विष्णुपर्व · अध्यायः ११६
Ṣoḍaśādhikaśatatamo'dhyāyaḥ
॥
A chapter of the Harivamsha.
88 verses·Sanskrit with transliteration
षोडशाधिकशततमोऽध्यायः ।
जनमेजय उवाच ।
भूय एव महाबाहोर्यदुसिंहस्य धीमतः ।
कर्माण्यपरिमेयाणि श्रुतानि द्विजसत्तम ॥ १ ॥
ṣoḍaśādhikaśatatamo'dhyāyaḥ |
janamejaya uvāca |
bhūya eva mahābāhoryadusiṃhasya dhīmataḥ |
karmāṇyaparimeyāṇi śrutāni dvijasattama || 1 ||
त्वत्तः श्रुतवतां श्रेष्ठ वासुदेवस्य धीमतः ।
यत् त्वया कथितं पूर्वं बाणं प्रति महासुरम् ॥ २ ॥
tvattaḥ śrutavatāṃ śreṣṭha vāsudevasya dhīmataḥ |
yat tvayā kathitaṃ pūrvaṃ bāṇaṃ prati mahāsuram || 2 ||
कथं च देवदेवस्य पुत्रत्वमसुरो गतः ॥ ३ ॥
kathaṃ ca devadevasya putratvamasuro gataḥ || 3 ||
योऽभिगुप्तः स्वयं ब्रह्मञ्छङ्करेण महात्मना ।
सहवासं गतेनैव सगणेन गुहेन तु ॥ ४ ॥
yo'bhiguptaḥ svayaṃ brahmañchaṅkareṇa mahātmanā |
sahavāsaṃ gatenaiva sagaṇena guhena tu || 4 ||
बलेर्बलवतः पुत्रो ज्येष्ठो भ्रातृशतस्य यः ।
वृतो बाहुसहस्रेण दिव्यास्त्रशतधारिणा ॥ ५ ॥
balerbalavataḥ putro jyeṣṭho bhrātṛśatasya yaḥ |
vṛto bāhusahasreṇa divyāstraśatadhāriṇā || 5 ||
असंख्यैश्च महाकायैर्महाबलशतैर्वृतः ।
वासुदेवेन स कथं बाणः संख्ये पराजितः ॥ ६ ॥
asaṃkhyaiśca mahākāyairmahābalaśatairvṛtaḥ |
vāsudevena sa kathaṃ bāṇaḥ saṃkhye parājitaḥ || 6 ||
संरब्धश्चैव युद्धार्थी जीवन्मुक्तः कथं च सः ।
वैशम्पायन उवाच ।
शृणुष्वावहितो राजन् कृष्णस्यामिततेजसः ॥ ७ ॥
saṃrabdhaścaiva yuddhārthī jīvanmuktaḥ kathaṃ ca saḥ |
vaiśampāyana uvāca |
śṛṇuṣvāvahito rājan kṛṣṇasyāmitatejasaḥ || 7 ||
मनुष्यलोके बाणेन यथाभूद् विग्रहो महान् ।
वासुदेवेन यत्रासौ रुद्रस्कन्दसहायवान् ॥ ८ ॥
manuṣyaloke bāṇena yathābhūd vigraho mahān |
vāsudevena yatrāsau rudraskandasahāyavān || 8 ||
बलिपुत्रो रणश्लाघी जित्वा जीवन्विसर्जितः ।
यथा चास्य वरो दत्तः शंकरेण महात्मना ॥ ९ ॥
baliputro raṇaślāghī jitvā jīvanvisarjitaḥ |
yathā cāsya varo dattaḥ śaṃkareṇa mahātmanā || 9 ||
नित्यं सांनिध्यतां चैव गाणपत्यं तथाक्षयम् ।
यथा बाणस्य तद् युद्धं जीवन्मुक्तो यथा च सः ॥ १० ॥
nityaṃ sāṃnidhyatāṃ caiva gāṇapatyaṃ tathākṣayam |
yathā bāṇasya tad yuddhaṃ jīvanmukto yathā ca saḥ || 10 ||
यथा च देवदेवस्य पुत्रत्वं सोऽसुरो गतः ।
यदर्थं च महद् युद्धं तत् सर्वमखिलं शृणु ॥ ११ ॥
yathā ca devadevasya putratvaṃ so'suro gataḥ |
yadarthaṃ ca mahad yuddhaṃ tat sarvamakhilaṃ śṛṇu || 11 ||
दृष्ट्वा वपुः कुमारस्य क्रीडतश्च महात्मनः ।
बलिपुत्रो महावीर्यो विस्मयं परमं गतः ॥ १२ ॥
dṛṣṭvā vapuḥ kumārasya krīḍataśca mahātmanaḥ |
baliputro mahāvīryo vismayaṃ paramaṃ gataḥ || 12 ||
तस्य बुद्धिः समुत्पन्ना तपश्चर्तुं सुदुष्करम् ।
रुद्रस्याराधनार्थाय देवस्य स्यां यथा सुतः ॥ १३ ॥
tasya buddhiḥ samutpannā tapaścartuṃ suduṣkaram |
rudrasyārādhanārthāya devasya syāṃ yathā sutaḥ || 13 ||
ततोऽग्लपयदात्मानं तपसा श्लाघते च सः ।
देवश्च परमं तोषं जगाम च सहोमया ॥ १४ ॥
tato'glapayadātmānaṃ tapasā ślāghate ca saḥ |
devaśca paramaṃ toṣaṃ jagāma ca sahomayā || 14 ||
नीलकण्ठः परां प्रीतिं गत्वा चासुरमब्रवीत् ।
वरं वरय भद्रं ते यत् ते मनसि वर्तते ॥ १५ ॥
nīlakaṇṭhaḥ parāṃ prītiṃ gatvā cāsuramabravīt |
varaṃ varaya bhadraṃ te yat te manasi vartate || 15 ||
अथ बाणोऽब्रवीद् वाक्यं देवदेवं महेश्वरम् ।
देव्याः पुत्रत्वमिच्छामि त्वया दत्तं त्रिलोचन ॥ १६ ॥
atha bāṇo'bravīd vākyaṃ devadevaṃ maheśvaram |
devyāḥ putratvamicchāmi tvayā dattaṃ trilocana || 16 ||
शंकरस्तु तथेत्युक्त्वा रुद्राणीमिदमब्रवीत् ।
कनीयान् कार्तिकेयस्य पुत्रोऽयं प्रतिगृह्यताम् ॥ १७ ॥
śaṃkarastu tathetyuktvā rudrāṇīmidamabravīt |
kanīyān kārtikeyasya putro'yaṃ pratigṛhyatām || 17 ||
यत्रोत्थितो महासेनः सोऽग्निजो रुधिरे पुरे ।
तत्रोद्देशे पुरं चास्य भविष्यति न संशयः ॥ १८ ॥
yatrotthito mahāsenaḥ so'gnijo rudhire pure |
tatroddeśe puraṃ cāsya bhaviṣyati na saṃśayaḥ || 18 ||
नाम्ना तच्छोणितपुरं भविष्यति पुरोत्तमम् ।
मयाभिगुप्तं श्रीमन्तं न कश्चित् प्रसहिष्यति ॥ १९ ॥
nāmnā tacchoṇitapuraṃ bhaviṣyati purottamam |
mayābhiguptaṃ śrīmantaṃ na kaścit prasahiṣyati || 19 ||
ततः स निवसन् बाणः पुरे शोणितसाह्वये ।
राज्यं प्रशासते नित्यं क्षोभयन् सर्वदेवताः ॥ २० ॥
tataḥ sa nivasan bāṇaḥ pure śoṇitasāhvaye |
rājyaṃ praśāsate nityaṃ kṣobhayan sarvadevatāḥ || 20 ||
अथ वीर्यमदोत्सिक्तो बाणो बाहुसहस्रवान् ।
अचिन्तयन् देवगणान् युद्धमाकाङ्क्षते सदा ॥ २१ ॥
atha vīryamadotsikto bāṇo bāhusahasravān |
acintayan devagaṇān yuddhamākāṅkṣate sadā || 21 ||
ध्वजं चास्य ददौ प्रीतः कुमारो ह्यग्नितेजसम् ।
वाहनं चैव बाणस्य मयूरं दीप्ततेजसम् ॥ २२ ॥
dhvajaṃ cāsya dadau prītaḥ kumāro hyagnitejasam |
vāhanaṃ caiva bāṇasya mayūraṃ dīptatejasam || 22 ||
न देवा न च गन्धर्वा न यक्षा नापि पन्नगाः ।
तस्य युद्धे व्यतिष्ठन्त देवदेवस्य तेजसा ॥ २३ ॥
na devā na ca gandharvā na yakṣā nāpi pannagāḥ |
tasya yuddhe vyatiṣṭhanta devadevasya tejasā || 23 ||
त्र्यम्बकेणाभिगुप्तश्च दर्पोत्सिक्तो महासुरः ।
भूयो मृगयते युद्धं शूलिनं सोऽभ्यगच्छत ॥ २४ ॥
tryambakeṇābhiguptaśca darpotsikto mahāsuraḥ |
bhūyo mṛgayate yuddhaṃ śūlinaṃ so'bhyagacchata || 24 ||
स रुद्रमभिगम्याथ प्रणिपत्याभिवाद्य च ।
बलिसूनुरिदं वाक्यं पप्रच्छ वृषभध्वजम् ॥ २५ ॥
sa rudramabhigamyātha praṇipatyābhivādya ca |
balisūnuridaṃ vākyaṃ papraccha vṛṣabhadhvajam || 25 ||
असकृन्निर्जिता देवाः ससाध्याः समरुद्गणाः ।
मया मदबलोत्सेकात् ससैन्येन तवाश्रयात् ॥ २६ ॥
asakṛnnirjitā devāḥ sasādhyāḥ samarudgaṇāḥ |
mayā madabalotsekāt sasainyena tavāśrayāt || 26 ||
इमं देशं समागम्य वसन्ति स्म पुरे सुखम् ।
ते पराजयसंत्रस्ता निराशा मत्पराजये ॥ २७ ॥
imaṃ deśaṃ samāgamya vasanti sma pure sukham |
te parājayasaṃtrastā nirāśā matparājaye || 27 ||
नाकपृष्ठमुपागम्य निवसन्ति यथासुखम् ।
सोऽहं निराशो युद्धस्य जीवितं नाद्य कामये ॥ २८ ॥
nākapṛṣṭhamupāgamya nivasanti yathāsukham |
so'haṃ nirāśo yuddhasya jīvitaṃ nādya kāmaye || 28 ||
अयुध्यतो वृथा ह्येषां बाहूनां धारणं मम ।
तद् ब्रूहि मम युद्धस्य कच्चिदागमनं भवेत् ।
न मे युद्धं विना देव रतिरस्ति प्रसीद मे ॥ २९ ॥
ayudhyato vṛthā hyeṣāṃ bāhūnāṃ dhāraṇaṃ mama |
tad brūhi mama yuddhasya kaccidāgamanaṃ bhavet |
na me yuddhaṃ vinā deva ratirasti prasīda me || 29 ||
ततः प्रहस्य भगवानब्रवीद् वृषभध्वजः ।
भविता बाण युद्धं वै यथा तच्छृणु दानव ॥ ३० ॥
tataḥ prahasya bhagavānabravīd vṛṣabhadhvajaḥ |
bhavitā bāṇa yuddhaṃ vai yathā tacchṛṇu dānava || 30 ||
ध्वजस्यास्य यदा भङ्गस्तव तात भविष्यति ।
स्वस्थाने स्थापितस्याथ तदा युद्धं भविष्यति ॥ ३१ ॥
dhvajasyāsya yadā bhaṅgastava tāta bhaviṣyati |
svasthāne sthāpitasyātha tadā yuddhaṃ bhaviṣyati || 31 ||
इत्येवमुक्तः प्रहसन् बाणस्तु बहुशो मुदा ।
प्रसन्नवदनो भूत्वा पादयोः पतितोऽब्रवीत् ॥ ३२ ॥
ityevamuktaḥ prahasan bāṇastu bahuśo mudā |
prasannavadano bhūtvā pādayoḥ patito'bravīt || 32 ||
दिष्ट्या बाहुसहस्रस्य न वृथा धारणं मम ।
दिष्ट्या सहस्राक्षमहं विजेता पुनराहवे ॥ ३३ ॥
diṣṭyā bāhusahasrasya na vṛthā dhāraṇaṃ mama |
diṣṭyā sahasrākṣamahaṃ vijetā punarāhave || 33 ||
आनन्देनाश्रुपूर्णाभ्यां नेत्राभ्यामरिमर्दनः ।
पञ्चाञ्जलिशतैर्देवं पूजयन् पतितो भुवि ॥ ३४ ॥
ānandenāśrupūrṇābhyāṃ netrābhyāmarimardanaḥ |
pañcāñjaliśatairdevaṃ pūjayan patito bhuvi || 34 ||
ईश्वर उवाच ।
उत्तिष्ठोत्तिष्ठ बाहूनामात्मनः स्वकुलस्य तु ।
सदृशं प्राप्स्यसे वीर युद्धमप्रतिमं महत् ॥ ३५ ॥
īśvara uvāca |
uttiṣṭhottiṣṭha bāhūnāmātmanaḥ svakulasya tu |
sadṛśaṃ prāpsyase vīra yuddhamapratimaṃ mahat || 35 ||
वैशम्पायन उवाच ।
एवमुक्तस्ततो बाणस्त्र्यम्बकेण महात्मना ।
हर्षेणात्युच्छ्रितः शीघ्रं ननाम वृषभध्वजम् ॥ ३६ ॥
vaiśampāyana uvāca |
evamuktastato bāṇastryambakeṇa mahātmanā |
harṣeṇātyucchritaḥ śīghraṃ nanāma vṛṣabhadhvajam || 36 ||
शितिकण्ठविसृष्टस्तु बाणः परपुरंजयः ।
ययौ स्वभवनं तत्र यत्र ध्वजगृहं महत् ॥ ३७ ॥
śitikaṇṭhavisṛṣṭastu bāṇaḥ parapuraṃjayaḥ |
yayau svabhavanaṃ tatra yatra dhvajagṛhaṃ mahat || 37 ||
तत्रोपविष्टः प्रहसन् कुम्भाण्डमिदमब्रवीत् ।
प्रियमावेदयिष्यामि भवतो यन्मनोगतम् ॥ ३८ ॥
tatropaviṣṭaḥ prahasan kumbhāṇḍamidamabravīt |
priyamāvedayiṣyāmi bhavato yanmanogatam || 38 ||
इत्येवमुक्तः प्रहसन् बाणमप्रतिमं रणे ।
प्रोवाच राजन्किं त्वेतद्वक्तुकामोऽसि मत्प्रियम् ॥ ३९ ॥
ityevamuktaḥ prahasan bāṇamapratimaṃ raṇe |
provāca rājankiṃ tvetadvaktukāmo'si matpriyam || 39 ||
विस्मयोत्फुल्लनयनः प्रहर्षादिव भाषसे ।
त्वत्तः श्रोतुमिहेच्छामि वरं किं लब्धवानसि ॥ ४० ॥
vismayotphullanayanaḥ praharṣādiva bhāṣase |
tvattaḥ śrotumihecchāmi varaṃ kiṃ labdhavānasi || 40 ||
देवदेवप्रसादेन स्कन्दस्य च महात्मनः ।
ईप्सितं किं त्वया प्राप्तं तन्मे ब्रूहि महासुर ॥ ४१ ॥
devadevaprasādena skandasya ca mahātmanaḥ |
īpsitaṃ kiṃ tvayā prāptaṃ tanme brūhi mahāsura || 41 ||
शितिकण्ठप्रसादेन स्कन्दगोपायनेन च ।
कच्चित्त्रैलोक्यराज्यं ते व्यादिष्टं शूलपाणिना ॥ ४२ ॥
śitikaṇṭhaprasādena skandagopāyanena ca |
kaccittrailokyarājyaṃ te vyādiṣṭaṃ śūlapāṇinā || 42 ||
कच्चिद् विष्णुपरित्रासं विमोक्ष्यन्ति दितेः सुताः ॥ ४३ ॥
kaccid viṣṇuparitrāsaṃ vimokṣyanti diteḥ sutāḥ || 43 ||
पातालवासमुत्सृज्य कच्चित्तव बलाश्रयात् ।
विबुधावासनिरता भविष्यन्ति महासुराः ॥ ४४ ॥
pātālavāsamutsṛjya kaccittava balāśrayāt |
vibudhāvāsaniratā bhaviṣyanti mahāsurāḥ || 44 ||
बलिर्विष्णुपराक्रान्तो बद्धस्तव पिता नृप ।
सलिलौघाद् विनिष्क्रम्य कच्चिद्राज्यमवाप्स्यति ॥ ४५ ॥
balirviṣṇuparākrānto baddhastava pitā nṛpa |
salilaughād viniṣkramya kaccidrājyamavāpsyati || 45 ||
दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यस्रग्गन्धलेपनम् ।
कच्चिद् वैरोचनिं तात द्रक्ष्यामः पितरं तव ॥ ४६ ॥
divyamālyāmbaradharaṃ divyasraggandhalepanam |
kaccid vairocaniṃ tāta drakṣyāmaḥ pitaraṃ tava || 46 ||
कच्चित्त्रिभिः क्रमैः पूर्वं हृताँल्लोकानिमान्प्रभो ।
पुनः प्रत्यानयिष्यामो जित्वा सर्वान्दिवौकसः ॥ ४७ ॥
kaccittribhiḥ kramaiḥ pūrvaṃ hṛtā~llokānimānprabho |
punaḥ pratyānayiṣyāmo jitvā sarvāndivaukasaḥ || 47 ||
स्निग्धगम्भीरनिर्घोषं शङ्खस्वनपुरोजवम् ।
कच्चिन्नारायणं देवं जेष्यामः समितिंजयम् ॥ ४८ ॥
snigdhagambhīranirghoṣaṃ śaṅkhasvanapurojavam |
kaccinnārāyaṇaṃ devaṃ jeṣyāmaḥ samitiṃjayam || 48 ||
कच्चिद् वृषध्वजस्तात प्रसादसुमुखस्तव ।
यथा ते हृदयोत्कम्पः साश्रुबिन्दुः प्रवर्तते ॥ ४९ ॥
kaccid vṛṣadhvajastāta prasādasumukhastava |
yathā te hṛdayotkampaḥ sāśrubinduḥ pravartate || 49 ||
कश्चिदीश्वरतोषेण कार्तिंकेयमतेन च ।
प्राप्तवानसि सर्वेषामस्माकं राज्यसम्पदम् ॥ ५० ॥
kaścidīśvaratoṣeṇa kārtiṃkeyamatena ca |
prāptavānasi sarveṣāmasmākaṃ rājyasampadam || 50 ||
इति कुम्भाण्डवचनैश्चोदितः सोऽसुरोत्तमः ।
बाणो वाणीमसंसक्तां प्रोवाच वदतां वरः ॥ ५१ ॥
iti kumbhāṇḍavacanaiścoditaḥ so'surottamaḥ |
bāṇo vāṇīmasaṃsaktāṃ provāca vadatāṃ varaḥ || 51 ||
बाण उवाच ।
चिरात्प्रभृति कुम्भाण्ड न युद्धं प्राप्यते मया ।
ततो मया मुदा पृष्टः शितिकण्ठः प्रतापवान् ॥ ५२ ॥
bāṇa uvāca |
cirātprabhṛti kumbhāṇḍa na yuddhaṃ prāpyate mayā |
tato mayā mudā pṛṣṭaḥ śitikaṇṭhaḥ pratāpavān || 52 ||
युद्धाभिलाषः सुमहान् देव संजायते मम ।
अभिप्राप्स्याम्यहं युद्धं मनसस्तुष्टिवर्धनम् ॥ ५३ ॥
yuddhābhilāṣaḥ sumahān deva saṃjāyate mama |
abhiprāpsyāmyahaṃ yuddhaṃ manasastuṣṭivardhanam || 53 ||
ततोऽहं देवदेवेन हरेणामित्रघातिना ।
प्रहस्य सुचिरं कालमुक्तोऽस्मि वचनं प्रियम् ।
प्राप्स्यसे सुमहद् युद्धं त्वं बाणाप्रतिमं महत् ॥ ५४ ॥
tato'haṃ devadevena hareṇāmitraghātinā |
prahasya suciraṃ kālamukto'smi vacanaṃ priyam |
prāpsyase sumahad yuddhaṃ tvaṃ bāṇāpratimaṃ mahat || 54 ||
मयूरध्वजभङ्गस्ते भविष्यति यदासुर ।
तदा त्वं प्राप्स्यसे युद्धं सुमहद् दितिनन्दन ॥ ५५ ॥
mayūradhvajabhaṅgaste bhaviṣyati yadāsura |
tadā tvaṃ prāpsyase yuddhaṃ sumahad ditinandana || 55 ||
ततोऽहं परमप्रीतो भगवन्तं वृषध्वजम् ।
प्रणम्य शिरसा देवं तवान्तिकमुपागतः ॥ ५६ ॥
tato'haṃ paramaprīto bhagavantaṃ vṛṣadhvajam |
praṇamya śirasā devaṃ tavāntikamupāgataḥ || 56 ||
इत्येवमुक्तः कुम्भाण्डः प्रोवाच नृपतिं तदा ।
अहो न शोभनं राजन यदेवं भाषसे वचः ॥ ५७ ॥
ityevamuktaḥ kumbhāṇḍaḥ provāca nṛpatiṃ tadā |
aho na śobhanaṃ rājana yadevaṃ bhāṣase vacaḥ || 57 ||
एवं कथयतोस्तत्र तयोरन्योन्यमुच्छ्रितः ।
ध्वजः पपात वेगेन शक्राशनिसमाहतः ॥ ५८ ॥
evaṃ kathayatostatra tayoranyonyamucchritaḥ |
dhvajaḥ papāta vegena śakrāśanisamāhataḥ || 58 ||
तं तथा पतितं दृष्ट्वा सोऽसुरो ध्वजमुत्तमम् ।
प्रहर्षमतुलं लेभे मेने चाहवमागतम् ॥ ५९ ॥
taṃ tathā patitaṃ dṛṣṭvā so'suro dhvajamuttamam |
praharṣamatulaṃ lebhe mene cāhavamāgatam || 59 ||
ततश्चकम्पे वसुधा शक्राशनिसमाहता ।
ननादान्तर्हितो भूमौ वृषदंशो जगर्ज च ॥ ६० ॥
tataścakampe vasudhā śakrāśanisamāhatā |
nanādāntarhito bhūmau vṛṣadaṃśo jagarja ca || 60 ||
देवानामपि यो देवः सोऽप्यवर्षत वासवः ।
शोणितं शोणितपुरे सर्वतः परमं ततः ॥ ६१ ॥
devānāmapi yo devaḥ so'pyavarṣata vāsavaḥ |
śoṇitaṃ śoṇitapure sarvataḥ paramaṃ tataḥ || 61 ||
सूर्य भित्त्वा महोल्का च पपात धरणीतले ।
स्वपक्षे चोदितः सूर्यो भरणीं समपीडयत् ॥ ६२ ॥
sūrya bhittvā maholkā ca papāta dharaṇītale |
svapakṣe coditaḥ sūryo bharaṇīṃ samapīḍayat || 62 ||
चैत्यवृक्षेषु सहसा धाराः शतसहस्रशः ।
शोणितस्य स्रवन् घोरा निपेतुस्तारका भृशम् ॥ ६३ ॥
caityavṛkṣeṣu sahasā dhārāḥ śatasahasraśaḥ |
śoṇitasya sravan ghorā nipetustārakā bhṛśam || 63 ||
राहुरग्रसदादित्यमपर्वणि विशाम्पते ।
लोकक्षयकरे काले निर्घातश्चापतन्महान् ॥ ६४ ॥
rāhuragrasadādityamaparvaṇi viśāmpate |
lokakṣayakare kāle nirghātaścāpatanmahān || 64 ||
दक्षिणां दिशमास्थाय धूमकेतुः स्थितोऽभवत् ।
अनिशं चाप्यविच्छिन्ना ववुर्वाताः सुदारुणाः ॥ ६५ ॥
dakṣiṇāṃ diśamāsthāya dhūmaketuḥ sthito'bhavat |
aniśaṃ cāpyavicchinnā vavurvātāḥ sudāruṇāḥ || 65 ||
श्वेतलोहितपर्यन्तः कृष्णग्रीवस्तडिद्द्युतिः ।
त्रिवर्णपरिघो भानुः संध्यारागमथावृणोत् ॥ ६६ ॥
śvetalohitaparyantaḥ kṛṣṇagrīvastaḍiddyutiḥ |
trivarṇaparigho bhānuḥ saṃdhyārāgamathāvṛṇot || 66 ||
वक्रमङ्गारकश्चक्रे कृत्तिकासु भयंकरः ।
बाणस्य जन्मनक्षत्रं भर्त्सयन्निव सर्वशः ॥ ६७ ॥
vakramaṅgārakaścakre kṛttikāsu bhayaṃkaraḥ |
bāṇasya janmanakṣatraṃ bhartsayanniva sarvaśaḥ || 67 ||
अनेकशाखश्चैत्यश्च निपपात महीतले ।
अर्चितः सर्वकन्याभिर्दानवानां महात्मनाम् ॥ ६८ ॥
anekaśākhaścaityaśca nipapāta mahītale |
arcitaḥ sarvakanyābhirdānavānāṃ mahātmanām || 68 ||
एवं विविधरूपाणि निमित्तानि निशामयन् ।
बाणो बलमदोन्मत्तो निश्चयं नाधिगच्छति ॥ ६९ ॥
evaṃ vividharūpāṇi nimittāni niśāmayan |
bāṇo balamadonmatto niścayaṃ nādhigacchati || 69 ||
विचेतास्त्वभवत् प्राज्ञः कुम्भाण्डस्तत्त्वदर्शिवान् ।
बाणस्य सचिवस्तत्र कीर्तयन् बहुकिल्बिषम् ॥ ७० ॥
vicetāstvabhavat prājñaḥ kumbhāṇḍastattvadarśivān |
bāṇasya sacivastatra kīrtayan bahukilbiṣam || 70 ||
उत्पाता ह्यत्र दृश्यन्ते कथयन्तो न शोभनम् ।
तव राज्यविनाशाय भविष्यन्ति न संशयः ॥ ७१ ॥
utpātā hyatra dṛśyante kathayanto na śobhanam |
tava rājyavināśāya bhaviṣyanti na saṃśayaḥ || 71 ||
वयं चान्ये च सचिवा भृत्यास्ते च तवानुगाः ।
क्षयं यास्यन्ति नचिरात् सर्वे पार्थिव दुर्नयात् ॥ ७२ ॥
vayaṃ cānye ca sacivā bhṛtyāste ca tavānugāḥ |
kṣayaṃ yāsyanti nacirāt sarve pārthiva durnayāt || 72 ||
यथा शक्रध्वजतरोः स्वदर्पात् पतनं भवेत् ।
बलमाकाङ्क्षतो मोहात् तथा बाणस्य नर्दतः ॥ ७३ ॥
yathā śakradhvajataroḥ svadarpāt patanaṃ bhavet |
balamākāṅkṣato mohāt tathā bāṇasya nardataḥ || 73 ||
देवदेवप्रसादात् तु त्रैलोक्यविजयं गतः ।
उत्सेकाद् दृश्यते नाशो युद्धाकाङ्क्षी ननर्द ह ॥ ७४ ॥
devadevaprasādāt tu trailokyavijayaṃ gataḥ |
utsekād dṛśyate nāśo yuddhākāṅkṣī nanarda ha || 74 ||
बाणः प्रीतमनास्त्वेवं पपौ पानमनुत्तमम् ।
दैत्यदानवनारीभिः सार्धमुत्तमविक्रमः ॥ ७५ ॥
bāṇaḥ prītamanāstvevaṃ papau pānamanuttamam |
daityadānavanārībhiḥ sārdhamuttamavikramaḥ || 75 ||
कुम्भाण्डश्चिन्तयाविष्टो राजवेश्माभ्ययात्तदा ।
अचिन्तयच्च तत्त्वार्थं तैस्तैरुत्पातदर्शनैः ॥ ७६ ॥
kumbhāṇḍaścintayāviṣṭo rājaveśmābhyayāttadā |
acintayacca tattvārthaṃ taistairutpātadarśanaiḥ || 76 ||
राजा प्रमादी दुर्बुद्धिर्जितकाशी महासुरः ।
युद्धमेवाभिलषते न दोषान्मन्यते मदात् ॥ ७७ ॥
rājā pramādī durbuddhirjitakāśī mahāsuraḥ |
yuddhamevābhilaṣate na doṣānmanyate madāt || 77 ||
महोत्पातभयं चैव न तन्मिथ्या भविष्यति ।
अपीदानीं भवेन्मिथ्या सर्वमुत्पातदर्शनम् ॥ ७८ ॥
mahotpātabhayaṃ caiva na tanmithyā bhaviṣyati |
apīdānīṃ bhavenmithyā sarvamutpātadarśanam || 78 ||
इह त्वास्ते त्रिनयनः कार्तिकेयश्च वीर्यवान् ।
तेनोत्पन्नोऽपि दोषो नः कच्चिद्गच्छेत्पराभवम् ॥ ७९ ॥
iha tvāste trinayanaḥ kārtikeyaśca vīryavān |
tenotpanno'pi doṣo naḥ kaccidgacchetparābhavam || 79 ||
उत्पन्नदोषप्रभवः क्षयोऽयं भविता महान् ।
दोषाणां न भवेन्नाश इति मे धीयते मतिः ॥ ८० ॥
utpannadoṣaprabhavaḥ kṣayo'yaṃ bhavitā mahān |
doṣāṇāṃ na bhavennāśa iti me dhīyate matiḥ || 80 ||
नियतो दोष एवायं भविष्यति न संशयः ।
दौरात्म्यान्नृपतेरस्य दोषभूता हि दानवाः ॥ ८१ ॥
niyato doṣa evāyaṃ bhaviṣyati na saṃśayaḥ |
daurātmyānnṛpaterasya doṣabhūtā hi dānavāḥ || 81 ||
देवदानवसंघानां यः कर्ता भुवनप्रभुः ।
भगवान् कातिकेयश्च कृतवाँल्लोहिते पुरे ॥ ८२ ॥
devadānavasaṃghānāṃ yaḥ kartā bhuvanaprabhuḥ |
bhagavān kātikeyaśca kṛtavā~llohite pure || 82 ||
प्राणैः प्रियतरो नित्यं भविष्यति गुहः सदा ।
तद्विशिष्टश्च बाणोऽपि शिवस्य सततं प्रियः ॥ ८३ ॥
prāṇaiḥ priyataro nityaṃ bhaviṣyati guhaḥ sadā |
tadviśiṣṭaśca bāṇo'pi śivasya satataṃ priyaḥ || 83 ||
दर्पोत्सेकात्तु नाशाय वरं याचितवान्भवम् ।
युद्धहेतोः स लुब्धस्तु सर्वथा न भविष्यति ॥ ८४ ॥
darpotsekāttu nāśāya varaṃ yācitavānbhavam |
yuddhahetoḥ sa lubdhastu sarvathā na bhaviṣyati || 84 ||
यदि विष्णुपुरोगानामिन्द्रादीनां दिवौकसाम् ।
भवित्री घनवत्प्राप्तिर्भवहस्तात्कृता भवेत् ॥ ८५ ॥
yadi viṣṇupurogānāmindrādīnāṃ divaukasām |
bhavitrī ghanavatprāptirbhavahastātkṛtā bhavet || 85 ||
एतयोश्च हि को युद्धं कुमारभवयोरिह ।
शक्तो दातुं समागम्य बाणसाहाय्यकाङ्क्षिणोः ॥ ८६ ॥
etayośca hi ko yuddhaṃ kumārabhavayoriha |
śakto dātuṃ samāgamya bāṇasāhāyyakāṅkṣiṇoḥ || 86 ||
न च देववचो मिथ्या भविष्यति कदाचन ।
भविष्यति महद् युद्धं सर्वदैत्यविनाशनम् ।
स एवंचिन्तयाविष्टः कुम्भाण्डस्तत्त्वदर्शिवान् ।
स्वस्तिप्रणिहितां बुद्धिं चकार स महासुरः ॥ ८७–८८ ॥
na ca devavaco mithyā bhaviṣyati kadācana |
bhaviṣyati mahad yuddhaṃ sarvadaityavināśanam |
sa evaṃcintayāviṣṭaḥ kumbhāṇḍastattvadarśivān |
svastipraṇihitāṃ buddhiṃ cakāra sa mahāsuraḥ || 87–88 ||
ये हि देवैर्विरुध्यन्ते पुण्यकर्मभिराहवे ।
यथा बलिर्नियमितस्तथा ते यान्ति संक्षयम् ॥ ८९ ॥
ye hi devairvirudhyante puṇyakarmabhirāhave |
yathā balirniyamitastathā te yānti saṃkṣayam || 89 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).