Skip to content

भविष्यपर्व · अध्यायः ८

Aṣṭamo'dhyāyaḥ

A chapter of the Harivamsha.

26 versesSanskrit with transliteration

The child Krishna among the cowherds of Vraja.

अष्टमोऽध्यायः । वैशम्पायन उवाच । चत्वार्याहुः सहस्राणि वर्षाणां तु कृतं युगम् । तस्य तावच्छती संध्या द्विगुणा जनमेजय ॥ १ ॥

aṣṭamo'dhyāyaḥ | vaiśampāyana uvāca | catvāryāhuḥ sahasrāṇi varṣāṇāṃ tu kṛtaṃ yugam | tasya tāvacchatī saṃdhyā dviguṇā janamejaya || 1 ||

Report an error

तत्र धर्मश्चतुष्पादो ह्यधर्मः पादविग्रहः । स्वधर्मनिरताः सन्तो यजन्ते चैव मानवाः ॥ २ ॥

tatra dharmaścatuṣpādo hyadharmaḥ pādavigrahaḥ | svadharmaniratāḥ santo yajante caiva mānavāḥ || 2 ||

Report an error

स्थिता धर्मपरा विप्रा राजवृत्तौ स्थिता नृपाः । कृष्यामभिरता वैश्याः शूद्राः शुश्रूषवस्तथा ॥ ३ ॥

sthitā dharmaparā viprā rājavṛttau sthitā nṛpāḥ | kṛṣyāmabhiratā vaiśyāḥ śūdrāḥ śuśrūṣavastathā || 3 ||

Report an error

सदा सत्यं तपश्चैव धर्मश्चैव विवर्धते । सद्भिराचरितं यच्च क्रियते ख्यायते च यत् ॥ ४ ॥

sadā satyaṃ tapaścaiva dharmaścaiva vivardhate | sadbhirācaritaṃ yacca kriyate khyāyate ca yat || 4 ||

Report an error

एतत् कृतयुगे वृत्तं सर्वेषामेव भारत । प्राणिनां धर्मबुद्धीनामपि चेन्नीचयोनिनाम् ॥ ५ ॥

etat kṛtayuge vṛttaṃ sarveṣāmeva bhārata | prāṇināṃ dharmabuddhīnāmapi cennīcayoninām || 5 ||

Report an error

त्रीणि वर्षसहस्राणि त्रेतायुगमिहोच्यते । तस्य तावच्छती संध्या द्विगुणा परिकीर्तिता ॥ ६ ॥

trīṇi varṣasahasrāṇi tretāyugamihocyate | tasya tāvacchatī saṃdhyā dviguṇā parikīrtitā || 6 ||

Report an error

द्वाभ्यामधर्मः पादाभ्यां त्रिभिर्धर्मो व्यवस्थितः । तत्र सत्यं च सत्त्वं च कृते सर्वं प्रवर्तते ॥ ७ ॥

dvābhyāmadharmaḥ pādābhyāṃ tribhirdharmo vyavasthitaḥ | tatra satyaṃ ca sattvaṃ ca kṛte sarvaṃ pravartate || 7 ||

Report an error

त्रेतायां विकृतिं यान्ति वर्णा लौल्येन संयुताः । चातुर्वर्ण्यस्य वैकृत्याद्यान्ति दौर्बल्यमाश्रिताः ॥ ८ ॥

tretāyāṃ vikṛtiṃ yānti varṇā laulyena saṃyutāḥ | cāturvarṇyasya vaikṛtyādyānti daurbalyamāśritāḥ || 8 ||

Report an error

एष त्रेतायुगविधिर्विहितो देवनिर्मितः । द्वापरस्यापि या चेष्टा तामपि श्रोतुमर्हसि ॥ ९ ॥

eṣa tretāyugavidhirvihito devanirmitaḥ | dvāparasyāpi yā ceṣṭā tāmapi śrotumarhasi || 9 ||

Report an error

द्वापरं द्वे सहस्रे तु वर्षाणां कुरुसत्तम । तस्य तावच्छती संध्या द्विगुणा परिकीर्तिता ॥ १० ॥

dvāparaṃ dve sahasre tu varṣāṇāṃ kurusattama | tasya tāvacchatī saṃdhyā dviguṇā parikīrtitā || 10 ||

Report an error

तत्राप्यर्थपरा विप्रा ज्ञानिनो रजसाऽऽवृताः । शठा नैष्कृतिकाः क्षुद्रा जायन्ते कुरुपुङ्गव ॥ ११ ॥

tatrāpyarthaparā viprā jñānino rajasā''vṛtāḥ | śaṭhā naiṣkṛtikāḥ kṣudrā jāyante kurupuṅgava || 11 ||

Report an error

द्वाभ्यां धर्मः स्थितः पद्भ्यामधर्मस्त्रिभिरुत्थितः । विपर्ययं शनैर्यान्ति कृते ये धर्मसेतवः ॥ १२ ॥

dvābhyāṃ dharmaḥ sthitaḥ padbhyāmadharmastribhirutthitaḥ | viparyayaṃ śanairyānti kṛte ye dharmasetavaḥ || 12 ||

Report an error

ब्राह्मण्यभावा नश्यन्ति तथास्तिक्यं विशीर्यते । व्रतोपवासास्त्यज्यन्ते द्वापरे युगपर्यये ॥ १३ ॥

brāhmaṇyabhāvā naśyanti tathāstikyaṃ viśīryate | vratopavāsāstyajyante dvāpare yugaparyaye || 13 ||

Report an error

तथा वर्षसहस्रं तु वर्षाणां द्वे शते तथा । संध्यया सह संख्यातं क्रूरं कलियुगं स्मृतम् ॥ १४ ॥

tathā varṣasahasraṃ tu varṣāṇāṃ dve śate tathā | saṃdhyayā saha saṃkhyātaṃ krūraṃ kaliyugaṃ smṛtam || 14 ||

Report an error

तत्राधर्मश्चतुष्पादः स्याद् धर्मः पादविग्रहः । कामनिष्ठास्तमश्छन्ना जायन्ते तत्र मानवाः ॥ १५ ॥

tatrādharmaścatuṣpādaḥ syād dharmaḥ pādavigrahaḥ | kāmaniṣṭhāstamaśchannā jāyante tatra mānavāḥ || 15 ||

Report an error

नैवोपवासकृत् कश्चिन्न च साधुर्न सत्यवाक् । आस्तिको ब्रह्मवक्ता वा नरो भवति वै तदा ॥ १६ ॥

naivopavāsakṛt kaścinna ca sādhurna satyavāk | āstiko brahmavaktā vā naro bhavati vai tadā || 16 ||

Report an error

अहंकारगृहीताश्च प्रक्षीणस्नेहबन्धनाः । विप्राः शूद्रसमाचाराः शूद्रास्त्वाचारलक्षणाः ॥ १७ ॥

ahaṃkāragṛhītāśca prakṣīṇasnehabandhanāḥ | viprāḥ śūdrasamācārāḥ śūdrāstvācāralakṣaṇāḥ || 17 ||

Report an error

दूषकास्त्वाश्रमाणां च वर्णानां चैव संकराः । अगम्यास्वभिरंस्यन्ते वर्तन्त्येवं कलौ युगे ॥ १८ ॥

dūṣakāstvāśramāṇāṃ ca varṇānāṃ caiva saṃkarāḥ | agamyāsvabhiraṃsyante vartantyevaṃ kalau yuge || 18 ||

Report an error

एवं द्वादशसाहस्रं तदेकं युगमुच्यते । तदेकसप्ततिगुणं मन्वन्तरमिहोच्यते ॥ १९ ॥

evaṃ dvādaśasāhasraṃ tadekaṃ yugamucyate | tadekasaptatiguṇaṃ manvantaramihocyate || 19 ||

Report an error

त्रय्यां चैव न संदेहो युगान्ते जनमेजय । दिव्यं द्वादशसाहस्रं युगं तु कवयो विदुः । एतत्सहस्रपर्यन्तं तदहो ब्राह्ममुच्यते ॥ २० ॥

trayyāṃ caiva na saṃdeho yugānte janamejaya | divyaṃ dvādaśasāhasraṃ yugaṃ tu kavayo viduḥ | etatsahasraparyantaṃ tadaho brāhmamucyate || 20 ||

Report an error

ततोऽहनि गते तस्मिन् सर्वेषामेव देहिनाम् । शरीरनिर्वृतिं दृष्ट्वा रुद्रः संहारबुद्धिमान् ॥ २१ ॥

tato'hani gate tasmin sarveṣāmeva dehinām | śarīranirvṛtiṃ dṛṣṭvā rudraḥ saṃhārabuddhimān || 21 ||

Report an error

देवतानां च सर्वेषां ब्राह्मणानां महीपते । दैत्यानां मानवानां च यक्षगन्धर्वरक्षसाम् ॥ २२ ॥

devatānāṃ ca sarveṣāṃ brāhmaṇānāṃ mahīpate | daityānāṃ mānavānāṃ ca yakṣagandharvarakṣasām || 22 ||

Report an error

देवर्षीणां ब्रह्मर्षीणां तथा राजर्षिणामपि । किंनराणामप्सरसां भुजङ्गानां तथैव च ॥ २३ ॥

devarṣīṇāṃ brahmarṣīṇāṃ tathā rājarṣiṇāmapi | kiṃnarāṇāmapsarasāṃ bhujaṅgānāṃ tathaiva ca || 23 ||

Report an error

पर्वतानां नदीनां च पशूनां चैव भारत । तिर्यग्योनिगतानां च सत्त्वानां मृगपक्षिणाम् ॥ २४ ॥

parvatānāṃ nadīnāṃ ca paśūnāṃ caiva bhārata | tiryagyonigatānāṃ ca sattvānāṃ mṛgapakṣiṇām || 24 ||

Report an error

महाभूतपतिर्देवः पञ्चभूतानि भूतकृत् । जगत्संहरणार्थाय कुरुते वैशसं महत् ॥ २५ ॥

mahābhūtapatirdevaḥ pañcabhūtāni bhūtakṛt | jagatsaṃharaṇārthāya kurute vaiśasaṃ mahat || 25 ||

Report an error

भूत्वा सूर्यश्चक्षुषी चाददानो । भूत्वा वायुः संहरन् प्राणिजातम् । भूत्वा वह्निर्दह्यते सर्वलोकान् । मेघो भूत्वा भूय एवाभ्यवर्षत् ॥ २६ ॥

bhūtvā sūryaścakṣuṣī cādadāno | bhūtvā vāyuḥ saṃharan prāṇijātam | bhūtvā vahnirdahyate sarvalokān | megho bhūtvā bhūya evābhyavarṣat || 26 ||

Report an error

Illustration: Verse & Place (Project-owned).