Skip to content

हरिवंशपर्व · अध्यायः १९

Ekonaviṃśo'dhyāyaḥ

A chapter of the Harivamsha.

22 versesSanskrit with transliteration

The child Krishna among the cowherds of Vraja.

एकोनविंशोऽध्यायः । मार्कण्डेय उवाच । आसन् पूर्वयुगे तात भरद्वाजात्मजा द्विजाः । योगधर्ममनुप्राप्य भ्रष्टा दुश्चरितेन वै ॥ १ ॥

ekonaviṃśo'dhyāyaḥ | mārkaṇḍeya uvāca | āsan pūrvayuge tāta bharadvājātmajā dvijāḥ | yogadharmamanuprāpya bhraṣṭā duścaritena vai || 1 ||

Report an error

अपभ्रंशमनुप्राप्ता योगधर्मापचारिणः । महतः सरसः पारे मानसस्य विसंज्ञिताः ॥ २ ॥

apabhraṃśamanuprāptā yogadharmāpacāriṇaḥ | mahataḥ sarasaḥ pāre mānasasya visaṃjñitāḥ || 2 ||

Report an error

तमेवार्थमनुध्यायन्तो नष्टमप्स्विव मोहिताः । अप्राप्य योगं ते सर्वे संयुक्ताः कालधर्मणा ॥ ३ ॥

tamevārthamanudhyāyanto naṣṭamapsviva mohitāḥ | aprāpya yogaṃ te sarve saṃyuktāḥ kāladharmaṇā || 3 ||

Report an error

ततस्ते योगविभ्रष्टा देवेषु सुचिरोषिताः । जाताः कौशिकदायादाः कुरुक्षेत्रे नरर्षभाः ॥ ४ ॥

tataste yogavibhraṣṭā deveṣu suciroṣitāḥ | jātāḥ kauśikadāyādāḥ kurukṣetre nararṣabhāḥ || 4 ||

Report an error

हिंसया विहरिष्यन्तो धर्मं पितृकृतेन वै । ततस्ते पुनराजातिं भ्रष्टाः प्राप्स्यन्ति कुत्सिताम् ॥ ५ ॥

hiṃsayā vihariṣyanto dharmaṃ pitṛkṛtena vai | tataste punarājātiṃ bhraṣṭāḥ prāpsyanti kutsitām || 5 ||

Report an error

तेषां पितृप्रसादेन पूर्वजातिकृतेन वै । स्मृतिरुत्पत्स्यते प्राप्य तां तां जतिं जुगुप्सिताम् ॥ ६ ॥

teṣāṃ pitṛprasādena pūrvajātikṛtena vai | smṛtirutpatsyate prāpya tāṃ tāṃ jatiṃ jugupsitām || 6 ||

Report an error

ते धर्मचारिणो नित्यं भविष्यन्ति समाहिताः । ब्राह्मण्यं प्रतिलप्स्यन्ति ततो भूयः स्वकर्मणा ॥ ७ ॥

te dharmacāriṇo nityaṃ bhaviṣyanti samāhitāḥ | brāhmaṇyaṃ pratilapsyanti tato bhūyaḥ svakarmaṇā || 7 ||

Report an error

ततश्च योगं प्राप्स्यन्ति पूर्वजातिकृतं पुनः । भूयः सिद्धिमनुप्राप्ताः स्थानं प्राप्स्यन्ति शाश्वतम् ॥ ८ ॥

tataśca yogaṃ prāpsyanti pūrvajātikṛtaṃ punaḥ | bhūyaḥ siddhimanuprāptāḥ sthānaṃ prāpsyanti śāśvatam || 8 ||

Report an error

एवं धर्मे च ते बुद्धिर्भविष्यति पुनः पुनः । योगधर्मे च नितरां प्राप्स्यसे बुद्धिमुत्तमाम् ॥ ९ ॥

evaṃ dharme ca te buddhirbhaviṣyati punaḥ punaḥ | yogadharme ca nitarāṃ prāpsyase buddhimuttamām || 9 ||

Report an error

योगो हि दुर्लभो नित्यमल्पप्रज्ञैः कदाचन । लब्ध्वापि नाशयन्त्येनं व्यसनैः कटुतामिताः । अधर्मेष्वेव वर्तन्ते प्रार्दयन्ते गुरूनपि ॥ १० ॥

yogo hi durlabho nityamalpaprajñaiḥ kadācana | labdhvāpi nāśayantyenaṃ vyasanaiḥ kaṭutāmitāḥ | adharmeṣveva vartante prārdayante gurūnapi || 10 ||

Report an error

याचन्ते न त्वयाच्यानि रक्षन्ति शरणागतान् । नावजानन्ति कृपणान् माद्यन्ते न धनोष्मणा ॥ ११ ॥

yācante na tvayācyāni rakṣanti śaraṇāgatān | nāvajānanti kṛpaṇān mādyante na dhanoṣmaṇā || 11 ||

Report an error

युक्ताहारविहाराश्च युक्तचेष्टाः स्वकर्मसु । ध्यानाध्ययनयुक्ताश्च न नष्टानुगवेषिणः ॥ १२ ॥

yuktāhāravihārāśca yuktaceṣṭāḥ svakarmasu | dhyānādhyayanayuktāśca na naṣṭānugaveṣiṇaḥ || 12 ||

Report an error

नोपभोगरता नित्यं न मांसमधुभक्षणाः । न च कामपरा नित्यं न विप्रासेविनस्तथा ॥ १३ ॥

nopabhogaratā nityaṃ na māṃsamadhubhakṣaṇāḥ | na ca kāmaparā nityaṃ na viprāsevinastathā || 13 ||

Report an error

नानार्यसंकथासक्ता नालस्योपहतास्तथा । नात्यन्तमानसंसक्ता गोष्ठीषु निरतास्तथा ॥ १४ ॥

nānāryasaṃkathāsaktā nālasyopahatāstathā | nātyantamānasaṃsaktā goṣṭhīṣu niratāstathā || 14 ||

Report an error

प्राप्नुवन्ति नरा योगं योगो वै दुर्लभो भुवि । प्रशान्ताश्च जितक्रोधा मानाहंकारवर्जिताः ॥ १५ ॥

prāpnuvanti narā yogaṃ yogo vai durlabho bhuvi | praśāntāśca jitakrodhā mānāhaṃkāravarjitāḥ || 15 ||

Report an error

कल्याणभाजनं ये तु ते भवन्ति यतव्रताः । एवंविधास्तु ते तात ब्राह्मणा ह्यभवंस्तदा ॥ १६ ॥

kalyāṇabhājanaṃ ye tu te bhavanti yatavratāḥ | evaṃvidhāstu te tāta brāhmaṇā hyabhavaṃstadā || 16 ||

Report an error

स्मरन्ति ह्यात्मनो दोषं प्रमादकृतमेव तु । ध्यानाध्ययनयुक्ताश्च शान्ते वर्त्मनि संस्थिताः ॥ १७ ॥

smaranti hyātmano doṣaṃ pramādakṛtameva tu | dhyānādhyayanayuktāśca śānte vartmani saṃsthitāḥ || 17 ||

Report an error

योगधर्माद्धि धर्मज्ञ न धर्मोऽस्ति विशेषवान् । वरिष्ठः सर्वधर्माणां तमेवाचर भार्गव ॥ १८ ॥

yogadharmāddhi dharmajña na dharmo'sti viśeṣavān | variṣṭhaḥ sarvadharmāṇāṃ tamevācara bhārgava || 18 ||

Report an error

कालस्य परिणामेन लघ्वाहारो जितेन्द्रियः । तत्परः प्रयतः श्राद्धी योगधर्ममवाप्स्यसि ॥ १९ ॥

kālasya pariṇāmena laghvāhāro jitendriyaḥ | tatparaḥ prayataḥ śrāddhī yogadharmamavāpsyasi || 19 ||

Report an error

इत्युक्त्वा भगवान् देवस्तत्रैवान्तरधीयत । अष्टादशैव वर्षाणि त्वेकाहमिव मेऽभवत् ॥ २० ॥

ityuktvā bhagavān devastatraivāntaradhīyata | aṣṭādaśaiva varṣāṇi tvekāhamiva me'bhavat || 20 ||

Report an error

उपासतस्तं देवेशं वर्षाण्यष्टादशैव मे । प्रसादात् तस्य देवस्य न ग्लानिरभवत्तदा ॥ २१ ॥

upāsatastaṃ deveśaṃ varṣāṇyaṣṭādaśaiva me | prasādāt tasya devasya na glānirabhavattadā || 21 ||

Report an error

न क्षुत्पिपासे कालं वा जानामि स्म तदानघ । पश्चाच्छिष्यसकाशात्तु कालः संविदितो मया ॥ २२ ॥

na kṣutpipāse kālaṃ vā jānāmi sma tadānagha | paścācchiṣyasakāśāttu kālaḥ saṃvidito mayā || 22 ||

Report an error

Illustration: Verse & Place (Project-owned).