॥ श्रीराम ॥ । केवळब्रह्म जें बोलिलें । तें अनुभवास आलें । आणि मायेचेंहि लागलें । अनुसंधान ॥ १ ॥
|| śrīrāma || | keval̤abrahma jeṃ bolileṃ | teṃ anubhavāsa āleṃ | āṇi māyeceṃhi lāgaleṃ | anusaṃdhāna || 1 ||
दशक 7 · समास 5 · द्वैतकल्पनानिरसन
dvaitakalpanānirasana
The original ovis of Ramdas’s Dasbodh.
44 versesMarathi with transliteration
॥ श्रीराम ॥ । केवळब्रह्म जें बोलिलें । तें अनुभवास आलें । आणि मायेचेंहि लागलें । अनुसंधान ॥ १ ॥
|| śrīrāma || | keval̤abrahma jeṃ bolileṃ | teṃ anubhavāsa āleṃ | āṇi māyeceṃhi lāgaleṃ | anusaṃdhāna || 1 ||
ब्रह्म अंतरीं प्रकाशे । आणि मायाही प्रत्यक्ष दिसे । आतां हें द्वैत निरसे । कवणेपरी ॥ २ ॥
brahma aṃtarīṃ prakāśe | āṇi māyāhī pratyakṣa dise | ātāṃ heṃ dvaita nirase | kavaṇeparī || 2 ||
तरी आतां सावधान । एकाग्र करूनियां मन । मायाब्रह्म हें कवण । जाणताहे ॥ ३ ॥
tarī ātāṃ sāvadhāna | ekāgra karūniyāṃ mana | māyābrahma heṃ kavaṇa | jāṇatāhe || 3 ||
सत्य ब्रह्माचा संकल्प । मिथ्या मायेचा विकल्प । ऐशिया द्वैताचा जल्प । मनचि करी ॥ ४ ॥
satya brahmācā saṃkalpa | mithyā māyecā vikalpa | aiśiyā dvaitācā jalpa | manaci karī || 4 ||
जाणे ब्रह्म जाणे माया । ते येक जाणावी तुर्या । सर्व जाणे म्हणोनियां । सर्वसाक्षिणी ॥ ५ ॥
jāṇe brahma jāṇe māyā | te yeka jāṇāvī turyā | sarva jāṇe mhaṇoniyāṃ | sarvasākṣiṇī || 5 ||
ऐक तुर्येचें लक्षण । जेथें सर्व जाणपण । सर्वचि नाहीं कवण । जाणेल गा ॥ ६ ॥
aika turyeceṃ lakṣaṇa | jetheṃ sarva jāṇapaṇa | sarvaci nāhīṃ kavaṇa | jāṇela gā || 6 ||
संकल्पविकल्पाची सृष्टी । जाली मनाचियें पोटीं । तें मनचि मिथ्या शेवटीं । साक्षी कवणु ॥ ७ ॥
saṃkalpavikalpācī sṛṣṭī | jālī manāciyeṃ poṭīṃ | teṃ manaci mithyā śevaṭīṃ | sākṣī kavaṇu || 7 ||
साक्षत्व चैतन्यत्वसत्ता । हे गुण ब्रह्माचिया माथां । आरोपले जाण वृथा । मायागुणें ॥ ८ ॥
sākṣatva caitanyatvasattā | he guṇa brahmāciyā māthāṃ | āropale jāṇa vṛthā | māyāguṇeṃ || 8 ||
घटामठाचेनि गुणें । त्रिविधा आकाश हें बोलणें । मायेचेनि खरेंपणें । गुण ब्रह्मीं ॥ ९ ॥
ghaṭāmaṭhāceni guṇeṃ | trividhā ākāśa heṃ bolaṇeṃ | māyeceni khareṃpaṇeṃ | guṇa brahmīṃ || 9 ||
जंव खरेपण मायेसी । तंवचि साक्षित्व ब्रह्मासी । मायेअविद्येचे निरासीं । द्वैत कैंचें ॥ १० ॥
jaṃva kharepaṇa māyesī | taṃvaci sākṣitva brahmāsī | māyeavidyece nirāsīṃ | dvaita kaiṃceṃ || 10 ||
म्हणोनि सर्वसाक्षी मन । तेंचि जालिया उन्मन । मग तुर्यारूप ज्ञान । तें मावळोन गेलें ॥ ११ ॥
mhaṇoni sarvasākṣī mana | teṃci jāliyā unmana | maga turyārūpa jñāna | teṃ māval̤ona geleṃ || 11 ||
जयास द्वैत भासलें । तें मन उन्मन झालें । द्वैताअद्वैतांचें तुटलें । अनुसंधान ॥ १२ ॥
jayāsa dvaita bhāsaleṃ | teṃ mana unmana jhāleṃ | dvaitāadvaitāṃceṃ tuṭaleṃ | anusaṃdhāna || 12 ||
एवं द्वैत आणि अद्वैत । होये वृत्तीचा संकेत । वृत्ति झालिया निर्वृत्त । द्वैत कैंचें ॥ १३ ॥
evaṃ dvaita āṇi advaita | hoye vṛttīcā saṃketa | vṛtti jhāliyā nirvṛtta | dvaita kaiṃceṃ || 13 ||
वृत्तिरहित जें ज्ञान । तेंचि पूर्ण समाधान । जेथें तुटे अनुसंधान । मायाब्रह्मींचें ॥ १४ ॥
vṛttirahita jeṃ jñāna | teṃci pūrṇa samādhāna | jetheṃ tuṭe anusaṃdhāna | māyābrahmīṃceṃ || 14 ||
मायाब्रह्म ऐसा हेत । मनें कल्पिला संकेत । ब्रह्म कल्पनेरहित । जाणती ज्ञानी ॥ १५ ॥
māyābrahma aisā heta | maneṃ kalpilā saṃketa | brahma kalpanerahita | jāṇatī jñānī || 15 ||
जें मनबुद्धिअगोचर । जें कल्पनेहून पर । तें अनुभवितां साचार । द्वैत कैंचें ॥ १६ ॥
jeṃ manabuddhiagocara | jeṃ kalpanehūna para | teṃ anubhavitāṃ sācāra | dvaita kaiṃceṃ || 16 ||
द्वैत पाहतां ब्रह्म नसे । ब्रह्म पाहतां द्वैत नासे । द्वैताद्वैत भासे । कल्पनेसी ॥ १७ ॥
dvaita pāhatāṃ brahma nase | brahma pāhatāṃ dvaita nāse | dvaitādvaita bhāse | kalpanesī || 17 ||
कल्पना माया निवारी । कल्पना ब्रह्म थावरी । संशय धरी आणि वारी । तेही कल्पना ॥ १८ ॥
kalpanā māyā nivārī | kalpanā brahma thāvarī | saṃśaya dharī āṇi vārī | tehī kalpanā || 18 ||
कल्पना करी बंधन । कल्पना दे समाधान । ब्रह्मीं लावी अनुसंधान । तेही कल्पना ॥ १९ ॥
kalpanā karī baṃdhana | kalpanā de samādhāna | brahmīṃ lāvī anusaṃdhāna | tehī kalpanā || 19 ||
कल्पना द्वैताची माता । कल्पनाचि ज्ञप्ति तत्त्वता । बद्धता आणि मुक्तता । कल्पनागुणें ॥ २० ॥
kalpanā dvaitācī mātā | kalpanāci jñapti tattvatā | baddhatā āṇi muktatā | kalpanāguṇeṃ || 20 ||
कल्पना अंतरीं सबळ । नसते दावी ब्रह्मगोळ । क्षण एक ते निर्मळ । स्वरूप कल्पी ॥ २१ ॥
kalpanā aṃtarīṃ sabal̤a | nasate dāvī brahmagol̤a | kṣaṇa eka te nirmal̤a | svarūpa kalpī || 21 ||
क्षण एक धोका वाहे । क्षण एक स्थिर राहे । क्षण एक पाहे । विस्मित हौनी ॥ २२ ॥
kṣaṇa eka dhokā vāhe | kṣaṇa eka sthira rāhe | kṣaṇa eka pāhe | vismita haunī || 22 ||
क्षण एकांत उमजे । क्षण एक निर्बुजे । नाना विकार करिजे । ते कल्पना जाणावी ॥ २३ ॥
kṣaṇa ekāṃta umaje | kṣaṇa eka nirbuje | nānā vikāra karije | te kalpanā jāṇāvī || 23 ||
कल्पना जन्माचें मूळ । कल्पना भक्तीचें फळ । कल्पना तेचि केवळ । मोक्षदात्री ॥ २४ ॥
kalpanā janmāceṃ mūl̤a | kalpanā bhaktīceṃ phal̤a | kalpanā teci keval̤a | mokṣadātrī || 24 ||
असो ऐशी हे कल्पना । साधनें दे समाधाना । येर्हवीं हे पतना । मूळच कीं ॥ २५ ॥
aso aiśī he kalpanā | sādhaneṃ de samādhānā | yerhavīṃ he patanā | mūl̤aca kīṃ || 25 ||
म्हणोनि सर्वांचें मूळ । ते हे कल्पनाचि केवळ । इचें केलिया निर्मूळ । ब्रह्मप्राप्ती ॥ २६ ॥
mhaṇoni sarvāṃceṃ mūl̤a | te he kalpanāci keval̤a | iceṃ keliyā nirmūl̤a | brahmaprāptī || 26 ||
श्रवण आणि मनन । निजध्यासें समाधान । मिथ्या कल्पनेचें भान । उडोनि जाय ॥ २७ ॥
śravaṇa āṇi manana | nijadhyāseṃ samādhāna | mithyā kalpaneceṃ bhāna | uḍoni jāya || 27 ||
शुद्ध ब्रह्माचा निश्चय । करी कल्पनेचा जय । निश्चितार्थें संशय । तुटोनि जाय ॥ २८ ॥
śuddha brahmācā niścaya | karī kalpanecā jaya | niścitārtheṃ saṃśaya | tuṭoni jāya || 28 ||
मिथ्या कल्पनेचें कोडें । कैसें राहे साचापुढें । जैसें सूर्याचेनि उजेडें । नासे तम ॥ २९ ॥
mithyā kalpaneceṃ koḍeṃ | kaiseṃ rāhe sācāpuḍheṃ | jaiseṃ sūryāceni ujeḍeṃ | nāse tama || 29 ||
तैसें ज्ञानाचेनि प्रकाशें । मिथ्या कल्पना हे नासे । मग हें तुटे आपैसें । द्वैतानुसंधान ॥ ३० ॥
taiseṃ jñānāceni prakāśeṃ | mithyā kalpanā he nāse | maga heṃ tuṭe āpaiseṃ | dvaitānusaṃdhāna || 30 ||
कल्पनेनें कल्पना उडे । जैसा मृगें मृग सांपडे । कां शरें शर आतुडे । आकाशमार्गीं ॥ ३१ ॥
kalpaneneṃ kalpanā uḍe | jaisā mṛgeṃ mṛga sāṃpaḍe | kāṃ śareṃ śara ātuḍe | ākāśamārgīṃ || 31 ||
शुद्ध कल्पनेचें बळ । झालिया नासे शबल । हेंचि वचन प्रंजळ । सावध ऐका ॥ ३२ ॥
śuddha kalpaneceṃ bal̤a | jhāliyā nāse śabala | heṃci vacana praṃjal̤a | sāvadha aikā || 32 ||
शुद्ध कल्पनेची खूण । स्वयें कल्पिजे निर्गुण । स्वस्वरूपीं विस्मरण । पडोंचि नेदी ॥ ३३ ॥
śuddha kalpanecī khūṇa | svayeṃ kalpije nirguṇa | svasvarūpīṃ vismaraṇa | paḍoṃci nedī || 33 ||
सदा स्वरूपानुसंधान । करी द्वैताचें निरसन । अद्वैतनिश्चयाचें ज्ञान । तेचि शुद्ध कल्पना ॥ ३४ ॥
sadā svarūpānusaṃdhāna | karī dvaitāceṃ nirasana | advaitaniścayāceṃ jñāna | teci śuddha kalpanā || 34 ||
अद्वैत कल्पी ते शुद्ध । द्वैत कल्पी ते अशुद्ध । अशुद्ध तेंचि प्रसिद्ध । शबल जाणावें ॥ ३५ ॥
advaita kalpī te śuddha | dvaita kalpī te aśuddha | aśuddha teṃci prasiddha | śabala jāṇāveṃ || 35 ||
शुद्ध कल्पनेचा अर्थ । अद्वैताचा निश्चितार्थ । आणि शबल ते व्यर्थ । द्वैत कल्पी ॥ ३६ ॥
śuddha kalpanecā artha | advaitācā niścitārtha | āṇi śabala te vyartha | dvaita kalpī || 36 ||
अद्वैतकल्पना प्रकाशे । तेच क्षणीं द्वैत नासे । द्वैतासरिसी निरसे । शबलकल्पना ॥ ३७ ॥
advaitakalpanā prakāśe | teca kṣaṇīṃ dvaita nāse | dvaitāsarisī nirase | śabalakalpanā || 37 ||
कल्पनेनें कल्पना सरे । ऐसें जाणावें चतुरें । शबल गेलियानंतरें । उरली ती शुद्ध ॥ ३८ ॥
kalpaneneṃ kalpanā sare | aiseṃ jāṇāveṃ catureṃ | śabala geliyānaṃtareṃ | uralī tī śuddha || 38 ||
शुद्ध कल्पनेचें रूप । तेंचि कल्पी स्वरूप । स्वरूप कल्पितां तद्रूप । होय आपण ॥ ३९ ॥
śuddha kalpaneceṃ rūpa | teṃci kalpī svarūpa | svarūpa kalpitāṃ tadrūpa | hoya āpaṇa || 39 ||
कल्पनेसी मिथ्यत्व आलें । सहजचि तद्रूप झालें । आत्मनिश्चयें नाशिलें । कल्पनेसी ॥ ४० ॥
kalpanesī mithyatva āleṃ | sahajaci tadrūpa jhāleṃ | ātmaniścayeṃ nāśileṃ | kalpanesī || 40 ||
जेचि क्षणीं निश्चय चळे । तेचि क्षणीं द्वैत उफाळे । जैसा अस्तमानीं प्रबळे । अंधकार ॥ ४१ ॥
jeci kṣaṇīṃ niścaya cal̤e | teci kṣaṇīṃ dvaita uphāl̤e | jaisā astamānīṃ prabal̤e | aṃdhakāra || 41 ||
तैसें ज्ञान होतां मलिन । अज्ञान प्रबळे जाण । याकारणें श्रवण । अखंड असावें ॥ ४२ ॥
taiseṃ jñāna hotāṃ malina | ajñāna prabal̤e jāṇa | yākāraṇeṃ śravaṇa | akhaṃḍa asāveṃ || 42 ||
आतां असो हें बोलणें जालें । आशंका फेडूं येका बोलें । जयास द्वैत भासलें । तें तूं नव्हेसी सर्वथा ॥ ४३ ॥
ātāṃ aso heṃ bolaṇeṃ jāleṃ | āśaṃkā pheḍūṃ yekā boleṃ | jayāsa dvaita bhāsaleṃ | teṃ tūṃ navhesī sarvathā || 43 ||
मागील आशंका फिटली । इतुकेन ही कथा संपली । पुढें वृत्ति सावध केली । पाहिजे श्रोतीं । हरिॐ तत्सत् इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे । सप्तमदशके द्वैतकल्पनानिरसननिरूपणं नाम पंचमः समासः ॥ ४४ ॥
māgīla āśaṃkā phiṭalī | itukena hī kathā saṃpalī | puḍheṃ vṛtti sāvadha kelī | pāhije śrotīṃ | harioṃ tatsat iti śrīdāsabodhe guruśiṣyasaṃvāde | saptamadaśake dvaitakalpanānirasananirūpaṇaṃ nāma paṃcamaḥ samāsaḥ || 44 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).