भविष्यपर्व · अध्यायः ३२
Dvātriṃśo'dhyāyaḥ
॥
A chapter of the Harivamsha.
64 verses·Sanskrit with transliteration
द्वात्रिंशोऽध्यायः ।
वैशम्पायन उवाच ।
ततो महति वृत्तान्ते स्थिते राज्ये महोदये ।
देवतानां मनुष्याणां सहवासोऽभवत् तदा ॥ १ ॥
dvātriṃśo'dhyāyaḥ |
vaiśampāyana uvāca |
tato mahati vṛttānte sthite rājye mahodaye |
devatānāṃ manuṣyāṇāṃ sahavāso'bhavat tadā || 1 ||
एकतः समधीयन्ति सहिताः प्ररुदन्ति च ।
स्वयं च भागं गृह्णन्ति यज्ञकर्मणि भारत ॥ २ ॥
ekataḥ samadhīyanti sahitāḥ prarudanti ca |
svayaṃ ca bhāgaṃ gṛhṇanti yajñakarmaṇi bhārata || 2 ||
प्राचेतसं ततो दक्षं दीक्षित्वा वै बृहस्पतिः ।
वाजिमेधाय भगवानृषिभिः परिवारितः ॥ ३ ॥
prācetasaṃ tato dakṣaṃ dīkṣitvā vai bṛhaspatiḥ |
vājimedhāya bhagavānṛṣibhiḥ parivāritaḥ || 3 ||
तस्मिन् मातामहे यज्ञे दक्षस्य विदितात्मनः ।
शामित्रमकरोद् रुद्रो भागार्थे सह नन्दिना ॥ ४ ॥
tasmin mātāmahe yajñe dakṣasya viditātmanaḥ |
śāmitramakarod rudro bhāgārthe saha nandinā || 4 ||
रुद्रस्यैव हि तद् रूपं द्विधाभूतं तदीप्सया ।
जातः परमधर्मात्मा नन्दी पुरुषविग्रहः ॥ ५ ॥
rudrasyaiva hi tad rūpaṃ dvidhābhūtaṃ tadīpsayā |
jātaḥ paramadharmātmā nandī puruṣavigrahaḥ || 5 ||
तेन योगेन राजेन्द्र यत्तद् ब्रह्म सनातनम् ।
विहितं सत्यवचनैस्तेनैव परमात्मना ॥ ६ ॥
tena yogena rājendra yattad brahma sanātanam |
vihitaṃ satyavacanaistenaiva paramātmanā || 6 ||
सरूपैश्चाप्यरूपैश्च विरूपाक्षैर्घटोदरैः ।
ऊर्ध्वनेत्रैर्महाकायैर्विकटैर्वामनैस्तथा ॥ ७ ॥
sarūpaiścāpyarūpaiśca virūpākṣairghaṭodaraiḥ |
ūrdhvanetrairmahākāyairvikaṭairvāmanaistathā || 7 ||
शिखिभिर्जटिभिश्चैव त्र्यक्षैश्च शङ्कुकर्णिभिः ।
चीरिभिश्चर्मिभिश्चैव कूटमुद्गरपाणिभिः ॥ ८ ॥
śikhibhirjaṭibhiścaiva tryakṣaiśca śaṅkukarṇibhiḥ |
cīribhiścarmibhiścaiva kūṭamudgarapāṇibhiḥ || 8 ||
सघण्टाधारिभिश्चैव मुञ्जमेखलधारिभिः ।
सहस्तकटकैश्चैव स्वर्णकुण्डलधारिभिः ॥ ९ ॥
saghaṇṭādhāribhiścaiva muñjamekhaladhāribhiḥ |
sahastakaṭakaiścaiva svarṇakuṇḍaladhāribhiḥ || 9 ||
सडिण्डिमैः सभेरीयैः समृदङ्गैः सवेणुभिः ।
एतैः परिवृतो देवो मखं तं समुपारुजत् ॥ १० ॥
saḍiṇḍimaiḥ sabherīyaiḥ samṛdaṅgaiḥ saveṇubhiḥ |
etaiḥ parivṛto devo makhaṃ taṃ samupārujat || 10 ||
सशङ्खमुरजैश्चापि सतालफलपाणिभिः ।
उप्रायुधधरो देवः सपिनाक इवान्तकः ॥ ११ ॥
saśaṅkhamurajaiścāpi satālaphalapāṇibhiḥ |
uprāyudhadharo devaḥ sapināka ivāntakaḥ || 11 ||
विरराजार्चिभिर्दीप्तैर्मखे मखवतां वरः ।
कालाग्निरिव दीप्तार्चिर्जगद्दग्धुमिवोद्यतः ॥ १२ ॥
virarājārcibhirdīptairmakhe makhavatāṃ varaḥ |
kālāgniriva dīptārcirjagaddagdhumivodyataḥ || 12 ||
नन्दी पिनाकपाणिश्च जघ्नतुर्मखमुत्तमम् ।
युगान्त इव कालाग्निः क्षिप्रं दग्धुमिवोद्यतः ॥ १३ ॥
nandī pinākapāṇiśca jaghnaturmakhamuttamam |
yugānta iva kālāgniḥ kṣipraṃ dagdhumivodyataḥ || 13 ||
यूपमुत्क्षिप्य धावन्ति निशाचरगणास्तथा ।
त्रासयन् मुनिसंघांश्च चीरचर्मनिवासिनः ॥ १४ ॥
yūpamutkṣipya dhāvanti niśācaragaṇāstathā |
trāsayan munisaṃghāṃśca cīracarmanivāsinaḥ || 14 ||
हवींष्यन्ये पिबन्त्येव जिह्वाभिस्ताम्रलोचनाः ।
भक्षयन्ति पशूनन्ये रसनान्तावलम्बिभिः ॥ १५ ॥
havīṃṣyanye pibantyeva jihvābhistāmralocanāḥ |
bhakṣayanti paśūnanye rasanāntāvalambibhiḥ || 15 ||
मुमुचुश्चापरे यूपान् पशवः प्रहरन्ति च ।
वह्निमध्ये प्रसिञ्चन्ति वारिभिः प्रशमाय च ॥ १६ ॥
mumucuścāpare yūpān paśavaḥ praharanti ca |
vahnimadhye prasiñcanti vāribhiḥ praśamāya ca || 16 ||
सोममन्ये जहुः केचिन्नेत्रैस्ताम्रजपोपमैः ।
दर्भान् केचिद् विलुम्पन्ति हस्तैः पद्मदलप्रभैः ॥ १७ ॥
somamanye jahuḥ kecinnetraistāmrajapopamaiḥ |
darbhān kecid vilumpanti hastaiḥ padmadalaprabhaiḥ || 17 ||
बभञ्जिरे च यूपाग्रान् कलशांश्चापि चिक्षिपुः ।
चिच्छिदुः काञ्चनान् वृक्षाञ्छोभार्थमुपकल्पितान् ॥ १८ ॥
babhañjire ca yūpāgrān kalaśāṃścāpi cikṣipuḥ |
cicchiduḥ kāñcanān vṛkṣāñchobhārthamupakalpitān || 18 ||
बिभिदुश्चैव बाणैस्ते मुमुचुश्च हिरण्मयान् ।
लुलुपुश्चैव पात्राणि ममन्थुश्चारणीमपि ॥ १९ ॥
bibhiduścaiva bāṇaiste mumucuśca hiraṇmayān |
lulupuścaiva pātrāṇi mamanthuścāraṇīmapi || 19 ||
अरुजंश्चैव प्राग्वंशं लुलुपुश्च समाहिताः ।
चखादिरे पुरोडाशान् नखाग्रैश्च चकर्तिरे ॥ २० ॥
arujaṃścaiva prāgvaṃśaṃ lulupuśca samāhitāḥ |
cakhādire puroḍāśān nakhāgraiśca cakartire || 20 ||
एवं दिवा च रात्रौ च भिद्यमानो महामखः ।
चुक्रोश च महानादान् भिद्यमान इवार्णवः ॥ २१ ॥
evaṃ divā ca rātrau ca bhidyamāno mahāmakhaḥ |
cukrośa ca mahānādān bhidyamāna ivārṇavaḥ || 21 ||
धनुः सशरमादाय पूर्वदत्तं स्वयंभुवा ।
कृतं कीचकवेणुभ्यां समरे सुमहारथः ॥ २२ ॥
dhanuḥ saśaramādāya pūrvadattaṃ svayaṃbhuvā |
kṛtaṃ kīcakaveṇubhyāṃ samare sumahārathaḥ || 22 ||
प्रतिगृह्य महादेवः स शरैः समयोजयत् ।
धनुर्विगृह्य जानुभ्यां जघान स महाक्रतुम् ॥ २३ ॥
pratigṛhya mahādevaḥ sa śaraiḥ samayojayat |
dhanurvigṛhya jānubhyāṃ jaghāna sa mahākratum || 23 ||
स विद्धस्तेन बाणेन खं समुत्पतितः क्रतुः ।
मृगो भूत्वा नर्दमानो ब्रह्माणमुपधावति ॥ २४ ॥
sa viddhastena bāṇena khaṃ samutpatitaḥ kratuḥ |
mṛgo bhūtvā nardamāno brahmāṇamupadhāvati || 24 ||
शरेणाभिहतस्त्राणं न लेभे प्रशमं भुवि ।
शरणार्थी ह्ययं प्राप्तः शरेणान्तर्गतेन च ॥ २५ ॥
śareṇābhihatastrāṇaṃ na lebhe praśamaṃ bhuvi |
śaraṇārthī hyayaṃ prāptaḥ śareṇāntargatena ca || 25 ||
तमुवाच मृगं ब्रह्मा शुभं सानुनयं वचः ।
स्वरेणोत्तमवीर्येण गम्भीरेण सुभाषिणा ॥ २६ ॥
tamuvāca mṛgaṃ brahmā śubhaṃ sānunayaṃ vacaḥ |
svareṇottamavīryeṇa gambhīreṇa subhāṣiṇā || 26 ||
एवंरूपो नभसि त्वं भविष्यसि महामृगः ।
विजितश्च त्रिपर्वेण शरेणानतपर्वणा ॥ २७ ॥
evaṃrūpo nabhasi tvaṃ bhaviṣyasi mahāmṛgaḥ |
vijitaśca triparveṇa śareṇānataparvaṇā || 27 ||
तिष्ठन् नक्षत्रशिरसि सह रुद्रेण नित्यशः ।
सोमेन सह संयुक्तो ह्यक्षयेणाव्ययेन च ॥ २८ ॥
tiṣṭhan nakṣatraśirasi saha rudreṇa nityaśaḥ |
somena saha saṃyukto hyakṣayeṇāvyayena ca || 28 ||
दिवि संचारभूतो वै ताराभिः सह संगतः ।
ज्योतिर्भूतो ज्योतिषां त्वं ध्रुवश्चैव महाध्रुवः ॥ २९ ॥
divi saṃcārabhūto vai tārābhiḥ saha saṃgataḥ |
jyotirbhūto jyotiṣāṃ tvaṃ dhruvaścaiva mahādhruvaḥ || 29 ||
यच्चैतद् रुधिरं दिव्यं क्षतजादभिनिःसृतम् ।
नभस्युत्पतितं चैव प्रवेगेन प्रधावतः ॥ ३० ॥
yaccaitad rudhiraṃ divyaṃ kṣatajādabhiniḥsṛtam |
nabhasyutpatitaṃ caiva pravegena pradhāvataḥ || 30 ||
क्षतजं बहुवर्णं च क्षेत्रं मण्डलसंज्ञितम् ।
निमित्तभूतं भूतानां वर्षे वर्षप्रदं तथा ॥ ३१ ॥
kṣatajaṃ bahuvarṇaṃ ca kṣetraṃ maṇḍalasaṃjñitam |
nimittabhūtaṃ bhūtānāṃ varṣe varṣapradaṃ tathā || 31 ||
सुखं दुःखं च भूतानां दर्शने सम्प्रवर्तते ।
इन्द्रियश्रवणाच्चैव नभसीन्द्रायुधोऽभवत् ॥ ३२ ॥
sukhaṃ duḥkhaṃ ca bhūtānāṃ darśane sampravartate |
indriyaśravaṇāccaiva nabhasīndrāyudho'bhavat || 32 ||
चक्षुषी मानुषे राजन् विस्मयात् समवैक्षत ।
अद्भुतं बहुचित्रं च मनसा सम्प्रकल्पितम् ॥ ३३ ॥
cakṣuṣī mānuṣe rājan vismayāt samavaikṣata |
adbhutaṃ bahucitraṃ ca manasā samprakalpitam || 33 ||
न तु रात्रौ प्रदृश्येत खे सब्रह्मणि संज्ञितम् ।
दिनस्यैव सदा त्वग्रे महत्कार्यं प्रदृश्यते ॥ ३४ ॥
na tu rātrau pradṛśyeta khe sabrahmaṇi saṃjñitam |
dinasyaiva sadā tvagre mahatkāryaṃ pradṛśyate || 34 ||
भूमावेव समुत्तिष्ठेदाकाशे तु विलीयते ।
शतशश्च समं सर्वे प्रधावन्ति प्रचेतसः ।
भयाद् रुद्रस्य महतो धन्विनो बाणपाणयः ॥ ३५ ॥
bhūmāveva samuttiṣṭhedākāśe tu vilīyate |
śataśaśca samaṃ sarve pradhāvanti pracetasaḥ |
bhayād rudrasya mahato dhanvino bāṇapāṇayaḥ || 35 ||
नन्दी रुद्रगणैः सार्द्धं पिनाकी समतिष्ठत ।
युगान्तकाले ज्वलितो ब्रह्मदण्ड इवोद्यतः ॥ ३६ ॥
nandī rudragaṇaiḥ sārddhaṃ pinākī samatiṣṭhata |
yugāntakāle jvalito brahmadaṇḍa ivodyataḥ || 36 ||
विष्णुः शृङ्गसमुद्भूतं प्रगृह्य विपुलं धनुः ।
प्रातिष्ठत महाबाहुः पाणिना चक्रमादधत् ॥ ३७ ॥
viṣṇuḥ śṛṅgasamudbhūtaṃ pragṛhya vipulaṃ dhanuḥ |
prātiṣṭhata mahābāhuḥ pāṇinā cakramādadhat || 37 ||
गदां सघण्टामन्येन खड्गमन्येन पाणिना ।
प्रगृह्य सोऽग्रतोऽतिष्ठद् रुद्रायोद्यतपाणये ॥ ३८ ॥
gadāṃ saghaṇṭāmanyena khaḍgamanyena pāṇinā |
pragṛhya so'grato'tiṣṭhad rudrāyodyatapāṇaye || 38 ||
ततः शृङ्गाग्रसम्भूतं प्रगृह्य विपुलं धनुः ।
शङ्खं चाप्रतिमं लोके शरांश्चानतपर्वणः ॥ ३९ ॥
tataḥ śṛṅgāgrasambhūtaṃ pragṛhya vipulaṃ dhanuḥ |
śaṅkhaṃ cāpratimaṃ loke śarāṃścānataparvaṇaḥ || 39 ||
विष्णुरग्रस्थितो भाति सबलः संहताङ्गुलिः ।
बद्धगोधाङ्गुलित्राणः सचन्द्र इव तोयदः ॥ ४० ॥
viṣṇuragrasthito bhāti sabalaḥ saṃhatāṅguliḥ |
baddhagodhāṅgulitrāṇaḥ sacandra iva toyadaḥ || 40 ||
आदित्या वसवश्चैव दिव्यैः प्रहरणैः सह ।
विष्णुमेवाभितः सर्वे तिष्ठन्ति ज्वलनप्रभाः ॥ ४१ ॥
ādityā vasavaścaiva divyaiḥ praharaṇaiḥ saha |
viṣṇumevābhitaḥ sarve tiṣṭhanti jvalanaprabhāḥ || 41 ||
मरुतश्चैव विश्वे च रुद्रमेवाभिपेदिरे ।
गन्धर्वाः किन्नराश्चैव नागा यक्षाः सपन्नगाः ॥ ४२ ॥
marutaścaiva viśve ca rudramevābhipedire |
gandharvāḥ kinnarāścaiva nāgā yakṣāḥ sapannagāḥ || 42 ||
ऋषयो न्यस्तदण्डाश्च उभयोः पक्षयोर्हिताः ।
जपन्ति शान्तये नित्यं लोकानां हितकाम्यया ॥ ४३ ॥
ṛṣayo nyastadaṇḍāśca ubhayoḥ pakṣayorhitāḥ |
japanti śāntaye nityaṃ lokānāṃ hitakāmyayā || 43 ||
रुद्रः शरेणाभ्यहनद् विष्णुमेवाग्रणी रणे ।
हृदि सर्वाङ्गसन्धीषु तीक्ष्णाग्रेण सुयन्त्रिणा ॥ ४४ ॥
rudraḥ śareṇābhyahanad viṣṇumevāgraṇī raṇe |
hṛdi sarvāṅgasandhīṣu tīkṣṇāgreṇa suyantriṇā || 44 ||
न चकम्पे तदा विष्णुः सर्वात्मा ब्रह्मसम्भवः ।
न च रोषमना नित्यं वृतः सर्वैः षडिन्द्रियैः ॥ ४५ ॥
na cakampe tadā viṣṇuḥ sarvātmā brahmasambhavaḥ |
na ca roṣamanā nityaṃ vṛtaḥ sarvaiḥ ṣaḍindriyaiḥ || 45 ||
विष्णुश्च धनुरानम्य शरेण समयोजयत् ।
जत्रुदेशे मुमोचाशु ब्रह्मदण्डमिवोद्यतम् ॥ ४६ ॥
viṣṇuśca dhanurānamya śareṇa samayojayat |
jatrudeśe mumocāśu brahmadaṇḍamivodyatam || 46 ||
स विद्धस्तेन बाणेन महादेवो न कम्पते ।
वज्रेण च महासन्धिर्मन्दरस्य न चाल्यते ॥ ४७ ॥
sa viddhastena bāṇena mahādevo na kampate |
vajreṇa ca mahāsandhirmandarasya na cālyate || 47 ||
ततः प्रसभमाप्लुत्य रुद्रं विष्णुः सनातनम् ।
कण्ठे जग्राह भगवान् नीलकण्ठस्ततोऽभवत् ॥ ४८ ॥
tataḥ prasabhamāplutya rudraṃ viṣṇuḥ sanātanam |
kaṇṭhe jagrāha bhagavān nīlakaṇṭhastato'bhavat || 48 ||
अनादिनिधनो देवो क्षमतां हि भवान्मम ।
सर्वभूतागमाचार्यमचलत्वाच्च कर्मणाम् ॥ ४९ ॥
anādinidhano devo kṣamatāṃ hi bhavānmama |
sarvabhūtāgamācāryamacalatvācca karmaṇām || 49 ||
कर्मणां चैव कर्ता च विकर्ता चैव भारत ।
अशेषत्वाच्च भूतानां सर्वभूतेषु चोत्तमः ॥ ५० ॥
karmaṇāṃ caiva kartā ca vikartā caiva bhārata |
aśeṣatvācca bhūtānāṃ sarvabhūteṣu cottamaḥ || 50 ||
स्वयमेव हि यत् कर्म विधत्ते कर्मयोनिषु ।
तयोः शुभतमो राजन् स्वयमेव तथाकरोत् ॥ ५१ ॥
svayameva hi yat karma vidhatte karmayoniṣu |
tayoḥ śubhatamo rājan svayameva tathākarot || 51 ||
अन्तरिक्षाच्छुभा वाचः श्रूयन्ते परमाद्भुताः ।
सिद्धानां वदनोन्मुक्ताः सनातन नमोऽस्तु ते ॥ ५२ ॥
antarikṣācchubhā vācaḥ śrūyante paramādbhutāḥ |
siddhānāṃ vadanonmuktāḥ sanātana namo'stu te || 52 ||
नन्दी पिनाकमुद्यम्य बलवान् रुद्रसम्भवः ।
मूर्द्धन्यभिजघानाजौ विष्णुं क्रोधेन मूर्छितः ॥ ५३ ॥
nandī pinākamudyamya balavān rudrasambhavaḥ |
mūrddhanyabhijaghānājau viṣṇuṃ krodhena mūrchitaḥ || 53 ||
ततः प्रहसितो विष्णुर्नन्दीं दृष्ट्वा सुरोत्तमः ।
स्तम्भयामास भगवान् सर्वभूतपतिर्हरिः ॥ ५४ ॥
tataḥ prahasito viṣṇurnandīṃ dṛṣṭvā surottamaḥ |
stambhayāmāsa bhagavān sarvabhūtapatirhariḥ || 54 ||
विष्णुर्ब्रह्मसमो भूत्वा तेजसा प्रज्वलन्निव ।
क्षमया च समायुक्तः स्थितः स्थाणुरिवाचलः ॥ ५५ ॥
viṣṇurbrahmasamo bhūtvā tejasā prajvalanniva |
kṣamayā ca samāyuktaḥ sthitaḥ sthāṇurivācalaḥ || 55 ||
अचिन्त्यश्चाप्रमेयश्च ह्यजेयश्चाप्यरिंदमः ।
युगान्ताग्निसमो भूत्वा शान्तात्मा हरिरव्ययः ॥ ५६ ॥
acintyaścāprameyaśca hyajeyaścāpyariṃdamaḥ |
yugāntāgnisamo bhūtvā śāntātmā hariravyayaḥ || 56 ||
प्रसन्नः कल्पयामास भागं रुद्राय धीमते ।
विष्णुर्धर्मपरो नित्यं त्यक्तकामः सुरोत्तमः ॥ ५७ ॥
prasannaḥ kalpayāmāsa bhāgaṃ rudrāya dhīmate |
viṣṇurdharmaparo nityaṃ tyaktakāmaḥ surottamaḥ || 57 ||
विष्णुना चैव राजेन्द्र स यज्ञः संधितः पुनः ।
यथापक्षं च ते सर्वे गणास्त्वासन् महीपते ।
तस्मिन् युद्धे महाघोरे विष्णू रुद्रस्य चैव ह ॥ ५८ ॥
viṣṇunā caiva rājendra sa yajñaḥ saṃdhitaḥ punaḥ |
yathāpakṣaṃ ca te sarve gaṇāstvāsan mahīpate |
tasmin yuddhe mahāghore viṣṇū rudrasya caiva ha || 58 ||
यथापक्षं भवेद् युद्धं दक्षयज्ञविनाशने ।
विनाशश्चैव यज्ञस्य तदा लोके प्रतिष्ठितः ॥ ५९ ॥
yathāpakṣaṃ bhaved yuddhaṃ dakṣayajñavināśane |
vināśaścaiva yajñasya tadā loke pratiṣṭhitaḥ || 59 ||
सर्वभूतेषु राजेन्द्र हितो यज्ञः सनातनः ।
दक्षो यज्ञफलं चैव प्राप्तवान् स प्रजापतिः ॥ ६० ॥
sarvabhūteṣu rājendra hito yajñaḥ sanātanaḥ |
dakṣo yajñaphalaṃ caiva prāptavān sa prajāpatiḥ || 60 ||
इमां चोदाहृतां दिव्यां कथामिति स बुद्धिमान् ।
श्रावयेद् यस्तु विप्रेभ्यः शुचिः प्रयतमानसः ॥ ६१ ॥
imāṃ codāhṛtāṃ divyāṃ kathāmiti sa buddhimān |
śrāvayed yastu viprebhyaḥ śuciḥ prayatamānasaḥ || 61 ||
अधीत्य सर्वमध्यात्मं देवलोके महीयते ।
एष पौष्करको नाम प्रादुर्भावो महात्मनः ॥ ६२ ॥
adhītya sarvamadhyātmaṃ devaloke mahīyate |
eṣa pauṣkarako nāma prādurbhāvo mahātmanaḥ || 62 ||
पुराणे पौष्करे चैव मया द्वैपायनेरितः ।
यथावदनुपूर्वेण संस्कृतः परमर्षिभिः ॥ ६३ ॥
purāṇe pauṣkare caiva mayā dvaipāyaneritaḥ |
yathāvadanupūrveṇa saṃskṛtaḥ paramarṣibhiḥ || 63 ||
यश्चैनमग्र्यं पुरुषः पुराणं सदाप्रमत्तः शृणुयाद् यथोक्तम् ।
अवाप्य कामानिह वीतशोकः परत्र च स्वर्गफलानि भुङ्क्ते ॥ ६४ ॥
yaścainamagryaṃ puruṣaḥ purāṇaṃ sadāpramattaḥ śṛṇuyād yathoktam |
avāpya kāmāniha vītaśokaḥ paratra ca svargaphalāni bhuṅkte || 64 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).