्वकाळ । कथा वार्ता तेचि सकळ । या नांव बद्ध ॥ ४४ ॥
verthaṃ jāūṃ nedī kāl̤a | saṃsāraciṃtā sarvakāl̤a | kathā vārtā teci sakal̤a | yā nāṃva baddha || 44 ||
नाना चिंता नाना उद्वेग । नाना दुःखाचे संसर्ग । करी परमार्थाचा त्याग । या नांव बद्ध ॥ ४५ ॥
nānā ciṃtā nānā udvega | nānā duḥkhāce saṃsarga | karī paramārthācā tyāga | yā nāṃva baddha || 45 ||
घटिका पळ निमिष्यभरी । दुश्चीत नव्हतां अंतरीं । सर्वकाळ ध्यान करी । द्रव्यदाराप्रपंचाचें ॥ ४६ ॥
ghaṭikā pal̤a nimiṣyabharī | duścīta navhatāṃ aṃtarīṃ | sarvakāl̤a dhyāna karī | dravyadārāprapaṃcāceṃ || 46 ||
तीर्थ यात्रा दान पुण्य । भक्ति कथा निरूपण । मंत्र पूजा जप ध्यान । सर्वही द्रव्य दारा ॥ ४७ ॥
tīrtha yātrā dāna puṇya | bhakti kathā nirūpaṇa | maṃtra pūjā japa dhyāna | sarvahī dravya dārā || 47 ||
जागृति स्वप्न रात्रि दिवस । ऐसा लागला विषयेध्यास । नाहीं क्षणाचा अवकाश । या नांव बद्ध ॥ ४८ ॥
jāgṛti svapna rātri divasa | aisā lāgalā viṣayedhyāsa | nāhīṃ kṣaṇācā avakāśa | yā nāṃva baddha || 48 ||
ऐसें बद्धाचें लक्षण । मुमुक्षपणीं पालटे जाण । ऐक तेही वोळखण । पुढिलीये समासीं । इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे । बद्धलक्षणनाम समास सातवा ॥ ४९ ॥
aiseṃ baddhāceṃ lakṣaṇa | mumukṣapaṇīṃ pālaṭe jāṇa | aika tehī vol̤akhaṇa | puḍhilīye samāsīṃ | iti śrīdāsabodhe guruśiṣyasaṃvāde | baddhalakṣaṇanāma samāsa sātavā || 49 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).