वैशम्पायन उवाच । सत्यव्रतस्तु भक्त्या च कृपया च प्रतिज्ञया । विश्वामित्रकलत्रं तद् बभार विनये स्थितः ॥ १ ॥
vaiśampāyana uvāca | satyavratastu bhaktyā ca kṛpayā ca pratijñayā | viśvāmitrakalatraṃ tad babhāra vinaye sthitaḥ || 1 ||
हरिवंशपर्व · अध्यायः १३
A chapter of the Harivamsha.
32 versesSanskrit with transliteration
वैशम्पायन उवाच । सत्यव्रतस्तु भक्त्या च कृपया च प्रतिज्ञया । विश्वामित्रकलत्रं तद् बभार विनये स्थितः ॥ १ ॥
vaiśampāyana uvāca | satyavratastu bhaktyā ca kṛpayā ca pratijñayā | viśvāmitrakalatraṃ tad babhāra vinaye sthitaḥ || 1 ||
हत्वा मृगान् वराहांश्च महिषांश्च वनेचरान् । विश्वामित्राश्रमाभ्याशे मांसं वृक्षे बबन्ध सः ॥ २ ॥
hatvā mṛgān varāhāṃśca mahiṣāṃśca vanecarān | viśvāmitrāśramābhyāśe māṃsaṃ vṛkṣe babandha saḥ || 2 ||
उपांशुव्रतमास्थाय दीक्षां द्वादशवार्षिकीम् । पितुर्नियोगादवसत् तस्मिन् वनगते नृपे ॥ ३ ॥
upāṃśuvratamāsthāya dīkṣāṃ dvādaśavārṣikīm | piturniyogādavasat tasmin vanagate nṛpe || 3 ||
अयोध्यां चैव राष्ट्रं च तथैवान्तःपुरं मुनिः । याज्योपाध्यायसम्बन्धाद् वसिष्ठः पर्यरक्षत ॥ ४ ॥
ayodhyāṃ caiva rāṣṭraṃ ca tathaivāntaḥpuraṃ muniḥ | yājyopādhyāyasambandhād vasiṣṭhaḥ paryarakṣata || 4 ||
सत्यव्रतस्तु बाल्याच्च भाविनोऽर्थस्य वा बलात् । वसिष्ठेऽभ्यधिकं मन्युं धारयामास वै तदा ॥ ५ ॥
satyavratastu bālyācca bhāvino'rthasya vā balāt | vasiṣṭhe'bhyadhikaṃ manyuṃ dhārayāmāsa vai tadā || 5 ||
पित्रा तु तं तदा राष्ट्रात् त्यज्यमानं स्वमात्मजम् । न वारयामास मुनिर्वसिष्ठः कारणेन ह ॥ ६ ॥
pitrā tu taṃ tadā rāṣṭrāt tyajyamānaṃ svamātmajam | na vārayāmāsa munirvasiṣṭhaḥ kāraṇena ha || 6 ||
पाणिग्रहणमन्त्राणां निष्ठा स्यात् सप्तमे पदे । न च सत्यव्रतस्तस्य तमुपांशुमबुध्यत ॥ ७ ॥
pāṇigrahaṇamantrāṇāṃ niṣṭhā syāt saptame pade | na ca satyavratastasya tamupāṃśumabudhyata || 7 ||
जानन् धर्मं वसिष्ठस्तु न मां त्रातीति भारत । सत्यव्रतस्तदा रोषं वसिष्ठे मनसाकरोत् ॥ ८ ॥
jānan dharmaṃ vasiṣṭhastu na māṃ trātīti bhārata | satyavratastadā roṣaṃ vasiṣṭhe manasākarot || 8 ||
गुणबुद्ध्या तु भगवान् वसिष्ठः कृतवांस्तथा । न च सत्यव्रतस्तस्य तमुपांशुमबुध्यत ॥ ९ ॥
guṇabuddhyā tu bhagavān vasiṣṭhaḥ kṛtavāṃstathā | na ca satyavratastasya tamupāṃśumabudhyata || 9 ||
तस्मिन्नपरितोषो यः पितुरासीन्महात्मनः । तेन द्वादश वर्षाणि नावर्षत् पाकशासनः ॥ १० ॥
tasminnaparitoṣo yaḥ piturāsīnmahātmanaḥ | tena dvādaśa varṣāṇi nāvarṣat pākaśāsanaḥ || 10 ||
तेन त्विदानीं वहता दीक्षां तां दुर्वहां भुवि । कुलस्य निष्कृतिस्तात कृता सा वै भवेदिति ॥ ११ ॥
tena tvidānīṃ vahatā dīkṣāṃ tāṃ durvahāṃ bhuvi | kulasya niṣkṛtistāta kṛtā sā vai bhavediti || 11 ||
न तं वसिष्ठो भगवान् पित्रा त्यक्तं न्यवारयत् । अभिषेक्ष्याम्यहं पुत्रमस्येत्येवं मतिर्मुनेः ॥ १२ ॥
na taṃ vasiṣṭho bhagavān pitrā tyaktaṃ nyavārayat | abhiṣekṣyāmyahaṃ putramasyetyevaṃ matirmuneḥ || 12 ||
स तु द्वादशवर्षाणि दीक्षां तामुद्वहद् बली । उपांशुव्रतमास्थाय महत् सत्यव्रतो नृप ॥ १३ ॥
sa tu dvādaśavarṣāṇi dīkṣāṃ tāmudvahad balī | upāṃśuvratamāsthāya mahat satyavrato nṛpa || 13 ||
अविद्यमाने मांसे तु वसिष्ठस्य महात्मनः । सर्वकामदुघां दोग्ध्रीं ददर्श स नृपात्मजः ॥ १४ ॥
avidyamāne māṃse tu vasiṣṭhasya mahātmanaḥ | sarvakāmadughāṃ dogdhrīṃ dadarśa sa nṛpātmajaḥ || 14 ||
तां वै क्रोधाच्च मोहाच्च श्रमाच्चैव क्षुधार्दितः । दशधर्मान् गतो राजा जघान जनमेजय ॥ १५ ॥
tāṃ vai krodhācca mohācca śramāccaiva kṣudhārditaḥ | daśadharmān gato rājā jaghāna janamejaya || 15 ||
तच्च मांसं स्वयं चैव विश्वामित्रस्य चात्मजान् । भोजयामास तच्छ्रुत्वा वसिष्ठोऽप्यस्य चुक्रुधे । क्रुद्धस्तु भगवान् वाक्यमिदमाह नृपात्मजम् ॥ १६ ॥
tacca māṃsaṃ svayaṃ caiva viśvāmitrasya cātmajān | bhojayāmāsa tacchrutvā vasiṣṭho'pyasya cukrudhe | kruddhastu bhagavān vākyamidamāha nṛpātmajam || 16 ||
वसिष्ठ उवाच । पातयेयमहं क्रूर तव शङ्कुमसंशयम् । यदि ते द्वाविमौ शङकू न स्यातां वै कृतौ पुनः ॥ १७ ॥
vasiṣṭha uvāca | pātayeyamahaṃ krūra tava śaṅkumasaṃśayam | yadi te dvāvimau śaṅakū na syātāṃ vai kṛtau punaḥ || 17 ||
पितुश्चापरितोषेण गुरोर्दोग्ध्रीवधेन च । अप्रोक्षितोपयोगाच्च त्रिविधस्ते व्यतिक्रमः ॥ १८ ॥
pituścāparitoṣeṇa gurordogdhrīvadhena ca | aprokṣitopayogācca trividhaste vyatikramaḥ || 18 ||
वैशम्पायन उवाच । एवं त्रीण्यस्य शङ्कूनि तानि दृष्ट्वा महातपाः । त्रिशङ्कुरिति होवाच त्रिशङ्कुरिति स स्मृतः ॥ १९ ॥
vaiśampāyana uvāca | evaṃ trīṇyasya śaṅkūni tāni dṛṣṭvā mahātapāḥ | triśaṅkuriti hovāca triśaṅkuriti sa smṛtaḥ || 19 ||
विश्वामित्रस्तु दाराणामागतो भरणे कृते । स तु तस्मै वरं प्रादान्मुनिः प्रीतस्त्रिशङ्कवे ॥ २० ॥
viśvāmitrastu dārāṇāmāgato bharaṇe kṛte | sa tu tasmai varaṃ prādānmuniḥ prītastriśaṅkave || 20 ||
छन्द्यमानो वरेणाथ वरं वव्रे नृपात्मजः । सशरीरो व्रजे स्वर्गमित्येवं याचितो मुनिः ॥ २१ ॥
chandyamāno vareṇātha varaṃ vavre nṛpātmajaḥ | saśarīro vraje svargamityevaṃ yācito muniḥ || 21 ||
अनावृष्टिभये तस्मिन् गते द्वादशवार्षिके । राज्येऽभिषिच्य पित्र्ये तु याजयामास तं मुनिः ॥ २२ ॥
anāvṛṣṭibhaye tasmin gate dvādaśavārṣike | rājye'bhiṣicya pitrye tu yājayāmāsa taṃ muniḥ || 22 ||
मिषतां देवतानां च वसिष्ठस्य च कौशिकः । सशरीरं तदा तं तु दिवमारोपयत् प्रभुः ॥ २३ ॥
miṣatāṃ devatānāṃ ca vasiṣṭhasya ca kauśikaḥ | saśarīraṃ tadā taṃ tu divamāropayat prabhuḥ || 23 ||
तस्य सत्यरथा नाम भार्या कैकयवंशजा । कुमारं जनयामास हरिश्चन्द्रमकल्मषम् ॥ २४ ॥
tasya satyarathā nāma bhāryā kaikayavaṃśajā | kumāraṃ janayāmāsa hariścandramakalmaṣam || 24 ||
स वै राजा हरिश्चन्द्रस्त्रैशङ्कव इति स्मृतः । आहर्ता राजसूयस्य स सम्राडिति विश्रुतः ॥ २५ ॥
sa vai rājā hariścandrastraiśaṅkava iti smṛtaḥ | āhartā rājasūyasya sa samrāḍiti viśrutaḥ || 25 ||
हरिश्चन्द्रस्य पुत्रोऽभूद्रोहितो नाम वीर्यवान् । येनेदं रोहितपुरं कारितं राज्यसिद्धये ॥ २६ ॥
hariścandrasya putro'bhūdrohito nāma vīryavān | yenedaṃ rohitapuraṃ kāritaṃ rājyasiddhaye || 26 ||
कृत्वा राज्यं स राजर्षिः पालयित्वा त्वथ प्रजाः । संसारासारतां ज्ञात्वा द्विजेभ्यस्तत्पुरं ददौ ॥ २७ ॥
kṛtvā rājyaṃ sa rājarṣiḥ pālayitvā tvatha prajāḥ | saṃsārāsāratāṃ jñātvā dvijebhyastatpuraṃ dadau || 27 ||
हरितो रोहितस्याथ चञ्चुर्हारीत उच्यते । विजयश्च सुदेवश्च चञ्चुपुत्रौ बभूवतुः ॥ २८ ॥
harito rohitasyātha cañcurhārīta ucyate | vijayaśca sudevaśca cañcuputrau babhūvatuḥ || 28 ||
जेता क्षत्त्रस्य सर्वस्य विजयस्तेन संस्मृतः । रुरुकस्तनयस्तस्य राजधर्मार्थकोविदः ॥ २९ ॥
jetā kṣattrasya sarvasya vijayastena saṃsmṛtaḥ | rurukastanayastasya rājadharmārthakovidaḥ || 29 ||
रुरुकस्य वृकः पुत्रो वृकाद् बाहुस्तु जज्ञिवान् । शकैर्यवनकाम्बोजैः पारदैः पह्लवैः सह ॥ ३० ॥
rurukasya vṛkaḥ putro vṛkād bāhustu jajñivān | śakairyavanakāmbojaiḥ pāradaiḥ pahlavaiḥ saha || 30 ||
हैहयास्तालजङ्घाश्च निरस्यन्ति स्म तं नृपम् । नात्यर्थं धार्मिकस्तात स हि धर्मयुगेऽभवत् ॥ ३१ ॥
haihayāstālajaṅghāśca nirasyanti sma taṃ nṛpam | nātyarthaṃ dhārmikastāta sa hi dharmayuge'bhavat || 31 ||
सगरस्तु सुतो बाहोर्जज्ञे सह गरेण च । और्वस्याश्रममागम्य भार्गवेणाभिरक्षितः ॥ ३२ ॥
sagarastu suto bāhorjajñe saha gareṇa ca | aurvasyāśramamāgamya bhārgaveṇābhirakṣitaḥ || 32 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).