॥ श्रीराम ॥ । विद्यावंतांचा पूर्वजू । गजानन एकद्विजू । त्रिनयन चतुर्भुजू । परशुपाणि ॥ १ ॥
|| śrīrāma || | vidyāvaṃtāṃcā pūrvajū | gajānana ekadvijū | trinayana caturbhujū | paraśupāṇi || 1 ||
दशक 7 · समास 1 · मंगलाचरण
maṃgalācaraṇa
The original ovis of Ramdas’s Dasbodh.
61 versesMarathi with transliteration
॥ श्रीराम ॥ । विद्यावंतांचा पूर्वजू । गजानन एकद्विजू । त्रिनयन चतुर्भुजू । परशुपाणि ॥ १ ॥
|| śrīrāma || | vidyāvaṃtāṃcā pūrvajū | gajānana ekadvijū | trinayana caturbhujū | paraśupāṇi || 1 ||
कुबेरापासून अर्थ । वेदांपासून परमार्थ । लक्ष्मीपासून समर्थ । भाग्यासी आले ॥ २ ॥
kuberāpāsūna artha | vedāṃpāsūna paramārtha | lakṣmīpāsūna samartha | bhāgyāsī āle || 2 ||
तैशी मंगळमूर्ती आद्या । तियेपासून झाल्या सकळ विद्या । तेणें कवि लाघवगद्या । सत्पात्रें जाहलीं ॥ ३ ॥
taiśī maṃgal̤amūrtī ādyā | tiyepāsūna jhālyā sakal̤a vidyā | teṇeṃ kavi lāghavagadyā | satpātreṃ jāhalīṃ || 3 ||
जैशीं समर्थाचीं लेकुरें । नाना अलंकारीं सुंदरें । मूळपुरुषाचेनि द्वारें । तैसे कवी ॥ ४ ॥
jaiśīṃ samarthācīṃ lekureṃ | nānā alaṃkārīṃ suṃdareṃ | mūl̤apuruṣāceni dvāreṃ | taise kavī || 4 ||
नमूं ऐशिया गणेंद्रा । विद्याप्रकाशपूर्णचंद्रा । जयाचेनि बोधसमुद्रा । भरतें दाटे बळें ॥ ५ ॥
namūṃ aiśiyā gaṇeṃdrā | vidyāprakāśapūrṇacaṃdrā | jayāceni bodhasamudrā | bharateṃ dāṭe bal̤eṃ || 5 ||
जो कर्तृत्वास आरंभ । मूळपुरुष मूळारंभ । जो परात्पर स्वयंभ । आदि अंतीं ॥ ६ ॥
jo kartṛtvāsa āraṃbha | mūl̤apuruṣa mūl̤āraṃbha | jo parātpara svayaṃbha | ādi aṃtīṃ || 6 ||
तयापासून प्रमदा । इच्छाकुमारी शारदा । आदित्यापासून गोदा । मृगजळ वाहे ॥ ७ ॥
tayāpāsūna pramadā | icchākumārī śāradā | ādityāpāsūna godā | mṛgajal̤a vāhe || 7 ||
जे मिथ्या म्हणतांच गोंवी । मायिकपणें लाघवी । वक्तयास वेढा लावी । वेगळेपणें ॥ ८ ॥
je mithyā mhaṇatāṃca goṃvī | māyikapaṇeṃ lāghavī | vaktayāsa veḍhā lāvī | vegal̤epaṇeṃ || 8 ||
जे द्वैताची जननी । कीं ते अद्वैताची खाणी । मूळमाया गवसणी । अनंत ब्रह्मांडांची ॥ ९ ॥
je dvaitācī jananī | kīṃ te advaitācī khāṇī | mūl̤amāyā gavasaṇī | anaṃta brahmāṃḍāṃcī || 9 ||
कीं ते अवडंबरी वल्ली । अनंत ब्रह्मांडें लगडली । मूळपुरुषाची माउली । दुहितारूपें ॥ १० ॥
kīṃ te avaḍaṃbarī vallī | anaṃta brahmāṃḍeṃ lagaḍalī | mūl̤apuruṣācī māulī | duhitārūpeṃ || 10 ||
वंदूं ऐशी वेदमाता । आदिपुरुषाची जे सत्ता । आतां आठवीन समर्था । सद्गुरूसी ॥ ११ ॥
vaṃdūṃ aiśī vedamātā | ādipuruṣācī je sattā | ātāṃ āṭhavīna samarthā | sadgurūsī || 11 ||
जयाचेनि कृपादृष्टी । होय आनंदाची वृष्टी । तेणें गुणें सर्व सृष्टी । आनंदमय ॥ १२ ॥
jayāceni kṛpādṛṣṭī | hoya ānaṃdācī vṛṣṭī | teṇeṃ guṇeṃ sarva sṛṣṭī | ānaṃdamaya || 12 ||
कीं तो आनंदाचा जनक । सायुज्यमुक्तीचा नायक । कैवल्यपददायक । अनाथबन्धू ॥ १३ ॥
kīṃ to ānaṃdācā janaka | sāyujyamuktīcā nāyaka | kaivalyapadadāyaka | anāthabandhū || 13 ||
मुमुक्षचातकीं सुस्वर । करुणां पाहिजे अंबर । वोळे कृपेचा जलधर । साधकांवरी ॥ १४ ॥
mumukṣacātakīṃ susvara | karuṇāṃ pāhije aṃbara | vol̤e kṛpecā jaladhara | sādhakāṃvarī || 14 ||
कीं तें भवार्णवींचें तारूं । बोधें पाववी पैलपारू । महाआवर्तीं आधारू । भाविकांसी ॥ १५ ॥
kīṃ teṃ bhavārṇavīṃceṃ tārūṃ | bodheṃ pāvavī pailapārū | mahāāvartīṃ ādhārū | bhāvikāṃsī || 15 ||
कीं तो काळाचा नियंता । नाना संकटीं सोडविता । कीं ते भाविकाची माता । परम स्नेहाळ ॥ १६ ॥
kīṃ to kāl̤ācā niyaṃtā | nānā saṃkaṭīṃ soḍavitā | kīṃ te bhāvikācī mātā | parama snehāl̤a || 16 ||
कीं तो परत्रींचा आधारू । कीं तो विश्रांतीचा थारू । नातरी सुखाचें माहेरू । सुखरूप ॥ १७ ॥
kīṃ to paratrīṃcā ādhārū | kīṃ to viśrāṃtīcā thārū | nātarī sukhāceṃ māherū | sukharūpa || 17 ||
ऐसा सद्गुरु पूर्णपणीं । तुटे भेदाची कडसणी । देहेंविण लोटांगणीं । तया प्रभूसी ॥ १८ ॥
aisā sadguru pūrṇapaṇīṃ | tuṭe bhedācī kaḍasaṇī | deheṃviṇa loṭāṃgaṇīṃ | tayā prabhūsī || 18 ||
साधु संत आणि सज्जन । वंदूनियां श्रोतेजन । आतां कथानुसंधान । सावध ऐका ॥ १९ ॥
sādhu saṃta āṇi sajjana | vaṃdūniyāṃ śrotejana | ātāṃ kathānusaṃdhāna | sāvadha aikā || 19 ||
संसार हाचि दीर्घ स्वप्न । लोभें वोसणती जन । माझी कांता माझें धन । कन्या पुत्र माझे ॥ २० ॥
saṃsāra hāci dīrgha svapna | lobheṃ vosaṇatī jana | mājhī kāṃtā mājheṃ dhana | kanyā putra mājhe || 20 ||
ज्ञानसूर्य मावळला । तेणें प्रकाश लोपला । अंधकारें पूर्ण झाला । ब्रह्मगोळ अवघा ॥ २१ ॥
jñānasūrya māval̤alā | teṇeṃ prakāśa lopalā | aṃdhakāreṃ pūrṇa jhālā | brahmagol̤a avaghā || 21 ||
नाहीं सत्वाचें चांदणें । कांहीं मार्ग दिसे जेणें । सर्व भ्रांतीचेनि गुणें । आपेंआप न दिसे ॥ २२ ॥
nāhīṃ satvāceṃ cāṃdaṇeṃ | kāṃhīṃ mārga dise jeṇeṃ | sarva bhrāṃtīceni guṇeṃ | āpeṃāpa na dise || 22 ||
देहबुद्धिअहंकारे । निजले घोरती घोरे । दुःखें आक्रंदती थोरे । विषयसुखाकारणें ॥ २३ ॥
dehabuddhiahaṃkāre | nijale ghoratī ghore | duḥkheṃ ākraṃdatī thore | viṣayasukhākāraṇeṃ || 23 ||
निजले असतांचि मेले । पुनः उपजतांच निजले । ऐसे आले आणि गेले । बहुत लोक ॥ २४ ॥
nijale asatāṃci mele | punaḥ upajatāṃca nijale | aise āle āṇi gele | bahuta loka || 24 ||
निदसुरेपणेंचि सैरावैरा । बहुतीं केल्या येरझारा । नेणोनियां परमेश्वरा । भोगिले कष्ट ॥ २५ ॥
nidasurepaṇeṃci sairāvairā | bahutīṃ kelyā yerajhārā | neṇoniyāṃ parameśvarā | bhogile kaṣṭa || 25 ||
त्या कष्टांचें निरसन । व्हावया पाहिजे आत्मज्ञान । म्हणोनि हें निरूपण । अध्यात्मग्रंथीं ॥ २६ ॥
tyā kaṣṭāṃceṃ nirasana | vhāvayā pāhije ātmajñāna | mhaṇoni heṃ nirūpaṇa | adhyātmagraṃthīṃ || 26 ||
सकळ विद्यामध्यें सार । अध्यात्मविद्येचा विचार । दशमाध्यायीं शार्ङ्गधर । भगवद्गीतेंत बोलिला ॥ २७ ॥
sakal̤a vidyāmadhyeṃ sāra | adhyātmavidyecā vicāra | daśamādhyāyīṃ śārṅgadhara | bhagavadgīteṃta bolilā || 27 ||
अध्यात्मविद्या विद्यानां वादः प्रवदतामहम् ॥ । याकारणें अद्वैतग्रंथ । अध्यात्मविद्येचा परमार्थ । पावावया तोचि समर्थ । जो सर्वांगें श्रोता ॥ २८ ॥
adhyātmavidyā vidyānāṃ vādaḥ pravadatāmaham || | yākāraṇeṃ advaitagraṃtha | adhyātmavidyecā paramārtha | pāvāvayā toci samartha | jo sarvāṃgeṃ śrotā || 28 ||
जयाचें चंचळ हृदय । तेणें ग्रंथ सोडूंचि नये । सोडितां अलभ्य होय । अर्थ येथींचा ॥ २९ ॥
jayāceṃ caṃcal̤a hṛdaya | teṇeṃ graṃtha soḍūṃci naye | soḍitāṃ alabhya hoya | artha yethīṃcā || 29 ||
जयास जोडला परमार्थ । तेणें पहावा हा ग्रंथ । अर्थ शोधितां परमार्थ । निश्चयो बाणे ॥ ३० ॥
jayāsa joḍalā paramārtha | teṇeṃ pahāvā hā graṃtha | artha śodhitāṃ paramārtha | niścayo bāṇe || 30 ||
जयास नाहीं परमार्थ । तयास न कळे येथींचा अर्थ । नेत्रेंविण निधानस्वार्थ । अंधास न कळे ॥ ३१ ॥
jayāsa nāhīṃ paramārtha | tayāsa na kal̤e yethīṃcā artha | netreṃviṇa nidhānasvārtha | aṃdhāsa na kal̤e || 31 ||
एक म्हणती मराठें काये । हें तों भल्यानें ऐकों नये । तीं मूर्खें नेणती सोयें । अर्थान्वयांची ॥ ३२ ॥
eka mhaṇatī marāṭheṃ kāye | heṃ toṃ bhalyāneṃ aikoṃ naye | tīṃ mūrkheṃ neṇatī soyeṃ | arthānvayāṃcī || 32 ||
लोहाची मांदूस केली । नाना रत्नेंच सांठविलीं । तीं अभाग्यानें त्यागिलीं । लोखंड म्हणोनि ॥ ३३ ॥
lohācī māṃdūsa kelī | nānā ratneṃca sāṃṭhavilīṃ | tīṃ abhāgyāneṃ tyāgilīṃ | lokhaṃḍa mhaṇoni || 33 ||
तैशी भाषा प्राकृत । अर्थ वेदांत आणि सिद्धांत । नेणोनि त्यागिती भ्रांत । मंदबुद्धीस्तव ॥ ३४ ॥
taiśī bhāṣā prākṛta | artha vedāṃta āṇi siddhāṃta | neṇoni tyāgitī bhrāṃta | maṃdabuddhīstava || 34 ||
अहाच सांपडतां धन । त्याग करणें मूर्खपण । द्रव्य घ्यावें सांठवण । पाहोंचि नये ॥ ३५ ॥
ahāca sāṃpaḍatāṃ dhana | tyāga karaṇeṃ mūrkhapaṇa | dravya ghyāveṃ sāṃṭhavaṇa | pāhoṃci naye || 35 ||
परिस देखिला अंगणीं । मार्गीं सांपडला चिंतामणी । अव्हा वेल महागुणी । कूपामध्यें ॥ ३६ ॥
parisa dekhilā aṃgaṇīṃ | mārgīṃ sāṃpaḍalā ciṃtāmaṇī | avhā vela mahāguṇī | kūpāmadhyeṃ || 36 ||
तैसें प्राकृतीं अद्वैत । सुगम आणि सप्रचीत । अध्यात्म लाभे अकस्मात । तरी अवश्य घ्यावें ॥ ३७ ॥
taiseṃ prākṛtīṃ advaita | sugama āṇi sapracīta | adhyātma lābhe akasmāta | tarī avaśya ghyāveṃ || 37 ||
न करितां व्युत्पत्तीचा श्रम । सकळ शास्त्रार्थ होय सुगम । सत्समागमाचें वर्म । तें हें ऐसें असे ॥ ३८ ॥
na karitāṃ vyutpattīcā śrama | sakal̤a śāstrārtha hoya sugama | satsamāgamāceṃ varma | teṃ heṃ aiseṃ ase || 38 ||
जें व्युत्पत्तीनें न कळे । तें सत्समागमें कळे । सकळ शास्त्रार्थ आकळे । स्वानुभवासी ॥ ३९ ॥
jeṃ vyutpattīneṃ na kal̤e | teṃ satsamāgameṃ kal̤e | sakal̤a śāstrārtha ākal̤e | svānubhavāsī || 39 ||
म्हणोनि कारण सत्समागम । तेथें नलगे व्युत्पत्तिश्रम । जन्मसार्थकाचें वर्म । वेगळेंचि असे ॥ ४० ॥
mhaṇoni kāraṇa satsamāgama | tetheṃ nalage vyutpattiśrama | janmasārthakāceṃ varma | vegal̤eṃci ase || 40 ||
भाषाभेदाश्च वर्तन्ते अर्थ एको न संशयः । पात्रद्वये यथा खाद्यं स्वादभेदो न विद्यते ॥ ॥ । भाषापालटें कांहीं । अर्थ वाया जात नाहीं । कार्यसिद्धि ते सर्वही । अर्थाचपासीं ॥ ४१ ॥
bhāṣābhedāśca vartante artha eko na saṃśayaḥ | pātradvaye yathā khādyaṃ svādabhedo na vidyate || || | bhāṣāpālaṭeṃ kāṃhīṃ | artha vāyā jāta nāhīṃ | kāryasiddhi te sarvahī | arthācapāsīṃ || 41 ||
तथापि प्राकृताकरितां । संस्कृताची सार्थकता । येर्ह व्हीं त्या गुप्तार्था । कोण जाणे ॥ ४२ ॥
tathāpi prākṛtākaritāṃ | saṃskṛtācī sārthakatā | yerha vhīṃ tyā guptārthā | koṇa jāṇe || 42 ||
आतां असो हें बोलणें । भाषा त्यागून अर्थ घेणें । उत्तम घेऊन त्याग करणें । सालीटरफलांचा ॥ ४३ ॥
ātāṃ aso heṃ bolaṇeṃ | bhāṣā tyāgūna artha gheṇeṃ | uttama gheūna tyāga karaṇeṃ | sālīṭaraphalāṃcā || 43 ||
अर्थ सार भाषा पोंचट । अभिमानें करवी खटपट । नाना अहंतेनें वाट । रोधिली मोक्षाची ॥ ४४ ॥
artha sāra bhāṣā poṃcaṭa | abhimāneṃ karavī khaṭapaṭa | nānā ahaṃteneṃ vāṭa | rodhilī mokṣācī || 44 ||
शोध घेतां लक्ष्यांशाचा । तेथें आधीं वाच्यांश कैंचा । अगाध महिमा भगवंताचा । कळला पाहिजे ॥ ४५ ॥
śodha ghetāṃ lakṣyāṃśācā | tetheṃ ādhīṃ vācyāṃśa kaiṃcā | agādha mahimā bhagavaṃtācā | kal̤alā pāhije || 45 ||
मुकेपणाचें बोलणें । हें जयाचें तोचि जाणें । स्वानुभवाचिये खुणें । स्वानुभवी पाहिजे ॥ ४६ ॥
mukepaṇāceṃ bolaṇeṃ | heṃ jayāceṃ toci jāṇeṃ | svānubhavāciye khuṇeṃ | svānubhavī pāhije || 46 ||
अर्थ जाणे अध्यात्माचा । ऐसा श्रोता मिळेल कैंचा । जयासि बोलतां वाचेचा । हव्यासचि पुरे ॥ ४७ ॥
artha jāṇe adhyātmācā | aisā śrotā mil̤ela kaiṃcā | jayāsi bolatāṃ vācecā | havyāsaci pure || 47 ||
परीक्षावंतापुढें रत्नस । ठेवितां होय समाधान । तैसें ज्ञानियापुढें ज्ञान । बोलावें वाटे ॥ ४८ ॥
parīkṣāvaṃtāpuḍheṃ ratnasa | ṭhevitāṃ hoya samādhāna | taiseṃ jñāniyāpuḍheṃ jñāna | bolāveṃ vāṭe || 48 ||
मायाजाळें दुश्चित होय । तें निरूपणें कामा नये । संसारिका कळे काय । अर्थ येथींचा ॥ ४९ ॥
māyājāl̤eṃ duścita hoya | teṃ nirūpaṇeṃ kāmā naye | saṃsārikā kal̤e kāya | artha yethīṃcā || 49 ||
व्यवसायात्मिका बुद्धिरेकेह कुरुनंदन । बहुशाखा ह्यनंताश्च बुद्धयो । अव्यवसायिनाम् ॥ ॥ । व्यवसायी जो मळिण । त्यासि न कळे निरूपण । येथें पाहिजे सावधपण । अतिशयेंसीं ॥ ५० ॥
vyavasāyātmikā buddhirekeha kurunaṃdana | bahuśākhā hyanaṃtāśca buddhayo | avyavasāyinām || || | vyavasāyī jo mal̤iṇa | tyāsi na kal̤e nirūpaṇa | yetheṃ pāhije sāvadhapaṇa | atiśayeṃsīṃ || 50 ||
नाना रत्नें नाना नाणीं । दुश्चितपणें घेतां हानी । परीक्षा नेणतां प्राणी । ठकला तेथें ॥ ५१ ॥
nānā ratneṃ nānā nāṇīṃ | duścitapaṇeṃ ghetāṃ hānī | parīkṣā neṇatāṃ prāṇī | ṭhakalā tetheṃ || 51 ||
तैसें निरूपणीं जाणा । आहाच पाहतां कळेना । मराठेंचि उमजेना । कांहीं केल्या ॥ ५२ ॥
taiseṃ nirūpaṇīṃ jāṇā | āhāca pāhatāṃ kal̤enā | marāṭheṃci umajenā | kāṃhīṃ kelyā || 52 ||
जेथें निरूपणाचे बोल । आणि अनुभवाची ओल । ते संस्कृतापरी सखोल । अध्यात्मश्रवण ॥ ५३ ॥
jetheṃ nirūpaṇāce bola | āṇi anubhavācī ola | te saṃskṛtāparī sakhola | adhyātmaśravaṇa || 53 ||
माया ब्रह्म वोळखावें । तयास अध्यात्म म्हणावें । तरी तें मायेचें जाणावें । स्वरूप आधीं ॥ ५४ ॥
māyā brahma vol̤akhāveṃ | tayāsa adhyātma mhaṇāveṃ | tarī teṃ māyeceṃ jāṇāveṃ | svarūpa ādhīṃ || 54 ||
माया सगुण साकार । माया सर्व विकार । माया जाणिजे विस्तार । पंचभूतांचा ॥ ५५ ॥
māyā saguṇa sākāra | māyā sarva vikāra | māyā jāṇije vistāra | paṃcabhūtāṃcā || 55 ||
माया दृश्य दृष्टीस दिसे । मायाभास मनास भासे । माया क्षणभंगुर नासे । विवेकें पाहतां ॥ ५६ ॥
māyā dṛśya dṛṣṭīsa dise | māyābhāsa manāsa bhāse | māyā kṣaṇabhaṃgura nāse | vivekeṃ pāhatāṃ || 56 ||
माया अनेक विश्वरूप । माया विष्णूचें स्वरूप । मायेची सीमा अमूप । बोलिजे तितुकी थोडी ॥ ५७ ॥
māyā aneka viśvarūpa | māyā viṣṇūceṃ svarūpa | māyecī sīmā amūpa | bolije titukī thoḍī || 57 ||
माया बहुरूप बहुरंग । माया ईश्वराचा संग । माया पाहतां अभंग । अखिल वाटे ॥ ५८ ॥
māyā bahurūpa bahuraṃga | māyā īśvarācā saṃga | māyā pāhatāṃ abhaṃga | akhila vāṭe || 58 ||
माया सृष्टीची रचना । माया आपली कल्पना । माया तोडितां तुटेना । ज्ञानेंविण ॥ ५९ ॥
māyā sṛṣṭīcī racanā | māyā āpalī kalpanā | māyā toḍitāṃ tuṭenā | jñāneṃviṇa || 59 ||
ऐशी माया निरूपिली । स्वल्प संकेतें बोलिली । पुढें वृत्ति सावध केली । पाहिजे श्रोतीं ॥ ६० ॥
aiśī māyā nirūpilī | svalpa saṃketeṃ bolilī | puḍheṃ vṛtti sāvadha kelī | pāhije śrotīṃ || 60 ||
पुढें ब्रह्मनिरूपण । निरूपिलें ब्रह्मज्ञान । जेणें तुटे मायाभान । एकसरें । हरिः ॐ तत्सत् इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे । सप्तमदशके मंगलाचरणनिरूपणं नाम प्रथमः समासः ॥ ६१ ॥
puḍheṃ brahmanirūpaṇa | nirūpileṃ brahmajñāna | jeṇeṃ tuṭe māyābhāna | ekasareṃ | hariḥ oṃ tatsat iti śrīdāsabodhe guruśiṣyasaṃvāde | saptamadaśake maṃgalācaraṇanirūpaṇaṃ nāma prathamaḥ samāsaḥ || 61 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).