Skip to content

भविष्यपर्व · अध्यायः २१

Ekaviṃśo'dhyāyaḥ

A chapter of the Harivamsha.

23 versesSanskrit with transliteration

The child Krishna among the cowherds of Vraja.

एकविंशोऽध्यायः । जनमेजय उवाच । श्रुतं ब्रह्मयुगं ब्रह्मन् युगानां प्रथमं युगम । क्षत्रस्यापि युगं ब्रह्मञ्छ्रोतुमिच्छाम्यहं प्रभो ॥ १ ॥

ekaviṃśo'dhyāyaḥ | janamejaya uvāca | śrutaṃ brahmayugaṃ brahman yugānāṃ prathamaṃ yugama | kṣatrasyāpi yugaṃ brahmañchrotumicchāmyahaṃ prabho || 1 ||

Report an error

ससंक्षेपं सविस्तारं नियमैर्बहुभिश्चितम् । उपायज्ञैश्च कथितं क्रतुभिश्चैव शोभितम् ॥ २ ॥

sasaṃkṣepaṃ savistāraṃ niyamairbahubhiścitam | upāyajñaiśca kathitaṃ kratubhiścaiva śobhitam || 2 ||

Report an error

वैशम्पायन उवाच । एतत्ते कथयिष्यामि यह्यकर्मभिरर्चितम् । दानधर्मैश्च विविधैः प्रजाभिरुपशोभितम् ॥ ३ ॥

vaiśampāyana uvāca | etatte kathayiṣyāmi yahyakarmabhirarcitam | dānadharmaiśca vividhaiḥ prajābhirupaśobhitam || 3 ||

Report an error

तेऽङ्गुष्ठमात्रा मुनय आदत्ताः सूर्यरश्मिभिः । मोक्षप्राप्तेन विधिना निराबाधेन कर्मणा ॥ ४ ॥

te'ṅguṣṭhamātrā munaya ādattāḥ sūryaraśmibhiḥ | mokṣaprāptena vidhinā nirābādhena karmaṇā || 4 ||

Report an error

प्रवृत्ते चाप्रवृत्ते च नित्यं ब्रह्मपरायणाः । परायणस्य संगम्य ब्रह्मणस्तु महीपते ॥ ५ ॥

pravṛtte cāpravṛtte ca nityaṃ brahmaparāyaṇāḥ | parāyaṇasya saṃgamya brahmaṇastu mahīpate || 5 ||

Report an error

श्रीवृताः पावनाश्चैव ब्राह्मणाश्च महीपते । चरितब्रह्मचर्याश्च ब्रह्मज्ञानावबोधिताः ॥ ६ ॥

śrīvṛtāḥ pāvanāścaiva brāhmaṇāśca mahīpate | caritabrahmacaryāśca brahmajñānāvabodhitāḥ || 6 ||

Report an error

पूर्णे युगसहस्रान्ते प्रभावे प्रलयं गताः । ब्राह्मणा वृतसम्पन्ना ज्ञानसिद्धाः समाहिताः ॥ ७ ॥

pūrṇe yugasahasrānte prabhāve pralayaṃ gatāḥ | brāhmaṇā vṛtasampannā jñānasiddhāḥ samāhitāḥ || 7 ||

Report an error

व्यतिरिक्तेन्द्रियो विष्णुर्योगात्मा ब्रह्मस्रम्भवः । दक्षः प्रजापतिर्भूत्वा सृजते विपुलाः प्रजाः ॥ ८ ॥

vyatiriktendriyo viṣṇuryogātmā brahmasrambhavaḥ | dakṣaḥ prajāpatirbhūtvā sṛjate vipulāḥ prajāḥ || 8 ||

Report an error

अक्षराद्ब्राह्मणाः सौम्याः क्षरात्क्षत्रियबान्धवाः । वैश्या विकारतश्चैव शूद्रा धूमविकारतः ॥ ९ ॥

akṣarādbrāhmaṇāḥ saumyāḥ kṣarātkṣatriyabāndhavāḥ | vaiśyā vikārataścaiva śūdrā dhūmavikārataḥ || 9 ||

Report an error

श्वेतलोहितकैर्वर्णैः पीतैर्नीलैश्च ब्राह्मणाः । अभिनिर्वर्तिता वर्णाश्चिन्तयानेन विष्णुना ॥ १० ॥

śvetalohitakairvarṇaiḥ pītairnīlaiśca brāhmaṇāḥ | abhinirvartitā varṇāścintayānena viṣṇunā || 10 ||

Report an error

ततो वर्णत्वमापन्नाः प्रजा लोके चतुर्विधाः । ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चैव महीपते ॥ ११ ॥

tato varṇatvamāpannāḥ prajā loke caturvidhāḥ | brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāścaiva mahīpate || 11 ||

Report an error

एकलिङ्गाः पृथग्धर्मा द्विपदाः परमाद्भुताः । यातनायाभिसम्पन्ना गतिज्ञाः सर्वकर्मसु ॥ १२ ॥

ekaliṅgāḥ pṛthagdharmā dvipadāḥ paramādbhutāḥ | yātanāyābhisampannā gatijñāḥ sarvakarmasu || 12 ||

Report an error

त्रयाणां वर्णजातानां वेदप्रोक्ताः क्रियाः स्मृताः । तेन वो ब्रह्मयोगेन वैष्णवेन महीपते ॥ १३ ॥

trayāṇāṃ varṇajātānāṃ vedaproktāḥ kriyāḥ smṛtāḥ | tena vo brahmayogena vaiṣṇavena mahīpate || 13 ||

Report an error

प्रज्ञया तेजसा योगात्तस्मात् प्राचेतसः प्रभुः । विष्णुरेव महायोगी कर्मणामन्तरं गतः ॥ १४ ॥

prajñayā tejasā yogāttasmāt prācetasaḥ prabhuḥ | viṣṇureva mahāyogī karmaṇāmantaraṃ gataḥ || 14 ||

Report an error

ततो निर्माणसम्भूताः शूद्राः कर्मविवर्जिताः । तस्मान्नार्हन्ति संस्कारं न ह्यत्र ब्रह्म विद्यते ॥ १५ ॥

tato nirmāṇasambhūtāḥ śūdrāḥ karmavivarjitāḥ | tasmānnārhanti saṃskāraṃ na hyatra brahma vidyate || 15 ||

Report an error

यथाग्नौ धूमसंघातो ह्यरण्या मथ्यमानया । प्रादुर्भूतो विसर्पन् वै नोपयुञ्जन्ति कर्मणि ॥ १६ ॥

yathāgnau dhūmasaṃghāto hyaraṇyā mathyamānayā | prādurbhūto visarpan vai nopayuñjanti karmaṇi || 16 ||

Report an error

एवं शूद्रा विसर्पन्तो भुवि कार्त्स्न्येन जन्मना । नासंस्कृतेन धर्मेण वेदप्रोक्तेन कर्मणा ॥ १७ ॥

evaṃ śūdrā visarpanto bhuvi kārtsnyena janmanā | nāsaṃskṛtena dharmeṇa vedaproktena karmaṇā || 17 ||

Report an error

ततोऽन्ये दक्षपुत्राश्च सम्भूता ब्रह्मयोनयः । बलवन्तो महोत्साहा महावीर्या महौजसः ॥ १८ ॥

tato'nye dakṣaputrāśca sambhūtā brahmayonayaḥ | balavanto mahotsāhā mahāvīryā mahaujasaḥ || 18 ||

Report an error

पित्रा प्रोक्ता महात्मानो दक्षिणा यज्ञकर्मणा । अन्तमिच्छाम्यहं श्रोतुं धात्र्याः पुत्रा बलो ह्यहम् ॥ १९ ॥

pitrā proktā mahātmāno dakṣiṇā yajñakarmaṇā | antamicchāmyahaṃ śrotuṃ dhātryāḥ putrā balo hyaham || 19 ||

Report an error

ततो विधास्ये तत्त्वज्ञाः प्रजानां विपुलं बलम् । विपुलत्वाद्धि क्षेत्राणां ममापि विपुलाः प्रजाः ॥ २० ॥

tato vidhāsye tattvajñāḥ prajānāṃ vipulaṃ balam | vipulatvāddhi kṣetrāṇāṃ mamāpi vipulāḥ prajāḥ || 20 ||

Report an error

न तेषां दर्शयद् देवी चक्षुषा रूपमात्मनः । प्रजापतिसुतानां वै विपुलासारमिच्छताम् ॥ २१ ॥

na teṣāṃ darśayad devī cakṣuṣā rūpamātmanaḥ | prajāpatisutānāṃ vai vipulāsāramicchatām || 21 ||

Report an error

आत्मनो भावनिर्वृत्ते भावे कृतयुगे तदा । जनित्री सर्वभूतानामण्डजानुद्भिजांस्तथा ॥ २२ ॥

ātmano bhāvanirvṛtte bhāve kṛtayuge tadā | janitrī sarvabhūtānāmaṇḍajānudbhijāṃstathā || 22 ||

Report an error

संवेदजननी धात्री चेति मात्रा प्रचोदिता । अणुतां तनुतां चैव जन्तूनां कर्मभोगिनाम् ॥ २३ ॥

saṃvedajananī dhātrī ceti mātrā pracoditā | aṇutāṃ tanutāṃ caiva jantūnāṃ karmabhoginām || 23 ||

Report an error

Illustration: Verse & Place (Project-owned).