हरिवंशपर्व · अध्यायः १९
Ekonaviṃśo'dhyāyaḥ
॥
A chapter of the Harivamsha.
22 verses·Sanskrit with transliteration
एकोनविंशोऽध्यायः ।
मार्कण्डेय उवाच ।
आसन् पूर्वयुगे तात भरद्वाजात्मजा द्विजाः ।
योगधर्ममनुप्राप्य भ्रष्टा दुश्चरितेन वै ॥ १ ॥
ekonaviṃśo'dhyāyaḥ |
mārkaṇḍeya uvāca |
āsan pūrvayuge tāta bharadvājātmajā dvijāḥ |
yogadharmamanuprāpya bhraṣṭā duścaritena vai || 1 ||
अपभ्रंशमनुप्राप्ता योगधर्मापचारिणः ।
महतः सरसः पारे मानसस्य विसंज्ञिताः ॥ २ ॥
apabhraṃśamanuprāptā yogadharmāpacāriṇaḥ |
mahataḥ sarasaḥ pāre mānasasya visaṃjñitāḥ || 2 ||
तमेवार्थमनुध्यायन्तो नष्टमप्स्विव मोहिताः ।
अप्राप्य योगं ते सर्वे संयुक्ताः कालधर्मणा ॥ ३ ॥
tamevārthamanudhyāyanto naṣṭamapsviva mohitāḥ |
aprāpya yogaṃ te sarve saṃyuktāḥ kāladharmaṇā || 3 ||
ततस्ते योगविभ्रष्टा देवेषु सुचिरोषिताः ।
जाताः कौशिकदायादाः कुरुक्षेत्रे नरर्षभाः ॥ ४ ॥
tataste yogavibhraṣṭā deveṣu suciroṣitāḥ |
jātāḥ kauśikadāyādāḥ kurukṣetre nararṣabhāḥ || 4 ||
हिंसया विहरिष्यन्तो धर्मं पितृकृतेन वै ।
ततस्ते पुनराजातिं भ्रष्टाः प्राप्स्यन्ति कुत्सिताम् ॥ ५ ॥
hiṃsayā vihariṣyanto dharmaṃ pitṛkṛtena vai |
tataste punarājātiṃ bhraṣṭāḥ prāpsyanti kutsitām || 5 ||
तेषां पितृप्रसादेन पूर्वजातिकृतेन वै ।
स्मृतिरुत्पत्स्यते प्राप्य तां तां जतिं जुगुप्सिताम् ॥ ६ ॥
teṣāṃ pitṛprasādena pūrvajātikṛtena vai |
smṛtirutpatsyate prāpya tāṃ tāṃ jatiṃ jugupsitām || 6 ||
ते धर्मचारिणो नित्यं भविष्यन्ति समाहिताः ।
ब्राह्मण्यं प्रतिलप्स्यन्ति ततो भूयः स्वकर्मणा ॥ ७ ॥
te dharmacāriṇo nityaṃ bhaviṣyanti samāhitāḥ |
brāhmaṇyaṃ pratilapsyanti tato bhūyaḥ svakarmaṇā || 7 ||
ततश्च योगं प्राप्स्यन्ति पूर्वजातिकृतं पुनः ।
भूयः सिद्धिमनुप्राप्ताः स्थानं प्राप्स्यन्ति शाश्वतम् ॥ ८ ॥
tataśca yogaṃ prāpsyanti pūrvajātikṛtaṃ punaḥ |
bhūyaḥ siddhimanuprāptāḥ sthānaṃ prāpsyanti śāśvatam || 8 ||
एवं धर्मे च ते बुद्धिर्भविष्यति पुनः पुनः ।
योगधर्मे च नितरां प्राप्स्यसे बुद्धिमुत्तमाम् ॥ ९ ॥
evaṃ dharme ca te buddhirbhaviṣyati punaḥ punaḥ |
yogadharme ca nitarāṃ prāpsyase buddhimuttamām || 9 ||
योगो हि दुर्लभो नित्यमल्पप्रज्ञैः कदाचन ।
लब्ध्वापि नाशयन्त्येनं व्यसनैः कटुतामिताः ।
अधर्मेष्वेव वर्तन्ते प्रार्दयन्ते गुरूनपि ॥ १० ॥
yogo hi durlabho nityamalpaprajñaiḥ kadācana |
labdhvāpi nāśayantyenaṃ vyasanaiḥ kaṭutāmitāḥ |
adharmeṣveva vartante prārdayante gurūnapi || 10 ||
याचन्ते न त्वयाच्यानि रक्षन्ति शरणागतान् ।
नावजानन्ति कृपणान् माद्यन्ते न धनोष्मणा ॥ ११ ॥
yācante na tvayācyāni rakṣanti śaraṇāgatān |
nāvajānanti kṛpaṇān mādyante na dhanoṣmaṇā || 11 ||
युक्ताहारविहाराश्च युक्तचेष्टाः स्वकर्मसु ।
ध्यानाध्ययनयुक्ताश्च न नष्टानुगवेषिणः ॥ १२ ॥
yuktāhāravihārāśca yuktaceṣṭāḥ svakarmasu |
dhyānādhyayanayuktāśca na naṣṭānugaveṣiṇaḥ || 12 ||
नोपभोगरता नित्यं न मांसमधुभक्षणाः ।
न च कामपरा नित्यं न विप्रासेविनस्तथा ॥ १३ ॥
nopabhogaratā nityaṃ na māṃsamadhubhakṣaṇāḥ |
na ca kāmaparā nityaṃ na viprāsevinastathā || 13 ||
नानार्यसंकथासक्ता नालस्योपहतास्तथा ।
नात्यन्तमानसंसक्ता गोष्ठीषु निरतास्तथा ॥ १४ ॥
nānāryasaṃkathāsaktā nālasyopahatāstathā |
nātyantamānasaṃsaktā goṣṭhīṣu niratāstathā || 14 ||
प्राप्नुवन्ति नरा योगं योगो वै दुर्लभो भुवि ।
प्रशान्ताश्च जितक्रोधा मानाहंकारवर्जिताः ॥ १५ ॥
prāpnuvanti narā yogaṃ yogo vai durlabho bhuvi |
praśāntāśca jitakrodhā mānāhaṃkāravarjitāḥ || 15 ||
कल्याणभाजनं ये तु ते भवन्ति यतव्रताः ।
एवंविधास्तु ते तात ब्राह्मणा ह्यभवंस्तदा ॥ १६ ॥
kalyāṇabhājanaṃ ye tu te bhavanti yatavratāḥ |
evaṃvidhāstu te tāta brāhmaṇā hyabhavaṃstadā || 16 ||
स्मरन्ति ह्यात्मनो दोषं प्रमादकृतमेव तु ।
ध्यानाध्ययनयुक्ताश्च शान्ते वर्त्मनि संस्थिताः ॥ १७ ॥
smaranti hyātmano doṣaṃ pramādakṛtameva tu |
dhyānādhyayanayuktāśca śānte vartmani saṃsthitāḥ || 17 ||
योगधर्माद्धि धर्मज्ञ न धर्मोऽस्ति विशेषवान् ।
वरिष्ठः सर्वधर्माणां तमेवाचर भार्गव ॥ १८ ॥
yogadharmāddhi dharmajña na dharmo'sti viśeṣavān |
variṣṭhaḥ sarvadharmāṇāṃ tamevācara bhārgava || 18 ||
कालस्य परिणामेन लघ्वाहारो जितेन्द्रियः ।
तत्परः प्रयतः श्राद्धी योगधर्ममवाप्स्यसि ॥ १९ ॥
kālasya pariṇāmena laghvāhāro jitendriyaḥ |
tatparaḥ prayataḥ śrāddhī yogadharmamavāpsyasi || 19 ||
इत्युक्त्वा भगवान् देवस्तत्रैवान्तरधीयत ।
अष्टादशैव वर्षाणि त्वेकाहमिव मेऽभवत् ॥ २० ॥
ityuktvā bhagavān devastatraivāntaradhīyata |
aṣṭādaśaiva varṣāṇi tvekāhamiva me'bhavat || 20 ||
उपासतस्तं देवेशं वर्षाण्यष्टादशैव मे ।
प्रसादात् तस्य देवस्य न ग्लानिरभवत्तदा ॥ २१ ॥
upāsatastaṃ deveśaṃ varṣāṇyaṣṭādaśaiva me |
prasādāt tasya devasya na glānirabhavattadā || 21 ||
न क्षुत्पिपासे कालं वा जानामि स्म तदानघ ।
पश्चाच्छिष्यसकाशात्तु कालः संविदितो मया ॥ २२ ॥
na kṣutpipāse kālaṃ vā jānāmi sma tadānagha |
paścācchiṣyasakāśāttu kālaḥ saṃvidito mayā || 22 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).