भविष्यपर्व · अध्यायः ८
Aṣṭamo'dhyāyaḥ
॥
A chapter of the Harivamsha.
26 verses·Sanskrit with transliteration
अष्टमोऽध्यायः ।
वैशम्पायन उवाच ।
चत्वार्याहुः सहस्राणि वर्षाणां तु कृतं युगम् ।
तस्य तावच्छती संध्या द्विगुणा जनमेजय ॥ १ ॥
aṣṭamo'dhyāyaḥ |
vaiśampāyana uvāca |
catvāryāhuḥ sahasrāṇi varṣāṇāṃ tu kṛtaṃ yugam |
tasya tāvacchatī saṃdhyā dviguṇā janamejaya || 1 ||
तत्र धर्मश्चतुष्पादो ह्यधर्मः पादविग्रहः ।
स्वधर्मनिरताः सन्तो यजन्ते चैव मानवाः ॥ २ ॥
tatra dharmaścatuṣpādo hyadharmaḥ pādavigrahaḥ |
svadharmaniratāḥ santo yajante caiva mānavāḥ || 2 ||
स्थिता धर्मपरा विप्रा राजवृत्तौ स्थिता नृपाः ।
कृष्यामभिरता वैश्याः शूद्राः शुश्रूषवस्तथा ॥ ३ ॥
sthitā dharmaparā viprā rājavṛttau sthitā nṛpāḥ |
kṛṣyāmabhiratā vaiśyāḥ śūdrāḥ śuśrūṣavastathā || 3 ||
सदा सत्यं तपश्चैव धर्मश्चैव विवर्धते ।
सद्भिराचरितं यच्च क्रियते ख्यायते च यत् ॥ ४ ॥
sadā satyaṃ tapaścaiva dharmaścaiva vivardhate |
sadbhirācaritaṃ yacca kriyate khyāyate ca yat || 4 ||
एतत् कृतयुगे वृत्तं सर्वेषामेव भारत ।
प्राणिनां धर्मबुद्धीनामपि चेन्नीचयोनिनाम् ॥ ५ ॥
etat kṛtayuge vṛttaṃ sarveṣāmeva bhārata |
prāṇināṃ dharmabuddhīnāmapi cennīcayoninām || 5 ||
त्रीणि वर्षसहस्राणि त्रेतायुगमिहोच्यते ।
तस्य तावच्छती संध्या द्विगुणा परिकीर्तिता ॥ ६ ॥
trīṇi varṣasahasrāṇi tretāyugamihocyate |
tasya tāvacchatī saṃdhyā dviguṇā parikīrtitā || 6 ||
द्वाभ्यामधर्मः पादाभ्यां त्रिभिर्धर्मो व्यवस्थितः ।
तत्र सत्यं च सत्त्वं च कृते सर्वं प्रवर्तते ॥ ७ ॥
dvābhyāmadharmaḥ pādābhyāṃ tribhirdharmo vyavasthitaḥ |
tatra satyaṃ ca sattvaṃ ca kṛte sarvaṃ pravartate || 7 ||
त्रेतायां विकृतिं यान्ति वर्णा लौल्येन संयुताः ।
चातुर्वर्ण्यस्य वैकृत्याद्यान्ति दौर्बल्यमाश्रिताः ॥ ८ ॥
tretāyāṃ vikṛtiṃ yānti varṇā laulyena saṃyutāḥ |
cāturvarṇyasya vaikṛtyādyānti daurbalyamāśritāḥ || 8 ||
एष त्रेतायुगविधिर्विहितो देवनिर्मितः ।
द्वापरस्यापि या चेष्टा तामपि श्रोतुमर्हसि ॥ ९ ॥
eṣa tretāyugavidhirvihito devanirmitaḥ |
dvāparasyāpi yā ceṣṭā tāmapi śrotumarhasi || 9 ||
द्वापरं द्वे सहस्रे तु वर्षाणां कुरुसत्तम ।
तस्य तावच्छती संध्या द्विगुणा परिकीर्तिता ॥ १० ॥
dvāparaṃ dve sahasre tu varṣāṇāṃ kurusattama |
tasya tāvacchatī saṃdhyā dviguṇā parikīrtitā || 10 ||
तत्राप्यर्थपरा विप्रा ज्ञानिनो रजसाऽऽवृताः ।
शठा नैष्कृतिकाः क्षुद्रा जायन्ते कुरुपुङ्गव ॥ ११ ॥
tatrāpyarthaparā viprā jñānino rajasā''vṛtāḥ |
śaṭhā naiṣkṛtikāḥ kṣudrā jāyante kurupuṅgava || 11 ||
द्वाभ्यां धर्मः स्थितः पद्भ्यामधर्मस्त्रिभिरुत्थितः ।
विपर्ययं शनैर्यान्ति कृते ये धर्मसेतवः ॥ १२ ॥
dvābhyāṃ dharmaḥ sthitaḥ padbhyāmadharmastribhirutthitaḥ |
viparyayaṃ śanairyānti kṛte ye dharmasetavaḥ || 12 ||
ब्राह्मण्यभावा नश्यन्ति तथास्तिक्यं विशीर्यते ।
व्रतोपवासास्त्यज्यन्ते द्वापरे युगपर्यये ॥ १३ ॥
brāhmaṇyabhāvā naśyanti tathāstikyaṃ viśīryate |
vratopavāsāstyajyante dvāpare yugaparyaye || 13 ||
तथा वर्षसहस्रं तु वर्षाणां द्वे शते तथा ।
संध्यया सह संख्यातं क्रूरं कलियुगं स्मृतम् ॥ १४ ॥
tathā varṣasahasraṃ tu varṣāṇāṃ dve śate tathā |
saṃdhyayā saha saṃkhyātaṃ krūraṃ kaliyugaṃ smṛtam || 14 ||
तत्राधर्मश्चतुष्पादः स्याद् धर्मः पादविग्रहः ।
कामनिष्ठास्तमश्छन्ना जायन्ते तत्र मानवाः ॥ १५ ॥
tatrādharmaścatuṣpādaḥ syād dharmaḥ pādavigrahaḥ |
kāmaniṣṭhāstamaśchannā jāyante tatra mānavāḥ || 15 ||
नैवोपवासकृत् कश्चिन्न च साधुर्न सत्यवाक् ।
आस्तिको ब्रह्मवक्ता वा नरो भवति वै तदा ॥ १६ ॥
naivopavāsakṛt kaścinna ca sādhurna satyavāk |
āstiko brahmavaktā vā naro bhavati vai tadā || 16 ||
अहंकारगृहीताश्च प्रक्षीणस्नेहबन्धनाः ।
विप्राः शूद्रसमाचाराः शूद्रास्त्वाचारलक्षणाः ॥ १७ ॥
ahaṃkāragṛhītāśca prakṣīṇasnehabandhanāḥ |
viprāḥ śūdrasamācārāḥ śūdrāstvācāralakṣaṇāḥ || 17 ||
दूषकास्त्वाश्रमाणां च वर्णानां चैव संकराः ।
अगम्यास्वभिरंस्यन्ते वर्तन्त्येवं कलौ युगे ॥ १८ ॥
dūṣakāstvāśramāṇāṃ ca varṇānāṃ caiva saṃkarāḥ |
agamyāsvabhiraṃsyante vartantyevaṃ kalau yuge || 18 ||
एवं द्वादशसाहस्रं तदेकं युगमुच्यते ।
तदेकसप्ततिगुणं मन्वन्तरमिहोच्यते ॥ १९ ॥
evaṃ dvādaśasāhasraṃ tadekaṃ yugamucyate |
tadekasaptatiguṇaṃ manvantaramihocyate || 19 ||
त्रय्यां चैव न संदेहो युगान्ते जनमेजय ।
दिव्यं द्वादशसाहस्रं युगं तु कवयो विदुः ।
एतत्सहस्रपर्यन्तं तदहो ब्राह्ममुच्यते ॥ २० ॥
trayyāṃ caiva na saṃdeho yugānte janamejaya |
divyaṃ dvādaśasāhasraṃ yugaṃ tu kavayo viduḥ |
etatsahasraparyantaṃ tadaho brāhmamucyate || 20 ||
ततोऽहनि गते तस्मिन् सर्वेषामेव देहिनाम् ।
शरीरनिर्वृतिं दृष्ट्वा रुद्रः संहारबुद्धिमान् ॥ २१ ॥
tato'hani gate tasmin sarveṣāmeva dehinām |
śarīranirvṛtiṃ dṛṣṭvā rudraḥ saṃhārabuddhimān || 21 ||
देवतानां च सर्वेषां ब्राह्मणानां महीपते ।
दैत्यानां मानवानां च यक्षगन्धर्वरक्षसाम् ॥ २२ ॥
devatānāṃ ca sarveṣāṃ brāhmaṇānāṃ mahīpate |
daityānāṃ mānavānāṃ ca yakṣagandharvarakṣasām || 22 ||
देवर्षीणां ब्रह्मर्षीणां तथा राजर्षिणामपि ।
किंनराणामप्सरसां भुजङ्गानां तथैव च ॥ २३ ॥
devarṣīṇāṃ brahmarṣīṇāṃ tathā rājarṣiṇāmapi |
kiṃnarāṇāmapsarasāṃ bhujaṅgānāṃ tathaiva ca || 23 ||
पर्वतानां नदीनां च पशूनां चैव भारत ।
तिर्यग्योनिगतानां च सत्त्वानां मृगपक्षिणाम् ॥ २४ ॥
parvatānāṃ nadīnāṃ ca paśūnāṃ caiva bhārata |
tiryagyonigatānāṃ ca sattvānāṃ mṛgapakṣiṇām || 24 ||
महाभूतपतिर्देवः पञ्चभूतानि भूतकृत् ।
जगत्संहरणार्थाय कुरुते वैशसं महत् ॥ २५ ॥
mahābhūtapatirdevaḥ pañcabhūtāni bhūtakṛt |
jagatsaṃharaṇārthāya kurute vaiśasaṃ mahat || 25 ||
भूत्वा सूर्यश्चक्षुषी चाददानो ।
भूत्वा वायुः संहरन् प्राणिजातम् ।
भूत्वा वह्निर्दह्यते सर्वलोकान् ।
मेघो भूत्वा भूय एवाभ्यवर्षत् ॥ २६ ॥
bhūtvā sūryaścakṣuṣī cādadāno |
bhūtvā vāyuḥ saṃharan prāṇijātam |
bhūtvā vahnirdahyate sarvalokān |
megho bhūtvā bhūya evābhyavarṣat || 26 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).