भविष्यपर्व · अध्यायः ३५
Pañcatriṃśo'dhyāyaḥ
॥
A chapter of the Harivamsha.
50 verses·Sanskrit with transliteration
पञ्चत्रिंशोऽध्यायः ।
वैशम्पायन उवाच ।
तस्योपरि जलौघस्य महती नौरिव स्थिता ।
विततत्वात्तु देहस्य न ययौ सम्प्लवं मही ॥ १ ॥
pañcatriṃśo'dhyāyaḥ |
vaiśampāyana uvāca |
tasyopari jalaughasya mahatī nauriva sthitā |
vitatatvāttu dehasya na yayau samplavaṃ mahī || 1 ||
ततः स चिन्तयामास प्रविभागं क्षितेर्विभुः ।
समुच्छ्रयं च सर्वेषां पर्वतानां नदीषु च ॥ २ ॥
tataḥ sa cintayāmāsa pravibhāgaṃ kṣitervibhuḥ |
samucchrayaṃ ca sarveṣāṃ parvatānāṃ nadīṣu ca || 2 ||
विलेखनं प्रमाणं च गतिं प्रस्रवमेव च ।
माहात्म्यं च विशेषं च नदीनामन्वचिन्तयत् ॥ ३ ॥
vilekhanaṃ pramāṇaṃ ca gatiṃ prasravameva ca |
māhātmyaṃ ca viśeṣaṃ ca nadīnāmanvacintayat || 3 ||
चतुरन्तां धरां कृत्वा तथा चैव महार्णवम् ।
मध्ये पृथिव्याः सौवर्णमकरोन्मेरुपर्वतम् ॥ ४ ॥
caturantāṃ dharāṃ kṛtvā tathā caiva mahārṇavam |
madhye pṛthivyāḥ sauvarṇamakaronmeruparvatam || 4 ||
प्राचीं दिशमथो गत्वा चकारोदयपर्वतम् ।
शतयोजनविस्तारं सहस्रं च समुच्छ्रयम् ॥ ५ ॥
prācīṃ diśamatho gatvā cakārodayaparvatam |
śatayojanavistāraṃ sahasraṃ ca samucchrayam || 5 ||
जातरूपमयैः शृङ्गैस्तरुणादित्यसन्निभैः ।
आत्मतेजोगुणमयैर्वेदिकाभोगकल्पितम् ॥ ६ ॥
jātarūpamayaiḥ śṛṅgaistaruṇādityasannibhaiḥ |
ātmatejoguṇamayairvedikābhogakalpitam || 6 ||
विविधांश्च महास्कन्धान् काञ्चनान् पुष्करेक्षणः ।
नित्यपुष्पफलान् वृक्षान् कृतवांस्तत्र पर्वते ॥ ७ ॥
vividhāṃśca mahāskandhān kāñcanān puṣkarekṣaṇaḥ |
nityapuṣpaphalān vṛkṣān kṛtavāṃstatra parvate || 7 ||
शतयोजनविस्तारं ततस्त्रिगुणमायतम् ।
चकार स महादेवः पुनः सौमनसं गिरिम् ॥ ८ ॥
śatayojanavistāraṃ tatastriguṇamāyatam |
cakāra sa mahādevaḥ punaḥ saumanasaṃ girim || 8 ||
नानारत्नसहस्राणां कृत्वा तत्र सुसंचयम् ।
वेदिकां बहुवर्णां च संध्याभ्राभामकल्पयत् ॥ ९ ॥
nānāratnasahasrāṇāṃ kṛtvā tatra susaṃcayam |
vedikāṃ bahuvarṇāṃ ca saṃdhyābhrābhāmakalpayat || 9 ||
सहस्रशृङ्गं च गिरिं नानामणिशिलातलम् ।
कृतवान् वृक्षगहनं षष्टियोजनमुच्छ्रितम् ॥ १० ॥
sahasraśṛṅgaṃ ca giriṃ nānāmaṇiśilātalam |
kṛtavān vṛkṣagahanaṃ ṣaṣṭiyojanamucchritam || 10 ||
आसनं तत्र परमं सर्वभूतनमस्कृतम् ।
कृतवानात्मनः स्थानं विश्वकर्मा प्रजापतिः ॥ ११ ॥
āsanaṃ tatra paramaṃ sarvabhūtanamaskṛtam |
kṛtavānātmanaḥ sthānaṃ viśvakarmā prajāpatiḥ || 11 ||
शिशिरं च महाशैलं तुषारचयसंनिभम् ।
चकार दुर्गगहनं कन्दरान्तरमण्डितम् ॥ १२ ॥
śiśiraṃ ca mahāśailaṃ tuṣāracayasaṃnibham |
cakāra durgagahanaṃ kandarāntaramaṇḍitam || 12 ||
शिशिरप्रभवां चैव नदीं द्विजगणायुताम् ।
चकार पुलिनोपेतां वसुधारामिति श्रुतिः ॥ १३ ॥
śiśiraprabhavāṃ caiva nadīṃ dvijagaṇāyutām |
cakāra pulinopetāṃ vasudhārāmiti śrutiḥ || 13 ||
सा नदी निखिलां प्राचीं पुण्यां मुखशतैश्चिताम् ।
शोभयत्यमृतप्रख्यैर्मुक्ताशङ्खविभूषितैः ॥ १४ ॥
sā nadī nikhilāṃ prācīṃ puṇyāṃ mukhaśataiścitām |
śobhayatyamṛtaprakhyairmuktāśaṅkhavibhūṣitaiḥ || 14 ||
नित्यपुष्पफलोपेतैश्छादयद्भिः सुसंवृतैः ।
भूषिताभ्यधिकैः कान्तैः सा नदी तीरजैर्द्रुमैः ॥ १५ ॥
nityapuṣpaphalopetaiśchādayadbhiḥ susaṃvṛtaiḥ |
bhūṣitābhyadhikaiḥ kāntaiḥ sā nadī tīrajairdrumaiḥ || 15 ||
कृत्वा प्राचीविभागं च दक्षिणायामथो दिशि ।
चकार पर्वतं दिव्यं सर्वकाञ्चनराजतम् ॥ १६ ॥
kṛtvā prācīvibhāgaṃ ca dakṣiṇāyāmatho diśi |
cakāra parvataṃ divyaṃ sarvakāñcanarājatam || 16 ||
एकतः सूर्यसंकाशमेकतः शशिसंनिभम् ।
स बिभ्रच्छुशुभेऽतीव द्वौ वर्णौ पर्वतोत्तमः ॥ १७ ॥
ekataḥ sūryasaṃkāśamekataḥ śaśisaṃnibham |
sa bibhracchuśubhe'tīva dvau varṇau parvatottamaḥ || 17 ||
तेजसा युगपद् व्याप्तं सूर्याचन्द्रमसाविव ।
वपुष्मन्तमथो तत्र भानुमन्तं महागिरिम् ॥ १८ ॥
tejasā yugapad vyāptaṃ sūryācandramasāviva |
vapuṣmantamatho tatra bhānumantaṃ mahāgirim || 18 ||
सर्वकामफलैर्वृक्षैर्वृतं रम्यैर्मनोरमैः ।
चकार कुञ्जरं चैव कुञ्जरप्रतिमाकृतिम् ॥ १९ ॥
sarvakāmaphalairvṛkṣairvṛtaṃ ramyairmanoramaiḥ |
cakāra kuñjaraṃ caiva kuñjarapratimākṛtim || 19 ||
सर्वतः काञ्चनगुहं बहुयोजनविस्तृतम् ।
ऋषभप्रतिमं चैव ऋषभं नाम पर्वतम् ॥ २० ॥
sarvataḥ kāñcanaguhaṃ bahuyojanavistṛtam |
ṛṣabhapratimaṃ caiva ṛṣabhaṃ nāma parvatam || 20 ||
हेमकाञ्चनवृक्षाढ्यं पुष्पहासं स सृष्टवान् ।
महेन्द्रमथ शैलेन्द्रं शतयोजनमुच्छ्रितम् ॥ २१ ॥
hemakāñcanavṛkṣāḍhyaṃ puṣpahāsaṃ sa sṛṣṭavān |
mahendramatha śailendraṃ śatayojanamucchritam || 21 ||
जातरूपमयैः शृङ्गैः सपुष्पितमदाद्रुमम् ।
मेदिन्यां कृतवान् देवः प्रतिक्षोभमिवाचलम् ॥ २२ ॥
jātarūpamayaiḥ śṛṅgaiḥ sapuṣpitamadādrumam |
medinyāṃ kṛtavān devaḥ pratikṣobhamivācalam || 22 ||
नानारत्नसमाकीर्णं सूर्येन्दुसदृशप्रभम् ।
चकार मलयं चाद्रिं चित्रपुष्पितपादपम् ॥ २३ ॥
nānāratnasamākīrṇaṃ sūryendusadṛśaprabham |
cakāra malayaṃ cādriṃ citrapuṣpitapādapam || 23 ||
मैनाकं च महाशैलं शिलाजालसमावृतम् ।
दक्षिणस्यां दिशि शुभं चकाराचलमायतम् ॥ २४ ॥
mainākaṃ ca mahāśailaṃ śilājālasamāvṛtam |
dakṣiṇasyāṃ diśi śubhaṃ cakārācalamāyatam || 24 ||
सहस्रशिरसं विन्ध्यं नानाद्रुमलताकुलम् ।
नदीं च विपुलावर्तां पुलिनश्रोणिभूषिताम् ॥ २५ ॥
sahasraśirasaṃ vindhyaṃ nānādrumalatākulam |
nadīṃ ca vipulāvartāṃ pulinaśroṇibhūṣitām || 25 ||
क्षीरसंकाशसलिलां पयोधारामिति श्रुतिः ।
सुरम्यां तोयकलिलां विहितां दक्षिणां दिशम् ॥ २६ ॥
kṣīrasaṃkāśasalilāṃ payodhārāmiti śrutiḥ |
suramyāṃ toyakalilāṃ vihitāṃ dakṣiṇāṃ diśam || 26 ||
दिव्यां तीर्थशतोपेतां प्लावयन्तीं शुभाम्भसा ।
दिशं याम्यां प्रतिष्ठाप्य प्रतीचीं दिशमागमत् ॥ २७ ॥
divyāṃ tīrthaśatopetāṃ plāvayantīṃ śubhāmbhasā |
diśaṃ yāmyāṃ pratiṣṭhāpya pratīcīṃ diśamāgamat || 27 ||
अकरोत् तत्र शैलेन्द्रं शतयोजनमुच्छ्रितम् ।
शोभितं शिखरैश्चित्रैः सुप्रवृद्धैर्हिरण्मयैः ॥ २८ ॥
akarot tatra śailendraṃ śatayojanamucchritam |
śobhitaṃ śikharaiścitraiḥ supravṛddhairhiraṇmayaiḥ || 28 ||
काञ्चनीभिः शिलाभिश्च गुहाभिश्चविभूषितम् ।
समाकुलं सूर्यनिभैः शालैस्तालैश्च भास्वरैः ॥ २९ ॥
kāñcanībhiḥ śilābhiśca guhābhiścavibhūṣitam |
samākulaṃ sūryanibhaiḥ śālaistālaiśca bhāsvaraiḥ || 29 ||
शुशुभे जातरूपैश्च श्रीमद्भिश्चित्रवेदिकैः ।
षष्टिं गिरिसहस्राणि तत्रासौ संन्यवेशयत् ॥ ३० ॥
śuśubhe jātarūpaiśca śrīmadbhiścitravedikaiḥ |
ṣaṣṭiṃ girisahasrāṇi tatrāsau saṃnyaveśayat || 30 ||
मेरुप्रतिमरूपाणि वपुषा प्रभया सह ।
सहस्रजलधारं च पर्वतं मेरुसंनिभम् ॥ ३१ ॥
merupratimarūpāṇi vapuṣā prabhayā saha |
sahasrajaladhāraṃ ca parvataṃ merusaṃnibham || 31 ||
पुण्यतीर्थगुणोपेतं भगवान् संन्यवेशयत् ।
षष्टियोजनविस्तारं तावदेव समुच्छ्रितम् ॥ ३२ ॥
puṇyatīrthaguṇopetaṃ bhagavān saṃnyaveśayat |
ṣaṣṭiyojanavistāraṃ tāvadeva samucchritam || 32 ||
आत्मरूपोपमं तत्र वाराहं नाम नामतः ।
निवेशयामास गिरिं दिव्यं वैदूर्यपर्वतम् ॥ ३३ ॥
ātmarūpopamaṃ tatra vārāhaṃ nāma nāmataḥ |
niveśayāmāsa giriṃ divyaṃ vaidūryaparvatam || 33 ||
राजताः काञ्चनाश्चैव यत्र दिव्याः शिलोच्चयाः ।
तत्रैव चक्रसदृशं चक्रवन्तं महाबलम् ॥ ३४ ॥
rājatāḥ kāñcanāścaiva yatra divyāḥ śiloccayāḥ |
tatraiva cakrasadṛśaṃ cakravantaṃ mahābalam || 34 ||
सहस्रकूटं विपुलं भगवान् संन्यवेशयत् ।
शङ्खप्रतिमरूपं च राजतं पर्वतोत्तमम् ॥ ३५ ॥
sahasrakūṭaṃ vipulaṃ bhagavān saṃnyaveśayat |
śaṅkhapratimarūpaṃ ca rājataṃ parvatottamam || 35 ||
सितद्रुमसमाकीर्णं शङ्खं नाम न्यवेशयत् ।
सुवर्णं रत्नसम्भूतं पारिजातं महाद्रुमम् ॥ ३६ ॥
sitadrumasamākīrṇaṃ śaṅkhaṃ nāma nyaveśayat |
suvarṇaṃ ratnasambhūtaṃ pārijātaṃ mahādrumam || 36 ||
महतः पर्वतस्याग्रे पुष्पहासं न्यवेशयत् ।
शुभामतिरसां चैव घृतधारामिति श्रुतिः ॥ ३७ ॥
mahataḥ parvatasyāgre puṣpahāsaṃ nyaveśayat |
śubhāmatirasāṃ caiva ghṛtadhārāmiti śrutiḥ || 37 ||
वराहः सरितं पुण्यां प्रतीच्यामकरोत् प्रभुः ।
प्रतीच्यां संविधिं कृत्वा पर्वतान्काञ्चनोज्ज्वलान् ॥ ३८ ॥
varāhaḥ saritaṃ puṇyāṃ pratīcyāmakarot prabhuḥ |
pratīcyāṃ saṃvidhiṃ kṛtvā parvatānkāñcanojjvalān || 38 ||
गुणोत्तरानुत्तरस्यां संन्यवेशयदग्रतः ।
ततः सौम्यगिरिं सौम्यमन्तरिक्षप्रमाणतः ॥ ३९ ॥
guṇottarānuttarasyāṃ saṃnyaveśayadagrataḥ |
tataḥ saumyagiriṃ saumyamantarikṣapramāṇataḥ || 39 ||
रुक्मधातुप्रतिच्छन्नमकरोद् भास्करोपमम् ।
स तु देशो विसूर्योऽपि तस्य भासा प्रकाशते ॥ ४० ॥
rukmadhātupraticchannamakarod bhāskaropamam |
sa tu deśo visūryo'pi tasya bhāsā prakāśate || 40 ||
तस्य लक्ष्म्यधिकं भाति तपसा रविणा यथा ।
सूक्ष्मलक्षणविज्ञेयस्तपतीव दिवाकरः ॥ ४१ ॥
tasya lakṣmyadhikaṃ bhāti tapasā raviṇā yathā |
sūkṣmalakṣaṇavijñeyastapatīva divākaraḥ || 41 ||
सहस्रशिखरं चैव नानातीर्थसमाकुलम् ।
चकार रत्नसंकीर्णं भूयोऽस्तं नाम पर्वतम् ॥ ४२ ॥
sahasraśikharaṃ caiva nānātīrthasamākulam |
cakāra ratnasaṃkīrṇaṃ bhūyo'staṃ nāma parvatam || 42 ||
मनोहरगुणोपेतं मन्दरं चाचलोत्तमम् ।
उद्दामपुष्पगन्धं च पर्वतं गन्धमादनम् ॥ ४३ ॥
manoharaguṇopetaṃ mandaraṃ cācalottamam |
uddāmapuṣpagandhaṃ ca parvataṃ gandhamādanam || 43 ||
चकार तस्य शृङ्गेषु सुवर्णरससम्भवम् ।
जम्बूं जाम्बूनदमयीमनन्ताद्भुतदर्शनाम् ॥ ४४ ॥
cakāra tasya śṛṅgeṣu suvarṇarasasambhavam |
jambūṃ jāmbūnadamayīmanantādbhutadarśanām || 44 ||
गिरिं त्रिशिखरं चैव तथा पुष्करपर्वतम् ।
शुभ्रं पाण्डुरमेघाभं कैलासं च नगोत्तमम् ॥ ४५ ॥
giriṃ triśikharaṃ caiva tathā puṣkaraparvatam |
śubhraṃ pāṇḍurameghābhaṃ kailāsaṃ ca nagottamam || 45 ||
हिमवन्तं च शैलेन्द्रं दिव्यधातुविभूषितम् ।
निवेशयामास हरिर्वाराहीं तनुमास्थितः ॥ ४६ ॥
himavantaṃ ca śailendraṃ divyadhātuvibhūṣitam |
niveśayāmāsa harirvārāhīṃ tanumāsthitaḥ || 46 ||
नदीं सर्वगुणोपेतामुत्तरस्यां दिशि प्रभुः ।
मधुधारां स कृतवान् दिव्यामृषिशताकुलाम् ॥ ४७ ॥
nadīṃ sarvaguṇopetāmuttarasyāṃ diśi prabhuḥ |
madhudhārāṃ sa kṛtavān divyāmṛṣiśatākulām || 47 ||
सर्वे चैव क्षितिधराः सपक्षाः कामरूपिणः ।
तदा कृता भगवता विचित्राः परमेष्ठिना ॥ ४८ ॥
sarve caiva kṣitidharāḥ sapakṣāḥ kāmarūpiṇaḥ |
tadā kṛtā bhagavatā vicitrāḥ parameṣṭhinā || 48 ||
स कृत्वा प्रविभागं तु पृथिव्या लोकभावनः ।
देवासुराणामुत्पत्तौ कृतवान् बुद्धिमक्षयाम् ॥ ४९ ॥
sa kṛtvā pravibhāgaṃ tu pṛthivyā lokabhāvanaḥ |
devāsurāṇāmutpattau kṛtavān buddhimakṣayām || 49 ||
सर्वासु दिक्षु क्षतजोपमाक्ष- ।
श्चकार शैलान्विविधाभिधानान् ।
हिताय लोकस्य स लोकनाथः ।
पुण्याश्च नद्यः सलिलोपगूढाः ॥ ५० ॥
sarvāsu dikṣu kṣatajopamākṣa- |
ścakāra śailānvividhābhidhānān |
hitāya lokasya sa lokanāthaḥ |
puṇyāśca nadyaḥ salilopagūḍhāḥ || 50 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).