भविष्यपर्व · अध्यायः २१
Ekaviṃśo'dhyāyaḥ
॥
A chapter of the Harivamsha.
23 verses·Sanskrit with transliteration
एकविंशोऽध्यायः ।
जनमेजय उवाच ।
श्रुतं ब्रह्मयुगं ब्रह्मन् युगानां प्रथमं युगम ।
क्षत्रस्यापि युगं ब्रह्मञ्छ्रोतुमिच्छाम्यहं प्रभो ॥ १ ॥
ekaviṃśo'dhyāyaḥ |
janamejaya uvāca |
śrutaṃ brahmayugaṃ brahman yugānāṃ prathamaṃ yugama |
kṣatrasyāpi yugaṃ brahmañchrotumicchāmyahaṃ prabho || 1 ||
ससंक्षेपं सविस्तारं नियमैर्बहुभिश्चितम् ।
उपायज्ञैश्च कथितं क्रतुभिश्चैव शोभितम् ॥ २ ॥
sasaṃkṣepaṃ savistāraṃ niyamairbahubhiścitam |
upāyajñaiśca kathitaṃ kratubhiścaiva śobhitam || 2 ||
वैशम्पायन उवाच ।
एतत्ते कथयिष्यामि यह्यकर्मभिरर्चितम् ।
दानधर्मैश्च विविधैः प्रजाभिरुपशोभितम् ॥ ३ ॥
vaiśampāyana uvāca |
etatte kathayiṣyāmi yahyakarmabhirarcitam |
dānadharmaiśca vividhaiḥ prajābhirupaśobhitam || 3 ||
तेऽङ्गुष्ठमात्रा मुनय आदत्ताः सूर्यरश्मिभिः ।
मोक्षप्राप्तेन विधिना निराबाधेन कर्मणा ॥ ४ ॥
te'ṅguṣṭhamātrā munaya ādattāḥ sūryaraśmibhiḥ |
mokṣaprāptena vidhinā nirābādhena karmaṇā || 4 ||
प्रवृत्ते चाप्रवृत्ते च नित्यं ब्रह्मपरायणाः ।
परायणस्य संगम्य ब्रह्मणस्तु महीपते ॥ ५ ॥
pravṛtte cāpravṛtte ca nityaṃ brahmaparāyaṇāḥ |
parāyaṇasya saṃgamya brahmaṇastu mahīpate || 5 ||
श्रीवृताः पावनाश्चैव ब्राह्मणाश्च महीपते ।
चरितब्रह्मचर्याश्च ब्रह्मज्ञानावबोधिताः ॥ ६ ॥
śrīvṛtāḥ pāvanāścaiva brāhmaṇāśca mahīpate |
caritabrahmacaryāśca brahmajñānāvabodhitāḥ || 6 ||
पूर्णे युगसहस्रान्ते प्रभावे प्रलयं गताः ।
ब्राह्मणा वृतसम्पन्ना ज्ञानसिद्धाः समाहिताः ॥ ७ ॥
pūrṇe yugasahasrānte prabhāve pralayaṃ gatāḥ |
brāhmaṇā vṛtasampannā jñānasiddhāḥ samāhitāḥ || 7 ||
व्यतिरिक्तेन्द्रियो विष्णुर्योगात्मा ब्रह्मस्रम्भवः ।
दक्षः प्रजापतिर्भूत्वा सृजते विपुलाः प्रजाः ॥ ८ ॥
vyatiriktendriyo viṣṇuryogātmā brahmasrambhavaḥ |
dakṣaḥ prajāpatirbhūtvā sṛjate vipulāḥ prajāḥ || 8 ||
अक्षराद्ब्राह्मणाः सौम्याः क्षरात्क्षत्रियबान्धवाः ।
वैश्या विकारतश्चैव शूद्रा धूमविकारतः ॥ ९ ॥
akṣarādbrāhmaṇāḥ saumyāḥ kṣarātkṣatriyabāndhavāḥ |
vaiśyā vikārataścaiva śūdrā dhūmavikārataḥ || 9 ||
श्वेतलोहितकैर्वर्णैः पीतैर्नीलैश्च ब्राह्मणाः ।
अभिनिर्वर्तिता वर्णाश्चिन्तयानेन विष्णुना ॥ १० ॥
śvetalohitakairvarṇaiḥ pītairnīlaiśca brāhmaṇāḥ |
abhinirvartitā varṇāścintayānena viṣṇunā || 10 ||
ततो वर्णत्वमापन्नाः प्रजा लोके चतुर्विधाः ।
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चैव महीपते ॥ ११ ॥
tato varṇatvamāpannāḥ prajā loke caturvidhāḥ |
brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāścaiva mahīpate || 11 ||
एकलिङ्गाः पृथग्धर्मा द्विपदाः परमाद्भुताः ।
यातनायाभिसम्पन्ना गतिज्ञाः सर्वकर्मसु ॥ १२ ॥
ekaliṅgāḥ pṛthagdharmā dvipadāḥ paramādbhutāḥ |
yātanāyābhisampannā gatijñāḥ sarvakarmasu || 12 ||
त्रयाणां वर्णजातानां वेदप्रोक्ताः क्रियाः स्मृताः ।
तेन वो ब्रह्मयोगेन वैष्णवेन महीपते ॥ १३ ॥
trayāṇāṃ varṇajātānāṃ vedaproktāḥ kriyāḥ smṛtāḥ |
tena vo brahmayogena vaiṣṇavena mahīpate || 13 ||
प्रज्ञया तेजसा योगात्तस्मात् प्राचेतसः प्रभुः ।
विष्णुरेव महायोगी कर्मणामन्तरं गतः ॥ १४ ॥
prajñayā tejasā yogāttasmāt prācetasaḥ prabhuḥ |
viṣṇureva mahāyogī karmaṇāmantaraṃ gataḥ || 14 ||
ततो निर्माणसम्भूताः शूद्राः कर्मविवर्जिताः ।
तस्मान्नार्हन्ति संस्कारं न ह्यत्र ब्रह्म विद्यते ॥ १५ ॥
tato nirmāṇasambhūtāḥ śūdrāḥ karmavivarjitāḥ |
tasmānnārhanti saṃskāraṃ na hyatra brahma vidyate || 15 ||
यथाग्नौ धूमसंघातो ह्यरण्या मथ्यमानया ।
प्रादुर्भूतो विसर्पन् वै नोपयुञ्जन्ति कर्मणि ॥ १६ ॥
yathāgnau dhūmasaṃghāto hyaraṇyā mathyamānayā |
prādurbhūto visarpan vai nopayuñjanti karmaṇi || 16 ||
एवं शूद्रा विसर्पन्तो भुवि कार्त्स्न्येन जन्मना ।
नासंस्कृतेन धर्मेण वेदप्रोक्तेन कर्मणा ॥ १७ ॥
evaṃ śūdrā visarpanto bhuvi kārtsnyena janmanā |
nāsaṃskṛtena dharmeṇa vedaproktena karmaṇā || 17 ||
ततोऽन्ये दक्षपुत्राश्च सम्भूता ब्रह्मयोनयः ।
बलवन्तो महोत्साहा महावीर्या महौजसः ॥ १८ ॥
tato'nye dakṣaputrāśca sambhūtā brahmayonayaḥ |
balavanto mahotsāhā mahāvīryā mahaujasaḥ || 18 ||
पित्रा प्रोक्ता महात्मानो दक्षिणा यज्ञकर्मणा ।
अन्तमिच्छाम्यहं श्रोतुं धात्र्याः पुत्रा बलो ह्यहम् ॥ १९ ॥
pitrā proktā mahātmāno dakṣiṇā yajñakarmaṇā |
antamicchāmyahaṃ śrotuṃ dhātryāḥ putrā balo hyaham || 19 ||
ततो विधास्ये तत्त्वज्ञाः प्रजानां विपुलं बलम् ।
विपुलत्वाद्धि क्षेत्राणां ममापि विपुलाः प्रजाः ॥ २० ॥
tato vidhāsye tattvajñāḥ prajānāṃ vipulaṃ balam |
vipulatvāddhi kṣetrāṇāṃ mamāpi vipulāḥ prajāḥ || 20 ||
न तेषां दर्शयद् देवी चक्षुषा रूपमात्मनः ।
प्रजापतिसुतानां वै विपुलासारमिच्छताम् ॥ २१ ॥
na teṣāṃ darśayad devī cakṣuṣā rūpamātmanaḥ |
prajāpatisutānāṃ vai vipulāsāramicchatām || 21 ||
आत्मनो भावनिर्वृत्ते भावे कृतयुगे तदा ।
जनित्री सर्वभूतानामण्डजानुद्भिजांस्तथा ॥ २२ ॥
ātmano bhāvanirvṛtte bhāve kṛtayuge tadā |
janitrī sarvabhūtānāmaṇḍajānudbhijāṃstathā || 22 ||
संवेदजननी धात्री चेति मात्रा प्रचोदिता ।
अणुतां तनुतां चैव जन्तूनां कर्मभोगिनाम् ॥ २३ ॥
saṃvedajananī dhātrī ceti mātrā pracoditā |
aṇutāṃ tanutāṃ caiva jantūnāṃ karmabhoginām || 23 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).