Skip to content

भविष्यपर्व · अध्यायः ३५

Pañcatriṃśo'dhyāyaḥ

A chapter of the Harivamsha.

50 versesSanskrit with transliteration

The child Krishna among the cowherds of Vraja.

पञ्चत्रिंशोऽध्यायः । वैशम्पायन उवाच । तस्योपरि जलौघस्य महती नौरिव स्थिता । विततत्वात्तु देहस्य न ययौ सम्प्लवं मही ॥ १ ॥

pañcatriṃśo'dhyāyaḥ | vaiśampāyana uvāca | tasyopari jalaughasya mahatī nauriva sthitā | vitatatvāttu dehasya na yayau samplavaṃ mahī || 1 ||

Report an error

ततः स चिन्तयामास प्रविभागं क्षितेर्विभुः । समुच्छ्रयं च सर्वेषां पर्वतानां नदीषु च ॥ २ ॥

tataḥ sa cintayāmāsa pravibhāgaṃ kṣitervibhuḥ | samucchrayaṃ ca sarveṣāṃ parvatānāṃ nadīṣu ca || 2 ||

Report an error

विलेखनं प्रमाणं च गतिं प्रस्रवमेव च । माहात्म्यं च विशेषं च नदीनामन्वचिन्तयत् ॥ ३ ॥

vilekhanaṃ pramāṇaṃ ca gatiṃ prasravameva ca | māhātmyaṃ ca viśeṣaṃ ca nadīnāmanvacintayat || 3 ||

Report an error

चतुरन्तां धरां कृत्वा तथा चैव महार्णवम् । मध्ये पृथिव्याः सौवर्णमकरोन्मेरुपर्वतम् ॥ ४ ॥

caturantāṃ dharāṃ kṛtvā tathā caiva mahārṇavam | madhye pṛthivyāḥ sauvarṇamakaronmeruparvatam || 4 ||

Report an error

प्राचीं दिशमथो गत्वा चकारोदयपर्वतम् । शतयोजनविस्तारं सहस्रं च समुच्छ्रयम् ॥ ५ ॥

prācīṃ diśamatho gatvā cakārodayaparvatam | śatayojanavistāraṃ sahasraṃ ca samucchrayam || 5 ||

Report an error

जातरूपमयैः शृङ्गैस्तरुणादित्यसन्निभैः । आत्मतेजोगुणमयैर्वेदिकाभोगकल्पितम् ॥ ६ ॥

jātarūpamayaiḥ śṛṅgaistaruṇādityasannibhaiḥ | ātmatejoguṇamayairvedikābhogakalpitam || 6 ||

Report an error

विविधांश्च महास्कन्धान् काञ्चनान् पुष्करेक्षणः । नित्यपुष्पफलान् वृक्षान् कृतवांस्तत्र पर्वते ॥ ७ ॥

vividhāṃśca mahāskandhān kāñcanān puṣkarekṣaṇaḥ | nityapuṣpaphalān vṛkṣān kṛtavāṃstatra parvate || 7 ||

Report an error

शतयोजनविस्तारं ततस्त्रिगुणमायतम् । चकार स महादेवः पुनः सौमनसं गिरिम् ॥ ८ ॥

śatayojanavistāraṃ tatastriguṇamāyatam | cakāra sa mahādevaḥ punaḥ saumanasaṃ girim || 8 ||

Report an error

नानारत्नसहस्राणां कृत्वा तत्र सुसंचयम् । वेदिकां बहुवर्णां च संध्याभ्राभामकल्पयत् ॥ ९ ॥

nānāratnasahasrāṇāṃ kṛtvā tatra susaṃcayam | vedikāṃ bahuvarṇāṃ ca saṃdhyābhrābhāmakalpayat || 9 ||

Report an error

सहस्रशृङ्गं च गिरिं नानामणिशिलातलम् । कृतवान् वृक्षगहनं षष्टियोजनमुच्छ्रितम् ॥ १० ॥

sahasraśṛṅgaṃ ca giriṃ nānāmaṇiśilātalam | kṛtavān vṛkṣagahanaṃ ṣaṣṭiyojanamucchritam || 10 ||

Report an error

आसनं तत्र परमं सर्वभूतनमस्कृतम् । कृतवानात्मनः स्थानं विश्वकर्मा प्रजापतिः ॥ ११ ॥

āsanaṃ tatra paramaṃ sarvabhūtanamaskṛtam | kṛtavānātmanaḥ sthānaṃ viśvakarmā prajāpatiḥ || 11 ||

Report an error

शिशिरं च महाशैलं तुषारचयसंनिभम् । चकार दुर्गगहनं कन्दरान्तरमण्डितम् ॥ १२ ॥

śiśiraṃ ca mahāśailaṃ tuṣāracayasaṃnibham | cakāra durgagahanaṃ kandarāntaramaṇḍitam || 12 ||

Report an error

शिशिरप्रभवां चैव नदीं द्विजगणायुताम् । चकार पुलिनोपेतां वसुधारामिति श्रुतिः ॥ १३ ॥

śiśiraprabhavāṃ caiva nadīṃ dvijagaṇāyutām | cakāra pulinopetāṃ vasudhārāmiti śrutiḥ || 13 ||

Report an error

सा नदी निखिलां प्राचीं पुण्यां मुखशतैश्चिताम् । शोभयत्यमृतप्रख्यैर्मुक्ताशङ्खविभूषितैः ॥ १४ ॥

sā nadī nikhilāṃ prācīṃ puṇyāṃ mukhaśataiścitām | śobhayatyamṛtaprakhyairmuktāśaṅkhavibhūṣitaiḥ || 14 ||

Report an error

नित्यपुष्पफलोपेतैश्छादयद्भिः सुसंवृतैः । भूषिताभ्यधिकैः कान्तैः सा नदी तीरजैर्द्रुमैः ॥ १५ ॥

nityapuṣpaphalopetaiśchādayadbhiḥ susaṃvṛtaiḥ | bhūṣitābhyadhikaiḥ kāntaiḥ sā nadī tīrajairdrumaiḥ || 15 ||

Report an error

कृत्वा प्राचीविभागं च दक्षिणायामथो दिशि । चकार पर्वतं दिव्यं सर्वकाञ्चनराजतम् ॥ १६ ॥

kṛtvā prācīvibhāgaṃ ca dakṣiṇāyāmatho diśi | cakāra parvataṃ divyaṃ sarvakāñcanarājatam || 16 ||

Report an error

एकतः सूर्यसंकाशमेकतः शशिसंनिभम् । स बिभ्रच्छुशुभेऽतीव द्वौ वर्णौ पर्वतोत्तमः ॥ १७ ॥

ekataḥ sūryasaṃkāśamekataḥ śaśisaṃnibham | sa bibhracchuśubhe'tīva dvau varṇau parvatottamaḥ || 17 ||

Report an error

तेजसा युगपद् व्याप्तं सूर्याचन्द्रमसाविव । वपुष्मन्तमथो तत्र भानुमन्तं महागिरिम् ॥ १८ ॥

tejasā yugapad vyāptaṃ sūryācandramasāviva | vapuṣmantamatho tatra bhānumantaṃ mahāgirim || 18 ||

Report an error

सर्वकामफलैर्वृक्षैर्वृतं रम्यैर्मनोरमैः । चकार कुञ्जरं चैव कुञ्जरप्रतिमाकृतिम् ॥ १९ ॥

sarvakāmaphalairvṛkṣairvṛtaṃ ramyairmanoramaiḥ | cakāra kuñjaraṃ caiva kuñjarapratimākṛtim || 19 ||

Report an error

सर्वतः काञ्चनगुहं बहुयोजनविस्तृतम् । ऋषभप्रतिमं चैव ऋषभं नाम पर्वतम् ॥ २० ॥

sarvataḥ kāñcanaguhaṃ bahuyojanavistṛtam | ṛṣabhapratimaṃ caiva ṛṣabhaṃ nāma parvatam || 20 ||

Report an error

हेमकाञ्चनवृक्षाढ्यं पुष्पहासं स सृष्टवान् । महेन्द्रमथ शैलेन्द्रं शतयोजनमुच्छ्रितम् ॥ २१ ॥

hemakāñcanavṛkṣāḍhyaṃ puṣpahāsaṃ sa sṛṣṭavān | mahendramatha śailendraṃ śatayojanamucchritam || 21 ||

Report an error

जातरूपमयैः शृङ्गैः सपुष्पितमदाद्रुमम् । मेदिन्यां कृतवान् देवः प्रतिक्षोभमिवाचलम् ॥ २२ ॥

jātarūpamayaiḥ śṛṅgaiḥ sapuṣpitamadādrumam | medinyāṃ kṛtavān devaḥ pratikṣobhamivācalam || 22 ||

Report an error

नानारत्नसमाकीर्णं सूर्येन्दुसदृशप्रभम् । चकार मलयं चाद्रिं चित्रपुष्पितपादपम् ॥ २३ ॥

nānāratnasamākīrṇaṃ sūryendusadṛśaprabham | cakāra malayaṃ cādriṃ citrapuṣpitapādapam || 23 ||

Report an error

मैनाकं च महाशैलं शिलाजालसमावृतम् । दक्षिणस्यां दिशि शुभं चकाराचलमायतम् ॥ २४ ॥

mainākaṃ ca mahāśailaṃ śilājālasamāvṛtam | dakṣiṇasyāṃ diśi śubhaṃ cakārācalamāyatam || 24 ||

Report an error

सहस्रशिरसं विन्ध्यं नानाद्रुमलताकुलम् । नदीं च विपुलावर्तां पुलिनश्रोणिभूषिताम् ॥ २५ ॥

sahasraśirasaṃ vindhyaṃ nānādrumalatākulam | nadīṃ ca vipulāvartāṃ pulinaśroṇibhūṣitām || 25 ||

Report an error

क्षीरसंकाशसलिलां पयोधारामिति श्रुतिः । सुरम्यां तोयकलिलां विहितां दक्षिणां दिशम् ॥ २६ ॥

kṣīrasaṃkāśasalilāṃ payodhārāmiti śrutiḥ | suramyāṃ toyakalilāṃ vihitāṃ dakṣiṇāṃ diśam || 26 ||

Report an error

दिव्यां तीर्थशतोपेतां प्लावयन्तीं शुभाम्भसा । दिशं याम्यां प्रतिष्ठाप्य प्रतीचीं दिशमागमत् ॥ २७ ॥

divyāṃ tīrthaśatopetāṃ plāvayantīṃ śubhāmbhasā | diśaṃ yāmyāṃ pratiṣṭhāpya pratīcīṃ diśamāgamat || 27 ||

Report an error

अकरोत् तत्र शैलेन्द्रं शतयोजनमुच्छ्रितम् । शोभितं शिखरैश्चित्रैः सुप्रवृद्धैर्हिरण्मयैः ॥ २८ ॥

akarot tatra śailendraṃ śatayojanamucchritam | śobhitaṃ śikharaiścitraiḥ supravṛddhairhiraṇmayaiḥ || 28 ||

Report an error

काञ्चनीभिः शिलाभिश्च गुहाभिश्चविभूषितम् । समाकुलं सूर्यनिभैः शालैस्तालैश्च भास्वरैः ॥ २९ ॥

kāñcanībhiḥ śilābhiśca guhābhiścavibhūṣitam | samākulaṃ sūryanibhaiḥ śālaistālaiśca bhāsvaraiḥ || 29 ||

Report an error

शुशुभे जातरूपैश्च श्रीमद्भिश्चित्रवेदिकैः । षष्टिं गिरिसहस्राणि तत्रासौ संन्यवेशयत् ॥ ३० ॥

śuśubhe jātarūpaiśca śrīmadbhiścitravedikaiḥ | ṣaṣṭiṃ girisahasrāṇi tatrāsau saṃnyaveśayat || 30 ||

Report an error

मेरुप्रतिमरूपाणि वपुषा प्रभया सह । सहस्रजलधारं च पर्वतं मेरुसंनिभम् ॥ ३१ ॥

merupratimarūpāṇi vapuṣā prabhayā saha | sahasrajaladhāraṃ ca parvataṃ merusaṃnibham || 31 ||

Report an error

पुण्यतीर्थगुणोपेतं भगवान् संन्यवेशयत् । षष्टियोजनविस्तारं तावदेव समुच्छ्रितम् ॥ ३२ ॥

puṇyatīrthaguṇopetaṃ bhagavān saṃnyaveśayat | ṣaṣṭiyojanavistāraṃ tāvadeva samucchritam || 32 ||

Report an error

आत्मरूपोपमं तत्र वाराहं नाम नामतः । निवेशयामास गिरिं दिव्यं वैदूर्यपर्वतम् ॥ ३३ ॥

ātmarūpopamaṃ tatra vārāhaṃ nāma nāmataḥ | niveśayāmāsa giriṃ divyaṃ vaidūryaparvatam || 33 ||

Report an error

राजताः काञ्चनाश्चैव यत्र दिव्याः शिलोच्चयाः । तत्रैव चक्रसदृशं चक्रवन्तं महाबलम् ॥ ३४ ॥

rājatāḥ kāñcanāścaiva yatra divyāḥ śiloccayāḥ | tatraiva cakrasadṛśaṃ cakravantaṃ mahābalam || 34 ||

Report an error

सहस्रकूटं विपुलं भगवान् संन्यवेशयत् । शङ्खप्रतिमरूपं च राजतं पर्वतोत्तमम् ॥ ३५ ॥

sahasrakūṭaṃ vipulaṃ bhagavān saṃnyaveśayat | śaṅkhapratimarūpaṃ ca rājataṃ parvatottamam || 35 ||

Report an error

सितद्रुमसमाकीर्णं शङ्खं नाम न्यवेशयत् । सुवर्णं रत्नसम्भूतं पारिजातं महाद्रुमम् ॥ ३६ ॥

sitadrumasamākīrṇaṃ śaṅkhaṃ nāma nyaveśayat | suvarṇaṃ ratnasambhūtaṃ pārijātaṃ mahādrumam || 36 ||

Report an error

महतः पर्वतस्याग्रे पुष्पहासं न्यवेशयत् । शुभामतिरसां चैव घृतधारामिति श्रुतिः ॥ ३७ ॥

mahataḥ parvatasyāgre puṣpahāsaṃ nyaveśayat | śubhāmatirasāṃ caiva ghṛtadhārāmiti śrutiḥ || 37 ||

Report an error

वराहः सरितं पुण्यां प्रतीच्यामकरोत् प्रभुः । प्रतीच्यां संविधिं कृत्वा पर्वतान्काञ्चनोज्ज्वलान् ॥ ३८ ॥

varāhaḥ saritaṃ puṇyāṃ pratīcyāmakarot prabhuḥ | pratīcyāṃ saṃvidhiṃ kṛtvā parvatānkāñcanojjvalān || 38 ||

Report an error

गुणोत्तरानुत्तरस्यां संन्यवेशयदग्रतः । ततः सौम्यगिरिं सौम्यमन्तरिक्षप्रमाणतः ॥ ३९ ॥

guṇottarānuttarasyāṃ saṃnyaveśayadagrataḥ | tataḥ saumyagiriṃ saumyamantarikṣapramāṇataḥ || 39 ||

Report an error

रुक्मधातुप्रतिच्छन्नमकरोद् भास्करोपमम् । स तु देशो विसूर्योऽपि तस्य भासा प्रकाशते ॥ ४० ॥

rukmadhātupraticchannamakarod bhāskaropamam | sa tu deśo visūryo'pi tasya bhāsā prakāśate || 40 ||

Report an error

तस्य लक्ष्म्यधिकं भाति तपसा रविणा यथा । सूक्ष्मलक्षणविज्ञेयस्तपतीव दिवाकरः ॥ ४१ ॥

tasya lakṣmyadhikaṃ bhāti tapasā raviṇā yathā | sūkṣmalakṣaṇavijñeyastapatīva divākaraḥ || 41 ||

Report an error

सहस्रशिखरं चैव नानातीर्थसमाकुलम् । चकार रत्नसंकीर्णं भूयोऽस्तं नाम पर्वतम् ॥ ४२ ॥

sahasraśikharaṃ caiva nānātīrthasamākulam | cakāra ratnasaṃkīrṇaṃ bhūyo'staṃ nāma parvatam || 42 ||

Report an error

मनोहरगुणोपेतं मन्दरं चाचलोत्तमम् । उद्दामपुष्पगन्धं च पर्वतं गन्धमादनम् ॥ ४३ ॥

manoharaguṇopetaṃ mandaraṃ cācalottamam | uddāmapuṣpagandhaṃ ca parvataṃ gandhamādanam || 43 ||

Report an error

चकार तस्य शृङ्गेषु सुवर्णरससम्भवम् । जम्बूं जाम्बूनदमयीमनन्ताद्भुतदर्शनाम् ॥ ४४ ॥

cakāra tasya śṛṅgeṣu suvarṇarasasambhavam | jambūṃ jāmbūnadamayīmanantādbhutadarśanām || 44 ||

Report an error

गिरिं त्रिशिखरं चैव तथा पुष्करपर्वतम् । शुभ्रं पाण्डुरमेघाभं कैलासं च नगोत्तमम् ॥ ४५ ॥

giriṃ triśikharaṃ caiva tathā puṣkaraparvatam | śubhraṃ pāṇḍurameghābhaṃ kailāsaṃ ca nagottamam || 45 ||

Report an error

हिमवन्तं च शैलेन्द्रं दिव्यधातुविभूषितम् । निवेशयामास हरिर्वाराहीं तनुमास्थितः ॥ ४६ ॥

himavantaṃ ca śailendraṃ divyadhātuvibhūṣitam | niveśayāmāsa harirvārāhīṃ tanumāsthitaḥ || 46 ||

Report an error

नदीं सर्वगुणोपेतामुत्तरस्यां दिशि प्रभुः । मधुधारां स कृतवान् दिव्यामृषिशताकुलाम् ॥ ४७ ॥

nadīṃ sarvaguṇopetāmuttarasyāṃ diśi prabhuḥ | madhudhārāṃ sa kṛtavān divyāmṛṣiśatākulām || 47 ||

Report an error

सर्वे चैव क्षितिधराः सपक्षाः कामरूपिणः । तदा कृता भगवता विचित्राः परमेष्ठिना ॥ ४८ ॥

sarve caiva kṣitidharāḥ sapakṣāḥ kāmarūpiṇaḥ | tadā kṛtā bhagavatā vicitrāḥ parameṣṭhinā || 48 ||

Report an error

स कृत्वा प्रविभागं तु पृथिव्या लोकभावनः । देवासुराणामुत्पत्तौ कृतवान् बुद्धिमक्षयाम् ॥ ४९ ॥

sa kṛtvā pravibhāgaṃ tu pṛthivyā lokabhāvanaḥ | devāsurāṇāmutpattau kṛtavān buddhimakṣayām || 49 ||

Report an error

सर्वासु दिक्षु क्षतजोपमाक्ष- । श्चकार शैलान्विविधाभिधानान् । हिताय लोकस्य स लोकनाथः । पुण्याश्च नद्यः सलिलोपगूढाः ॥ ५० ॥

sarvāsu dikṣu kṣatajopamākṣa- | ścakāra śailānvividhābhidhānān | hitāya lokasya sa lokanāthaḥ | puṇyāśca nadyaḥ salilopagūḍhāḥ || 50 ||

Report an error

Illustration: Verse & Place (Project-owned).