॥ श्रीराम ॥ । उत्पत्ति स्थिति संव्हार । याचा निरोपिला वेव्हार । परमात्मा निर्गुण निराकार । जैसा तैसा ॥ १ ॥
|| śrīrāma || | utpatti sthiti saṃvhāra | yācā niropilā vevhāra | paramātmā nirguṇa nirākāra | jaisā taisā || 1 ||
दशक 10 · समास 6 · भ्रमनिरूपण
bhramanirūpaṇa
The original ovis of Ramdas’s Dasbodh.
40 versesMarathi with transliteration
॥ श्रीराम ॥ । उत्पत्ति स्थिति संव्हार । याचा निरोपिला वेव्हार । परमात्मा निर्गुण निराकार । जैसा तैसा ॥ १ ॥
|| śrīrāma || | utpatti sthiti saṃvhāra | yācā niropilā vevhāra | paramātmā nirguṇa nirākāra | jaisā taisā || 1 ||
होतें वर्ततें आणि जातें । याचा समंध नाहीं तेथें । आद्य मद्य अवसान तें । संचलेंचि आहे ॥ २ ॥
hoteṃ vartateṃ āṇi jāteṃ | yācā samaṃdha nāhīṃ tetheṃ | ādya madya avasāna teṃ | saṃcaleṃci āhe || 2 ||
परब्रह्म असतचि असे । मध्येंचि हा भ्रम भासे । भासे परंतु अवघा नासे । काळांतरी ॥ ३ ॥
parabrahma asataci ase | madhyeṃci hā bhrama bhāse | bhāse paraṃtu avaghā nāse | kāl̤āṃtarī || 3 ||
उत्पत्तिस्थितीसंव्हारत । मध्येंहि अखंड होत जात । पुढें सेवटीं कल्पांत । सकळांस आहे ॥ ४ ॥
utpattisthitīsaṃvhārata | madhyeṃhi akhaṃḍa hota jāta | puḍheṃ sevaṭīṃ kalpāṃta | sakal̤āṃsa āhe || 4 ||
यामधें ज्यास विवेक आहे । तो आधींच जाणताहे । सारासार विचारें पाहे। म्हणौनियां ॥ ५ ॥
yāmadheṃ jyāsa viveka āhe | to ādhīṃca jāṇatāhe | sārāsāra vicāreṃ pāhe| mhaṇauniyāṃ || 5 ||
बहुत भ्रमिष्ट मिळाले । त्यांत उमजल्याचें काय चाले । सृष्टिमधें उमजले । ऐसें थोडे ॥ ६ ॥
bahuta bhramiṣṭa mil̤āle | tyāṃta umajalyāceṃ kāya cāle | sṛṣṭimadheṃ umajale | aiseṃ thoḍe || 6 ||
त्या उमजल्यांचे लक्षण । कांहीं करूं निरूपण । ब्रम्हाहून विलक्षण । महापुरुष ॥ ७ ॥
tyā umajalyāṃce lakṣaṇa | kāṃhīṃ karūṃ nirūpaṇa | bramhāhūna vilakṣaṇa | mahāpuruṣa || 7 ||
भ्रम हा नसेल जयासी । मनीं वोळखावे तयासी । ऐके आतां भ्रमासीं । निरोपिजेल ॥ ८ ॥
bhrama hā nasela jayāsī | manīṃ vol̤akhāve tayāsī | aike ātāṃ bhramāsīṃ | niropijela || 8 ||
येक परब्रह्म संचलें । कदापी नाहीं विकारले । त्यावेगळें भासलें । तें भ्रमरूप ॥ ९ ॥
yeka parabrahma saṃcaleṃ | kadāpī nāhīṃ vikārale | tyāvegal̤eṃ bhāsaleṃ | teṃ bhramarūpa || 9 ||
जयासी बोलिला कल्पांत । त्रिगुण आणि पंचभूत । हें अवघेंचि समस्त । भ्रमरूप ॥ १० ॥
jayāsī bolilā kalpāṃta | triguṇa āṇi paṃcabhūta | heṃ avagheṃci samasta | bhramarūpa || 10 ||
मी तूं हा भ्रम । उपासनाहि भ्रम । ईश्वरभाव हाहि भ्रम । निश्चयेंसीं ॥ ११ ॥
mī tūṃ hā bhrama | upāsanāhi bhrama | īśvarabhāva hāhi bhrama | niścayeṃsīṃ || 11 ||
॥ श्लोक ॥ - भ्रमेणाहं भ्रमेण त्वं । भ्रमेणोपासका जनाः । भ्रमेणेश्वर भावत्वं । भ्रममूलमिदं जगत् ॥ ॥ । याकारणें सृष्टि भासत । परंतु भ्रमचि हा समस्त । यामध्यें जे विचारवंत । तेचि धन्य ॥ १२ ॥
|| śloka || - bhrameṇāhaṃ bhrameṇa tvaṃ | bhrameṇopāsakā janāḥ | bhrameṇeśvara bhāvatvaṃ | bhramamūlamidaṃ jagat || || | yākāraṇeṃ sṛṣṭi bhāsata | paraṃtu bhramaci hā samasta | yāmadhyeṃ je vicāravaṃta | teci dhanya || 12 ||
आतां भ्रमाचा विचारु । अत्यंतचि प्रांजळ करूं । दृष्टांतद्वारे विवरूं । श्रोतयासी ॥ १३ ॥
ātāṃ bhramācā vicāru | atyaṃtaci prāṃjal̤a karūṃ | dṛṣṭāṃtadvāre vivarūṃ | śrotayāsī || 13 ||
भ्रमण करीतां दुरीं देसीं । दिशाभूली आपणासी । कां वोळखी मोडे जीवलगांसी । या नांव भ्रम ॥ १४ ॥
bhramaṇa karītāṃ durīṃ desīṃ | diśābhūlī āpaṇāsī | kāṃ vol̤akhī moḍe jīvalagāṃsī | yā nāṃva bhrama || 14 ||
कां उन्मत्त द्रव्य सेविलें । तेणें अनेक भासों लागलें । नाना वेथां कां झडपिलें । भुतें तो भ्रम ॥ १५ ॥
kāṃ unmatta dravya sevileṃ | teṇeṃ aneka bhāsoṃ lāgaleṃ | nānā vethāṃ kāṃ jhaḍapileṃ | bhuteṃ to bhrama || 15 ||
दशावतारीं वाटती नारी । कां ते मांडली बाजीगरी । उगाच संदेह अंतरीं । या नांव भ्रम ॥ १६ ॥
daśāvatārīṃ vāṭatī nārī | kāṃ te māṃḍalī bājīgarī | ugāca saṃdeha aṃtarīṃ | yā nāṃva bhrama || 16 ||
ठेविला ठाव तो विसरला । कां मार्गीं जातां मार्ग चुकला । पट्टणामधें भांबावला । या नांव भ्रम ॥ १७ ॥
ṭhevilā ṭhāva to visaralā | kāṃ mārgīṃ jātāṃ mārga cukalā | paṭṭaṇāmadheṃ bhāṃbāvalā | yā nāṃva bhrama || 17 ||
वस्तु आपणापासीं असतां । गेली म्हणोनि होये दुचिता । आपलें आपण विसरतां । या नांव भ्रम ॥ १८ ॥
vastu āpaṇāpāsīṃ asatāṃ | gelī mhaṇoni hoye ducitā | āpaleṃ āpaṇa visaratāṃ | yā nāṃva bhrama || 18 ||
कांही पदार्थ विसरोन गेला । कां जें सिकला तें विसरला । स्वप्नदुःखें घाबिरा जाला । या नांव भ्रम ॥ १९ ॥
kāṃhī padārtha visarona gelā | kāṃ jeṃ sikalā teṃ visaralā | svapnaduḥkheṃ ghābirā jālā | yā nāṃva bhrama || 19 ||
दुश्चिन्हें अथवा अपशकुन । मिथ्या वार्तेनें भंगे मन । वचके पदार्थ देखोन । या नांव भ्रम ॥ २० ॥
duścinheṃ athavā apaśakuna | mithyā vārteneṃ bhaṃge mana | vacake padārtha dekhona | yā nāṃva bhrama || 20 ||
वृक्ष काष्ठ देखिलें । मनांत वाटें भूत आलें । कांहींच नस्तां हडबडिलें । या नांव भ्रम ॥ २१ ॥
vṛkṣa kāṣṭha dekhileṃ | manāṃta vāṭeṃ bhūta āleṃ | kāṃhīṃca nastāṃ haḍabaḍileṃ | yā nāṃva bhrama || 21 ||
काच देखोन उदकांत पडे । कां सभा देखोन दर्पणीं पवाडे । द्वार चुकोन भल्तीकडें जाणें या नांव भ्रम ॥ २२ ॥
kāca dekhona udakāṃta paḍe | kāṃ sabhā dekhona darpaṇīṃ pavāḍe | dvāra cukona bhaltīkaḍeṃ jāṇeṃ yā nāṃva bhrama || 22 ||
येक अस्तां येक वाटे । येक सांगतां येक निवटे । येक दिसतां येक उठे । या नांव भ्रम ॥ २३ ॥
yeka astāṃ yeka vāṭe | yeka sāṃgatāṃ yeka nivaṭe | yeka disatāṃ yeka uṭhe | yā nāṃva bhrama || 23 ||
आतां जें जें देइजेतें । तें तें पुढें पाविजेतें । मेलें माणुस भोजना येतें । या नांव भ्रम ॥ २४ ॥
ātāṃ jeṃ jeṃ deijeteṃ | teṃ teṃ puḍheṃ pāvijeteṃ | meleṃ māṇusa bhojanā yeteṃ | yā nāṃva bhrama || 24 ||
ये जन्मींचें पुढिले जन्मीं । कांहीं येक पावेन मी । प्रीतीगुंतली मनुष्याचे नामीं । या नांव भ्रम ॥ २५ ॥
ye janmīṃceṃ puḍhile janmīṃ | kāṃhīṃ yeka pāvena mī | prītīguṃtalī manuṣyāce nāmīṃ | yā nāṃva bhrama || 25 ||
मेलें मनुष्य स्वप्ना आलें । तेणें कांहीं मागितलें । मनीं अखंड बैसलें । यानांव भ्रम ॥ २६ ॥
meleṃ manuṣya svapnā āleṃ | teṇeṃ kāṃhīṃ māgitaleṃ | manīṃ akhaṃḍa baisaleṃ | yānāṃva bhrama || 26 ||
अवघें मिथ्या म्हणोन बोले । आणि समर्थावरी मन चाले । ज्ञाते वैभवें दपटले । या नांव भ्रम ॥ २७ ॥
avagheṃ mithyā mhaṇona bole | āṇi samarthāvarī mana cāle | jñāte vaibhaveṃ dapaṭale | yā nāṃva bhrama || 27 ||
कर्मठपणें ज्ञान विटे । कां ज्ञातेपणें बळें भ्रष्टे । कोणीयेक सीमा फिटे । या नांव भ्रम ॥ २८ ॥
karmaṭhapaṇeṃ jñāna viṭe | kāṃ jñātepaṇeṃ bal̤eṃ bhraṣṭe | koṇīyeka sīmā phiṭe | yā nāṃva bhrama || 28 ||
देहाभिमान । कर्माभिमान जात्याभिमान कुळाभिमान । ज्ञानाभिमान मोक्षाभिमान । या नांव भ्रम ॥ २९ ॥
dehābhimāna | karmābhimāna jātyābhimāna kul̤ābhimāna | jñānābhimāna mokṣābhimāna | yā nāṃva bhrama || 29 ||
कैसा न्याय तो न कळे । केला अन्याने तो नाडले । उगाच अभिमानें खवळे । या नांव भ्रम ॥ ३० ॥
kaisā nyāya to na kal̤e | kelā anyāne to nāḍale | ugāca abhimāneṃ khaval̤e | yā nāṃva bhrama || 30 ||
मागील कांही आठवेना । पुढील विचार सुचेना । अखंड आरूढ अनुमाना । या नांव भ्रम ॥ ३१ ॥
māgīla kāṃhī āṭhavenā | puḍhīla vicāra sucenā | akhaṃḍa ārūḍha anumānā | yā nāṃva bhrama || 31 ||
प्रचीतिविण औषध घेणे । प्रचित नस्ता पथ्य करणे । प्रचीतीविण ज्ञान सांगणें । या नांव भ्रम ॥ ३२ ॥
pracītiviṇa auṣadha gheṇe | pracita nastā pathya karaṇe | pracītīviṇa jñāna sāṃgaṇeṃ | yā nāṃva bhrama || 32 ||
फळश्रुतीवीण प्रयोग । ज्ञानेंवीण नुस्ता योग । उगाच शरीरें भोगिजे भोग । या नांव भ्रम ॥ ३३ ॥
phal̤aśrutīvīṇa prayoga | jñāneṃvīṇa nustā yoga | ugāca śarīreṃ bhogije bhoga | yā nāṃva bhrama || 33 ||
ब्रह्मा लिहितो अदृष्टीं आणि वाचून जाते सटी । ऐशा प्रकारीच्या गोष्टी । या नांव भ्रम ॥ ३४ ॥
brahmā lihito adṛṣṭīṃ āṇi vācūna jāte saṭī | aiśā prakārīcyā goṣṭī | yā nāṃva bhrama || 34 ||
उदंड भ्रम विसरला । अज्ञानजनीं पैसावला । अल्प संकेतें बोलिला । कळावया कारणें ॥ ३५ ॥
udaṃḍa bhrama visaralā | ajñānajanīṃ paisāvalā | alpa saṃketeṃ bolilā | kal̤āvayā kāraṇeṃ || 35 ||
भ्रमरूप विश्व स्वभावें । तेथें काये म्हणोन सांगावें । निर्गुण ब्रह्मावेगळें अघवें । भ्रमरूप ॥ ३६ ॥
bhramarūpa viśva svabhāveṃ | tetheṃ kāye mhaṇona sāṃgāveṃ | nirguṇa brahmāvegal̤eṃ aghaveṃ | bhramarūpa || 36 ||
ज्ञातास नाहीं संसार । ऐसें बोलती अपार । गत ज्ञात्याचे चमत्कार । या नांव भ्रम ॥ ३७ ॥
jñātāsa nāhīṃ saṃsāra | aiseṃ bolatī apāra | gata jñātyāce camatkāra | yā nāṃva bhrama || 37 ||
येथें आशंका उठिली । ज्ञात्याची समधी पूजिली । तेथें कांहीं प्रचीत आली । किंवा नाहीं ॥ ३८ ॥
yetheṃ āśaṃkā uṭhilī | jñātyācī samadhī pūjilī | tetheṃ kāṃhīṃ pracīta ālī | kiṃvā nāhīṃ || 38 ||
तैसेचि अवतारी संपले । त्यांचेहि सामर्थ्य उदंड चाले । तरी ते काये गुंतले । वासना धरूनि ॥ ३९ ॥
taiseci avatārī saṃpale | tyāṃcehi sāmarthya udaṃḍa cāle | tarī te kāye guṃtale | vāsanā dharūni || 39 ||
ऐसी आशंका उद्भवली । समर्थें पाहिजे निरसिली । इतुकेन हे समाप्त जाली । कथा भ्रमाची । इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे । भ्रमनिरूपणनाम समास सहावा ॥ ४० ॥
aisī āśaṃkā udbhavalī | samartheṃ pāhije nirasilī | itukena he samāpta jālī | kathā bhramācī | iti śrīdāsabodhe guruśiṣyasaṃvāde | bhramanirūpaṇanāma samāsa sahāvā || 40 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).