भविष्यपर्व · अध्यायः ६२
Dviṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ
॥
A chapter of the Harivamsha.
40 verses·Sanskrit with transliteration
द्विषष्टितमोऽध्यायः ।
वैशम्पायन उवाच ।
पराजयं तु देवानां दृष्ट्वाग्निर्देवसत्तमः ।
चकार बुद्धिं दैत्यानां वधे ब्रह्मर्षिभिः स्तुतः ॥ १ ॥
dviṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ |
vaiśampāyana uvāca |
parājayaṃ tu devānāṃ dṛṣṭvāgnirdevasattamaḥ |
cakāra buddhiṃ daityānāṃ vadhe brahmarṣibhiḥ stutaḥ || 1 ||
स्वयंप्रभायाः शाण्डिल्या यः पुत्रो हव्यवाहनः ।
हिरण्यरेताः पिङ्गाक्षो देवहूतो हुताशनः ॥ २ ॥
svayaṃprabhāyāḥ śāṇḍilyā yaḥ putro havyavāhanaḥ |
hiraṇyaretāḥ piṅgākṣo devahūto hutāśanaḥ || 2 ||
रोहितो लोहितग्रीवो हर्ता दाता हविः कविः ।
पावको विश्वभुग् देवः सर्वदेवाननः प्रभुः ॥ ३ ॥
rohito lohitagrīvo hartā dātā haviḥ kaviḥ |
pāvako viśvabhug devaḥ sarvadevānanaḥ prabhuḥ || 3 ||
सुब्रह्मात्मा सुवर्चस्कः सहस्रार्चिर्विभावसुः ।
कृष्णवर्त्मा चित्रभानुर्देवानामपि देवराट् ॥ ४ ॥
subrahmātmā suvarcaskaḥ sahasrārcirvibhāvasuḥ |
kṛṣṇavartmā citrabhānurdevānāmapi devarāṭ || 4 ||
लोकसाक्षी द्विजहुतः सदर्चिष्मान् वषट्कृतः ।
हव्यभक्षः शमीगर्भस्वयोनिः सर्वकर्मकृत् ॥ ५ ॥
lokasākṣī dvijahutaḥ sadarciṣmān vaṣaṭkṛtaḥ |
havyabhakṣaḥ śamīgarbhasvayoniḥ sarvakarmakṛt || 5 ||
पावनः सर्वभूतानां त्रिदशानां तपोनिधिः ।
शमनः सर्वपापानां लेलिहानस्तपोमयः ॥ ६ ॥
pāvanaḥ sarvabhūtānāṃ tridaśānāṃ taponidhiḥ |
śamanaḥ sarvapāpānāṃ lelihānastapomayaḥ || 6 ||
प्रदक्षिणावर्तशिखः शुचिरोमा मखाकृतिः ।
हव्यभुग् भूतभव्येशो यज्ञभागहरो हरिः ॥ ७ ॥
pradakṣiṇāvartaśikhaḥ śuciromā makhākṛtiḥ |
havyabhug bhūtabhavyeśo yajñabhāgaharo hariḥ || 7 ||
सोमपः सुमहातेजा भूतेशः सुमहातपाः ।
अधृष्यः पावको भूतिर्भूतात्मा वै स्वधाधिपः ॥ ८ ॥
somapaḥ sumahātejā bhūteśaḥ sumahātapāḥ |
adhṛṣyaḥ pāvako bhūtirbhūtātmā vai svadhādhipaḥ || 8 ||
स्वाहापतिः सामगीतः सोमपूताशनोऽद्रिधृक् ।
देवदेवो महाक्रोधो रुद्रात्मा ब्रह्मसम्भवः ॥ ९ ॥
svāhāpatiḥ sāmagītaḥ somapūtāśano'dridhṛk |
devadevo mahākrodho rudrātmā brahmasambhavaḥ || 9 ||
लोहिताश्वं वायुचक्रं रथमास्थाय भूतधृक् ।
धूमकेतुर्धूमशिखो नीलवासाः सुरोत्तमः ॥ १० ॥
lohitāśvaṃ vāyucakraṃ rathamāsthāya bhūtadhṛk |
dhūmaketurdhūmaśikho nīlavāsāḥ surottamaḥ || 10 ||
उद्यम्य दिव्यमाग्नेयं शस्त्रं देवो रणे महान् ।
दानवानां सहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च ॥ ११ ॥
udyamya divyamāgneyaṃ śastraṃ devo raṇe mahān |
dānavānāṃ sahasrāṇi prayutānyarbudāni ca || 11 ||
ददाह भगवान् वह्निः संक्रुद्धः प्रलये यथा ।
प्राणो यः सर्वभूतानां देहे तिष्ठति पञ्चधा ॥ १२ ॥
dadāha bhagavān vahniḥ saṃkruddhaḥ pralaye yathā |
prāṇo yaḥ sarvabhūtānāṃ dehe tiṣṭhati pañcadhā || 12 ||
यन्ता यश्च हुताशस्य सखा च प्रभुरीश्वरः ।
प्रभञ्जनो यो लोकानां युगान्ते सर्वनाशनः ॥ १३ ॥
yantā yaśca hutāśasya sakhā ca prabhurīśvaraḥ |
prabhañjano yo lokānāṃ yugānte sarvanāśanaḥ || 13 ||
सप्तस्वरगता यस्य योनिर्गीर्भिरुदीर्यते ।
यो ह्याकाशमयो देवो दूरगः सर्वसम्भवः ॥ १४ ॥
saptasvaragatā yasya yonirgīrbhirudīryate |
yo hyākāśamayo devo dūragaḥ sarvasambhavaḥ || 14 ||
यश्च कर्ता विकर्ता च गतिर्गतिमतां प्रभुः ।
वेदकर्ता समो लोके ब्रह्मणा यः सनातनः ॥ १५ ॥
yaśca kartā vikartā ca gatirgatimatāṃ prabhuḥ |
vedakartā samo loke brahmaṇā yaḥ sanātanaḥ || 15 ||
अमूर्तिमन्तं यं प्राहुर्महाभूतं महत्तरम् ।
सोऽग्निं समीरयामास शमीगर्भं समीरणः ॥ १६ ॥
amūrtimantaṃ yaṃ prāhurmahābhūtaṃ mahattaram |
so'gniṃ samīrayāmāsa śamīgarbhaṃ samīraṇaḥ || 16 ||
त्रिदिवारोहिभिर्ज्वालैर्जम्भमाणो दिशो दश ।
दानवानामभावाय युगान्ताग्निरिवोत्थितः ॥ १७ ॥
tridivārohibhirjvālairjambhamāṇo diśo daśa |
dānavānāmabhāvāya yugāntāgnirivotthitaḥ || 17 ||
मेदोमज्जामहापङ्कां केशशैवलशालिनीम् ।
योधशीर्षोपलवहां मृतद्विपतटोत्कटाम् ॥ १८ ॥
medomajjāmahāpaṅkāṃ keśaśaivalaśālinīm |
yodhaśīrṣopalavahāṃ mṛtadvipataṭotkaṭām || 18 ||
शोणितोदां रणे दृष्ट्वा संग्रामसरितं विभुः ।
वह्निः प्रस्कन्दयामास दैत्यानां भयवर्धनः ॥ १९ ॥
śoṇitodāṃ raṇe dṛṣṭvā saṃgrāmasaritaṃ vibhuḥ |
vahniḥ praskandayāmāsa daityānāṃ bhayavardhanaḥ || 19 ||
ततोऽग्निर्दितिजान् सर्वान् प्रह्रादप्रमुखांस्तथा ।
पराजयानः स विभुः क्रोशमानो महामृधे ॥ २० ॥
tato'gnirditijān sarvān prahrādapramukhāṃstathā |
parājayānaḥ sa vibhuḥ krośamāno mahāmṛdhe || 20 ||
केचित् प्रदीप्तैर्मुकुटैः केचिद् दीप्तैः शिरोरुहैः ।
केचित् प्रदीप्तवसनैः केचिद् दीप्तैर्भुजाननैः ॥ २१ ॥
kecit pradīptairmukuṭaiḥ kecid dīptaiḥ śiroruhaiḥ |
kecit pradīptavasanaiḥ kecid dīptairbhujānanaiḥ || 21 ||
केचित् प्रदीप्तैरुरुभिः केचिच्छत्रैर्ध्वजै रथैः ।
असुरास्तत्र दृश्यन्ते प्रदीप्तेनाग्निना वृताः ॥ २२ ॥
kecit pradīptairurubhiḥ kecicchatrairdhvajai rathaiḥ |
asurāstatra dṛśyante pradīptenāgninā vṛtāḥ || 22 ||
त्यक्त्वाऽऽयुधानि सर्वाणि सध्वजांश्च रथोत्तमान् ।
प्रयान्ति समरे भीताः पावकेन पराजिताः ॥ २३ ॥
tyaktvā''yudhāni sarvāṇi sadhvajāṃśca rathottamān |
prayānti samare bhītāḥ pāvakena parājitāḥ || 23 ||
न च पश्यन्ति ते वह्निं प्रदीप्तं ध्वजिनीमुखे ।
दिशः खड्गांश्च मेघांश्च दीप्तान् पश्यन्ति दानवाः ॥ २४ ॥
na ca paśyanti te vahniṃ pradīptaṃ dhvajinīmukhe |
diśaḥ khaḍgāṃśca meghāṃśca dīptān paśyanti dānavāḥ || 24 ||
ध्रुवः स्वयम्भुवा सृष्टो युगान्तस्तोययोनिना ।
इत्येवं दानवाः सर्वे मेनिरे त्रस्तचेतसः ॥ २५ ॥
dhruvaḥ svayambhuvā sṛṣṭo yugāntastoyayoninā |
ityevaṃ dānavāḥ sarve menire trastacetasaḥ || 25 ||
मयश्च शम्बरश्चैव महामायाधरौ तदा ।
पार्जन्यवारुणी मयि सृजतां वारिविक्षरे ॥ २६ ॥
mayaśca śambaraścaiva mahāmāyādharau tadā |
pārjanyavāruṇī mayi sṛjatāṃ vārivikṣare || 26 ||
ताभ्यां वह्निः स मायाभ्यां सिच्यमानः समन्ततः ।
तोयौघैः पर्वतनिभैर्मृद्वर्चिरभवद् रणे ॥ २७ ॥
tābhyāṃ vahniḥ sa māyābhyāṃ sicyamānaḥ samantataḥ |
toyaughaiḥ parvatanibhairmṛdvarcirabhavad raṇe || 27 ||
शम्यमाने तु समरे पावके दैत्यनाशिनि ।
बृहत्कीर्तिर्बृहत्तेजा वह्निमाह बृहस्पतिः ॥ २८ ॥
śamyamāne tu samare pāvake daityanāśini |
bṛhatkīrtirbṛhattejā vahnimāha bṛhaspatiḥ || 28 ||
गुरुरुवाच ।
हिरण्यरेतः सुमुख ज्वलनाह्वय सर्वभुक् ।
सप्तजिह्वानन क्षाम लेलिहान महाबल ॥ २९ ॥
gururuvāca |
hiraṇyaretaḥ sumukha jvalanāhvaya sarvabhuk |
saptajihvānana kṣāma lelihāna mahābala || 29 ||
आत्मा वायुस्तव विभो शरीरं सर्ववीरुधः ।
योनिरापश्च ते प्रोक्ता योनिस्त्वमसि चाम्भसः ॥ ३० ॥
ātmā vāyustava vibho śarīraṃ sarvavīrudhaḥ |
yonirāpaśca te proktā yonistvamasi cāmbhasaḥ || 30 ||
ऊर्ध्वं चाधश्च गच्छन्ति संचरन्ति च पार्श्वतः ।
अर्चिषस्ते महाभाग सर्वतः प्रभवन्ति च ॥ ३१ ॥
ūrdhvaṃ cādhaśca gacchanti saṃcaranti ca pārśvataḥ |
arciṣaste mahābhāga sarvataḥ prabhavanti ca || 31 ||
त्वमेवाग्ने सर्वमसि त्वयि सर्वमिदं जगत् ।
त्वं धारयसि भूतानि भुवनं त्वं बिभर्षि च ॥ ३२ ॥
tvamevāgne sarvamasi tvayi sarvamidaṃ jagat |
tvaṃ dhārayasi bhūtāni bhuvanaṃ tvaṃ bibharṣi ca || 32 ||
त्वमग्ने हव्यवाडेकस्त्वमेव परमं हविः ।
यजन्ति च सदा सन्तस्त्वामेव परमाध्वरे ॥ ३३ ॥
tvamagne havyavāḍekastvameva paramaṃ haviḥ |
yajanti ca sadā santastvāmeva paramādhvare || 33 ||
त्वमन्नं प्राणिनां भुङ्क्षे जगत्त्रातासि त्वं प्रभो ।
त्वयि प्रवृत्तो विजयस्त्वयि लोकाः प्रतिष्ठिताः ॥ ३४ ॥
tvamannaṃ prāṇināṃ bhuṅkṣe jagattrātāsi tvaṃ prabho |
tvayi pravṛtto vijayastvayi lokāḥ pratiṣṭhitāḥ || 34 ||
सर्वांल्लोकांस्त्रीनिमान् हव्यवाह प्राप्ते काले त्वं पचस्येव दीप्तः ।
त्वमेवैकस्तपसे जातवेदो नान्यस्त्वत्तो विद्यते गोषु देव ॥ ३५ ॥
sarvāṃllokāṃstrīnimān havyavāha prāpte kāle tvaṃ pacasyeva dīptaḥ |
tvamevaikastapase jātavedo nānyastvatto vidyate goṣu deva || 35 ||
वृषाकपिः सिन्धुपतिस्त्वमग्ने महामखेष्वग्र्यहरस्त्वमेव ।
विश्वस्य भूम्नस्त्वमसि प्रसूतिस्त्वं च प्रतिष्ठा भगवन् प्रजानाम् ॥ ३६ ॥
vṛṣākapiḥ sindhupatistvamagne mahāmakheṣvagryaharastvameva |
viśvasya bhūmnastvamasi prasūtistvaṃ ca pratiṣṭhā bhagavan prajānām || 36 ||
सृजस्यपो रश्मिभिर्जातवेदस्तथौषधीरोषधीनां रसांश्च ।
विश्वं त्वमादाय युगान्तकाले स्रष्टा भवस्यानल सर्गकाले ॥ ३७ ॥
sṛjasyapo raśmibhirjātavedastathauṣadhīroṣadhīnāṃ rasāṃśca |
viśvaṃ tvamādāya yugāntakāle sraṣṭā bhavasyānala sargakāle || 37 ||
त्वमग्ने सर्वभूतानां योनिर्वेदेषु गीयसे ।
त्वया देवहितार्थाय निहता दानवा रणे ॥ ३८ ॥
tvamagne sarvabhūtānāṃ yonirvedeṣu gīyase |
tvayā devahitārthāya nihatā dānavā raṇe || 38 ||
स्वयोनिस्ते महातेजस्तोयं मखशतार्चित ।
तां स्वयोनिं समासाद्य किं विषीदसि पावक ॥ ३९ ॥
svayoniste mahātejastoyaṃ makhaśatārcita |
tāṃ svayoniṃ samāsādya kiṃ viṣīdasi pāvaka || 39 ||
त्रायस्व समरे देवान् दैत्येभ्यः सुरसत्तम ।
पिङ्गाक्ष लोहितग्रीव कृष्णवर्त्मन् हुताशन ॥ ४० ॥
trāyasva samare devān daityebhyaḥ surasattama |
piṅgākṣa lohitagrīva kṛṣṇavartman hutāśana || 40 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).