Skip to content

दशक 9 · समास 8 · देहांतनिरूपण

Book 9, section 8

dehāṃtanirūpaṇa

The original ovis of Ramdas’s Dasbodh.

38 versesMarathi with transliteration

A lamp beside a manuscript of Ramdas’s Dasbodh.

॥ श्रीराम ॥ । ज्ञाता सुटला ज्ञानमतें । परंतु जन्म कैसा बद्धातें । बद्धाचें काये जन्मतें । अंतकाळीं ॥ १ ॥

|| śrīrāma || | jñātā suṭalā jñānamateṃ | paraṃtu janma kaisā baddhāteṃ | baddhāceṃ kāye janmateṃ | aṃtakāl̤īṃ || 1 ||

Report an error

बद्ध प्राणी मरोन गेले । तेथें कांहींच नाहीं उरलें । जाणिवेचे विस्मरण जालें । मरणापूर्वी ॥ २ ॥

baddha prāṇī marona gele | tetheṃ kāṃhīṃca nāhīṃ uraleṃ | jāṇivece vismaraṇa jāleṃ | maraṇāpūrvī || 2 ||

Report an error

ऐसी घेतली आशंका । याचें उत्तर ऐका । आतां दुश्चीत होऊं नका । म्हणे वक्ता ॥ ३ ॥

aisī ghetalī āśaṃkā | yāceṃ uttara aikā | ātāṃ duścīta hoūṃ nakā | mhaṇe vaktā || 3 ||

Report an error

पंचप्राण स्थळें सोडिती । प्राणरूप वासनावृत्ती । वासनामिश्रीत प्राण जाती । देह सोडुनिया ॥ ४ ॥

paṃcaprāṇa sthal̤eṃ soḍitī | prāṇarūpa vāsanāvṛttī | vāsanāmiśrīta prāṇa jātī | deha soḍuniyā || 4 ||

Report an error

वायोसरिसी वासना गेली । ते वायोरूपेंचि राहिली । पुन्हां जन्म घेऊन आली । हेतुपरत्वें ॥ ५ ॥

vāyosarisī vāsanā gelī | te vāyorūpeṃci rāhilī | punhāṃ janma gheūna ālī | hetuparatveṃ || 5 ||

Report an error

कित्येक प्राणी निःशेष मरती । पुन्हां मागुते जीव येती । ढकलून दिल्हें तेणें दुखवती । हस्तपादादिक ॥ ६ ॥

kityeka prāṇī niḥśeṣa maratī | punhāṃ māgute jīva yetī | ḍhakalūna dilheṃ teṇeṃ dukhavatī | hastapādādika || 6 ||

Report an error

सर्पदृष्टी जालियां वरी । तीं दिवसां उठवी धन्वंतरी । तेव्हां ते माघारी । वासना येते कीं ॥ ७ ॥

sarpadṛṣṭī jāliyāṃ varī | tīṃ divasāṃ uṭhavī dhanvaṃtarī | tevhāṃ te māghārī | vāsanā yete kīṃ || 7 ||

Report an error

कित्येक सेवें होऊन पडती । कित्येक तयांस उठविती । येमलोकींहून आणिती । माघारे प्राणी ॥ ८ ॥

kityeka seveṃ hoūna paḍatī | kityeka tayāṃsa uṭhavitī | yemalokīṃhūna āṇitī | māghāre prāṇī || 8 ||

Report an error

कित्येक पुर्वीं श्रापिले । ते शापें देह पावले । उश्रापकाळीं पुन्हां आले । पूर्वदेहीं ॥ ९ ॥

kityeka purvīṃ śrāpile | te śāpeṃ deha pāvale | uśrāpakāl̤īṃ punhāṃ āle | pūrvadehīṃ || 9 ||

Report an error

कित्येकीं बहु जन्म घेतले । कित्येक परकाया प्रवेशले । ऐसे आले आणी गेले । बहुत लोक ॥ १० ॥

kityekīṃ bahu janma ghetale | kityeka parakāyā praveśale | aise āle āṇī gele | bahuta loka || 10 ||

Report an error

फुंकल्यासरिसा वायो गेला । तेथें वायोसून निर्माण जाला । म्हणोन वायोरूप वासनेला । ज्नम आहे ॥ ११ ॥

phuṃkalyāsarisā vāyo gelā | tetheṃ vāyosūna nirmāṇa jālā | mhaṇona vāyorūpa vāsanelā | jnama āhe || 11 ||

Report an error

मनाच्या वृत्ती नाना । त्यांत जन्म घेते वासना । वासना पाहातां दिसेना । परंतु आहे ॥ १२ ॥

manācyā vṛttī nānā | tyāṃta janma ghete vāsanā | vāsanā pāhātāṃ disenā | paraṃtu āhe || 12 ||

Report an error

वासना जाणिजे जाणिवहेत । जाणीव मुळींचा मूळतंत । मूळमायेंत असे मिश्रित । कारणरूपें ॥ १३ ॥

vāsanā jāṇije jāṇivaheta | jāṇīva mul̤īṃcā mūl̤ataṃta | mūl̤amāyeṃta ase miśrita | kāraṇarūpeṃ || 13 ||

Report an error

कारणरूप आहे ब्रह्मांडीं । कार्यरूपें वर्ते पिंडीं । अनुमानितां तांतडीं । अनुमानेना ॥ १४ ॥

kāraṇarūpa āhe brahmāṃḍīṃ | kāryarūpeṃ varte piṃḍīṃ | anumānitāṃ tāṃtaḍīṃ | anumānenā || 14 ||

Report an error

परंतु आहे सूक्ष्मरूप । जैसें वायोचे स्वरूप । सकळ देव वायोरूप । आणी भूतसृष्टि ॥ १५ ॥

paraṃtu āhe sūkṣmarūpa | jaiseṃ vāyoce svarūpa | sakal̤a deva vāyorūpa | āṇī bhūtasṛṣṭi || 15 ||

Report an error

वायोमधें विकार नाना । वायो पाहातां तरी दिसेना । तैसी जाणीववासना । अति सूक्ष्म ॥ १६ ॥

vāyomadheṃ vikāra nānā | vāyo pāhātāṃ tarī disenā | taisī jāṇīvavāsanā | ati sūkṣma || 16 ||

Report an error

त्रिगुण आणी पंचभूतें । हे वायोमध्यें मिश्रिते । अनुमानेना म्हणोन त्यातें । मिथ्या म्हणों नये ॥ १७ ॥

triguṇa āṇī paṃcabhūteṃ | he vāyomadhyeṃ miśrite | anumānenā mhaṇona tyāteṃ | mithyā mhaṇoṃ naye || 17 ||

Report an error

सहज वायो चाले । तरी सुगंध दुर्गंध कळों आले । उष्ण सीतळ तप्त निवाले । प्रत्यक्ष प्राणी ॥ १८ ॥

sahaja vāyo cāle | tarī sugaṃdha durgaṃdha kal̤oṃ āle | uṣṇa sītal̤a tapta nivāle | pratyakṣa prāṇī || 18 ||

Report an error

वायोचेनि मेघ वोळती । वायोचेनि नक्षत्रें चालती । सकळ सृष्टीची वर्तती गती । सकळ तो वायो ॥ १९ ॥

vāyoceni megha vol̤atī | vāyoceni nakṣatreṃ cālatī | sakal̤a sṛṣṭīcī vartatī gatī | sakal̤a to vāyo || 19 ||

Report an error

वायोरूपें देवतें भूतें । आंगीं भरती अकस्मातें । वीध केलियां प्रेतें । सावध होतीं ॥ २० ॥

vāyorūpeṃ devateṃ bhūteṃ | āṃgīṃ bharatī akasmāteṃ | vīdha keliyāṃ preteṃ | sāvadha hotīṃ || 20 ||

Report an error

वारें निराळें न बोले । देहामधें भरोन डोले । आळी घेऊन जन्मा आले । कित्येक प्राणी ॥ २१ ॥

vāreṃ nirāl̤eṃ na bole | dehāmadheṃ bharona ḍole | āl̤ī gheūna janmā āle | kityeka prāṇī || 21 ||

Report an error

राहाणें ब्रह्मणसमंध जाती । राहाणें ठेवणीं सांपडती । नाना गुंतले उगवती । प्रत्यक्ष राहाणें ॥ २२ ॥

rāhāṇeṃ brahmaṇasamaṃdha jātī | rāhāṇeṃ ṭhevaṇīṃ sāṃpaḍatī | nānā guṃtale ugavatī | pratyakṣa rāhāṇeṃ || 22 ||

Report an error

ऐसा वायोचा विकार । येवंचे कळेना विस्तार । सकळ कांहीं चराचर । वायोमुळें ॥ २३ ॥

aisā vāyocā vikāra | yevaṃce kal̤enā vistāra | sakal̤a kāṃhīṃ carācara | vāyomul̤eṃ || 23 ||

Report an error

वायो स्तब्धरूपें सृष्टीधर्ता । वायो चंचळरूपें सृष्टीकर्ता । न कळे तरी विचारीं प्रवर्ता । म्हणिजे कळे ॥ २४ ॥

vāyo stabdharūpeṃ sṛṣṭīdhartā | vāyo caṃcal̤arūpeṃ sṛṣṭīkartā | na kal̤e tarī vicārīṃ pravartā | mhaṇije kal̤e || 24 ||

Report an error

मुळापासून सेवटवरी । वायोचि सकळ कांहीं करी । वायोवेगळें कर्तुत्व चतुरीं मज निरोपावें ॥ २५ ॥

mul̤āpāsūna sevaṭavarī | vāyoci sakal̤a kāṃhīṃ karī | vāyovegal̤eṃ kartutva caturīṃ maja niropāveṃ || 25 ||

Report an error

जाणीवरूप मूळमाया । जाणीव जाते आपल्या ठाया । गुप्त प्रगट होऊनियां । विश्वीं वर्ते ॥ २६ ॥

jāṇīvarūpa mūl̤amāyā | jāṇīva jāte āpalyā ṭhāyā | gupta pragaṭa hoūniyāṃ | viśvīṃ varte || 26 ||

Report an error

कोठें गुप्त कोठें प्रगटे । जैसें जीवन उफाळे आटे । पुढें मागुता वोघ लोटे । भूमंडळीं ॥ २७ ॥

koṭheṃ gupta koṭheṃ pragaṭe | jaiseṃ jīvana uphāl̤e āṭe | puḍheṃ māgutā vogha loṭe | bhūmaṃḍal̤īṃ || 27 ||

Report an error

तैसाच वायोमधें जाणीवप्रकार । उमटे आटे निरंतर । कोठें विकारें कोठें समीर । उगाच वाजे ॥ २८ ॥

taisāca vāyomadheṃ jāṇīvaprakāra | umaṭe āṭe niraṃtara | koṭheṃ vikāreṃ koṭheṃ samīra | ugāca vāje || 28 ||

Report an error

वारीं आंगावरून जाती । तेणें हातपाये वाळती । वारां वाजतां करपती । आलीं पिकें ॥ २९ ॥

vārīṃ āṃgāvarūna jātī | teṇeṃ hātapāye vāl̤atī | vārāṃ vājatāṃ karapatī | ālīṃ pikeṃ || 29 ||

Report an error

नाना रोगांचीं नाना वारीं । पीडा करिती पृथ्वीवरी । वीज कडाडी अंबरीं । वायोमुळें ॥ ३० ॥

nānā rogāṃcīṃ nānā vārīṃ | pīḍā karitī pṛthvīvarī | vīja kaḍāḍī aṃbarīṃ | vāyomul̤eṃ || 30 ||

Report an error

वायोकरितां रागोद्धार । कळे वोळखीचा निर्धार । दीप लागे मेघ पडे हा चमत्कार । रागोद्धारीं ॥ ३१ ॥

vāyokaritāṃ rāgoddhāra | kal̤e vol̤akhīcā nirdhāra | dīpa lāge megha paḍe hā camatkāra | rāgoddhārīṃ || 31 ||

Report an error

वायो फुंकितां भुली पडती । वायो फुंकितां खांडकें करपती । वायोकरितां चालती । नाना मंत्र ॥ ३२ ॥

vāyo phuṃkitāṃ bhulī paḍatī | vāyo phuṃkitāṃ khāṃḍakeṃ karapatī | vāyokaritāṃ cālatī | nānā maṃtra || 32 ||

Report an error

मंत्रें देव प्रगटती । मंत्रें भूतें अखरकिती । बाजीगरी वोडंबरी करिती । मंत्रसामर्थ्यें ॥ ३३ ॥

maṃtreṃ deva pragaṭatī | maṃtreṃ bhūteṃ akharakitī | bājīgarī voḍaṃbarī karitī | maṃtrasāmarthyeṃ || 33 ||

Report an error

राक्षसांची मावरचना । ते हे देवांदिकां कळेना । विचित्र सामर्थ्यें नाना । स्तंबनमोहनादिकें ॥ ३४ ॥

rākṣasāṃcī māvaracanā | te he devāṃdikāṃ kal̤enā | vicitra sāmarthyeṃ nānā | staṃbanamohanādikeṃ || 34 ||

Report an error

धडचि पिसें करावें । पिसेंच उमजवावें । नाना विकार सांगावे । किती म्हणोनी ॥ ३५ ॥

dhaḍaci piseṃ karāveṃ | piseṃca umajavāveṃ | nānā vikāra sāṃgāve | kitī mhaṇonī || 35 ||

Report an error

मंत्रीं संग्राम देवाचा । मंत्रीं साभिमान ऋषीचा । महिमा मंत्रसामर्थ्याचा । कोण जाणे ॥ ३६ ॥

maṃtrīṃ saṃgrāma devācā | maṃtrīṃ sābhimāna ṛṣīcā | mahimā maṃtrasāmarthyācā | koṇa jāṇe || 36 ||

Report an error

मंत्रीं पक्षी आटोपिती । मूशकें स्वापदें बांधती । मंत्रीं माहसर्प खिळिती । आणी धनलाभ ॥ ३७ ॥

maṃtrīṃ pakṣī āṭopitī | mūśakeṃ svāpadeṃ bāṃdhatī | maṃtrīṃ māhasarpa khil̤itī | āṇī dhanalābha || 37 ||

Report an error

आतां असो हा प्रश्न जाला । बद्धाचा जन्म प्रत्यया आला । मागील प्रश्न फिटला । श्रोतयाचा । इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे । देहांतनिरूपणनाम समास आठवा ॥ ३८ ॥

ātāṃ aso hā praśna jālā | baddhācā janma pratyayā ālā | māgīla praśna phiṭalā | śrotayācā | iti śrīdāsabodhe guruśiṣyasaṃvāde | dehāṃtanirūpaṇanāma samāsa āṭhavā || 38 ||

Report an error

Illustration: Verse & Place (Project-owned).