Skip to content

भविष्यपर्व · अध्यायः ६२

Dviṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ

A chapter of the Harivamsha.

40 versesSanskrit with transliteration

The child Krishna among the cowherds of Vraja.

द्विषष्टितमोऽध्यायः । वैशम्पायन उवाच । पराजयं तु देवानां दृष्ट्वाग्निर्देवसत्तमः । चकार बुद्धिं दैत्यानां वधे ब्रह्मर्षिभिः स्तुतः ॥ १ ॥

dviṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ | vaiśampāyana uvāca | parājayaṃ tu devānāṃ dṛṣṭvāgnirdevasattamaḥ | cakāra buddhiṃ daityānāṃ vadhe brahmarṣibhiḥ stutaḥ || 1 ||

Report an error

स्वयंप्रभायाः शाण्डिल्या यः पुत्रो हव्यवाहनः । हिरण्यरेताः पिङ्गाक्षो देवहूतो हुताशनः ॥ २ ॥

svayaṃprabhāyāḥ śāṇḍilyā yaḥ putro havyavāhanaḥ | hiraṇyaretāḥ piṅgākṣo devahūto hutāśanaḥ || 2 ||

Report an error

रोहितो लोहितग्रीवो हर्ता दाता हविः कविः । पावको विश्वभुग् देवः सर्वदेवाननः प्रभुः ॥ ३ ॥

rohito lohitagrīvo hartā dātā haviḥ kaviḥ | pāvako viśvabhug devaḥ sarvadevānanaḥ prabhuḥ || 3 ||

Report an error

सुब्रह्मात्मा सुवर्चस्कः सहस्रार्चिर्विभावसुः । कृष्णवर्त्मा चित्रभानुर्देवानामपि देवराट् ॥ ४ ॥

subrahmātmā suvarcaskaḥ sahasrārcirvibhāvasuḥ | kṛṣṇavartmā citrabhānurdevānāmapi devarāṭ || 4 ||

Report an error

लोकसाक्षी द्विजहुतः सदर्चिष्मान् वषट्कृतः । हव्यभक्षः शमीगर्भस्वयोनिः सर्वकर्मकृत् ॥ ५ ॥

lokasākṣī dvijahutaḥ sadarciṣmān vaṣaṭkṛtaḥ | havyabhakṣaḥ śamīgarbhasvayoniḥ sarvakarmakṛt || 5 ||

Report an error

पावनः सर्वभूतानां त्रिदशानां तपोनिधिः । शमनः सर्वपापानां लेलिहानस्तपोमयः ॥ ६ ॥

pāvanaḥ sarvabhūtānāṃ tridaśānāṃ taponidhiḥ | śamanaḥ sarvapāpānāṃ lelihānastapomayaḥ || 6 ||

Report an error

प्रदक्षिणावर्तशिखः शुचिरोमा मखाकृतिः । हव्यभुग् भूतभव्येशो यज्ञभागहरो हरिः ॥ ७ ॥

pradakṣiṇāvartaśikhaḥ śuciromā makhākṛtiḥ | havyabhug bhūtabhavyeśo yajñabhāgaharo hariḥ || 7 ||

Report an error

सोमपः सुमहातेजा भूतेशः सुमहातपाः । अधृष्यः पावको भूतिर्भूतात्मा वै स्वधाधिपः ॥ ८ ॥

somapaḥ sumahātejā bhūteśaḥ sumahātapāḥ | adhṛṣyaḥ pāvako bhūtirbhūtātmā vai svadhādhipaḥ || 8 ||

Report an error

स्वाहापतिः सामगीतः सोमपूताशनोऽद्रिधृक् । देवदेवो महाक्रोधो रुद्रात्मा ब्रह्मसम्भवः ॥ ९ ॥

svāhāpatiḥ sāmagītaḥ somapūtāśano'dridhṛk | devadevo mahākrodho rudrātmā brahmasambhavaḥ || 9 ||

Report an error

लोहिताश्वं वायुचक्रं रथमास्थाय भूतधृक् । धूमकेतुर्धूमशिखो नीलवासाः सुरोत्तमः ॥ १० ॥

lohitāśvaṃ vāyucakraṃ rathamāsthāya bhūtadhṛk | dhūmaketurdhūmaśikho nīlavāsāḥ surottamaḥ || 10 ||

Report an error

उद्यम्य दिव्यमाग्नेयं शस्त्रं देवो रणे महान् । दानवानां सहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च ॥ ११ ॥

udyamya divyamāgneyaṃ śastraṃ devo raṇe mahān | dānavānāṃ sahasrāṇi prayutānyarbudāni ca || 11 ||

Report an error

ददाह भगवान् वह्निः संक्रुद्धः प्रलये यथा । प्राणो यः सर्वभूतानां देहे तिष्ठति पञ्चधा ॥ १२ ॥

dadāha bhagavān vahniḥ saṃkruddhaḥ pralaye yathā | prāṇo yaḥ sarvabhūtānāṃ dehe tiṣṭhati pañcadhā || 12 ||

Report an error

यन्ता यश्च हुताशस्य सखा च प्रभुरीश्वरः । प्रभञ्जनो यो लोकानां युगान्ते सर्वनाशनः ॥ १३ ॥

yantā yaśca hutāśasya sakhā ca prabhurīśvaraḥ | prabhañjano yo lokānāṃ yugānte sarvanāśanaḥ || 13 ||

Report an error

सप्तस्वरगता यस्य योनिर्गीर्भिरुदीर्यते । यो ह्याकाशमयो देवो दूरगः सर्वसम्भवः ॥ १४ ॥

saptasvaragatā yasya yonirgīrbhirudīryate | yo hyākāśamayo devo dūragaḥ sarvasambhavaḥ || 14 ||

Report an error

यश्च कर्ता विकर्ता च गतिर्गतिमतां प्रभुः । वेदकर्ता समो लोके ब्रह्मणा यः सनातनः ॥ १५ ॥

yaśca kartā vikartā ca gatirgatimatāṃ prabhuḥ | vedakartā samo loke brahmaṇā yaḥ sanātanaḥ || 15 ||

Report an error

अमूर्तिमन्तं यं प्राहुर्महाभूतं महत्तरम् । सोऽग्निं समीरयामास शमीगर्भं समीरणः ॥ १६ ॥

amūrtimantaṃ yaṃ prāhurmahābhūtaṃ mahattaram | so'gniṃ samīrayāmāsa śamīgarbhaṃ samīraṇaḥ || 16 ||

Report an error

त्रिदिवारोहिभिर्ज्वालैर्जम्भमाणो दिशो दश । दानवानामभावाय युगान्ताग्निरिवोत्थितः ॥ १७ ॥

tridivārohibhirjvālairjambhamāṇo diśo daśa | dānavānāmabhāvāya yugāntāgnirivotthitaḥ || 17 ||

Report an error

मेदोमज्जामहापङ्कां केशशैवलशालिनीम् । योधशीर्षोपलवहां मृतद्विपतटोत्कटाम् ॥ १८ ॥

medomajjāmahāpaṅkāṃ keśaśaivalaśālinīm | yodhaśīrṣopalavahāṃ mṛtadvipataṭotkaṭām || 18 ||

Report an error

शोणितोदां रणे दृष्ट्वा संग्रामसरितं विभुः । वह्निः प्रस्कन्दयामास दैत्यानां भयवर्धनः ॥ १९ ॥

śoṇitodāṃ raṇe dṛṣṭvā saṃgrāmasaritaṃ vibhuḥ | vahniḥ praskandayāmāsa daityānāṃ bhayavardhanaḥ || 19 ||

Report an error

ततोऽग्निर्दितिजान् सर्वान् प्रह्रादप्रमुखांस्तथा । पराजयानः स विभुः क्रोशमानो महामृधे ॥ २० ॥

tato'gnirditijān sarvān prahrādapramukhāṃstathā | parājayānaḥ sa vibhuḥ krośamāno mahāmṛdhe || 20 ||

Report an error

केचित् प्रदीप्तैर्मुकुटैः केचिद् दीप्तैः शिरोरुहैः । केचित् प्रदीप्तवसनैः केचिद् दीप्तैर्भुजाननैः ॥ २१ ॥

kecit pradīptairmukuṭaiḥ kecid dīptaiḥ śiroruhaiḥ | kecit pradīptavasanaiḥ kecid dīptairbhujānanaiḥ || 21 ||

Report an error

केचित् प्रदीप्तैरुरुभिः केचिच्छत्रैर्ध्वजै रथैः । असुरास्तत्र दृश्यन्ते प्रदीप्तेनाग्निना वृताः ॥ २२ ॥

kecit pradīptairurubhiḥ kecicchatrairdhvajai rathaiḥ | asurāstatra dṛśyante pradīptenāgninā vṛtāḥ || 22 ||

Report an error

त्यक्त्वाऽऽयुधानि सर्वाणि सध्वजांश्च रथोत्तमान् । प्रयान्ति समरे भीताः पावकेन पराजिताः ॥ २३ ॥

tyaktvā''yudhāni sarvāṇi sadhvajāṃśca rathottamān | prayānti samare bhītāḥ pāvakena parājitāḥ || 23 ||

Report an error

न च पश्यन्ति ते वह्निं प्रदीप्तं ध्वजिनीमुखे । दिशः खड्गांश्च मेघांश्च दीप्तान् पश्यन्ति दानवाः ॥ २४ ॥

na ca paśyanti te vahniṃ pradīptaṃ dhvajinīmukhe | diśaḥ khaḍgāṃśca meghāṃśca dīptān paśyanti dānavāḥ || 24 ||

Report an error

ध्रुवः स्वयम्भुवा सृष्टो युगान्तस्तोययोनिना । इत्येवं दानवाः सर्वे मेनिरे त्रस्तचेतसः ॥ २५ ॥

dhruvaḥ svayambhuvā sṛṣṭo yugāntastoyayoninā | ityevaṃ dānavāḥ sarve menire trastacetasaḥ || 25 ||

Report an error

मयश्च शम्बरश्चैव महामायाधरौ तदा । पार्जन्यवारुणी मयि सृजतां वारिविक्षरे ॥ २६ ॥

mayaśca śambaraścaiva mahāmāyādharau tadā | pārjanyavāruṇī mayi sṛjatāṃ vārivikṣare || 26 ||

Report an error

ताभ्यां वह्निः स मायाभ्यां सिच्यमानः समन्ततः । तोयौघैः पर्वतनिभैर्मृद्वर्चिरभवद् रणे ॥ २७ ॥

tābhyāṃ vahniḥ sa māyābhyāṃ sicyamānaḥ samantataḥ | toyaughaiḥ parvatanibhairmṛdvarcirabhavad raṇe || 27 ||

Report an error

शम्यमाने तु समरे पावके दैत्यनाशिनि । बृहत्कीर्तिर्बृहत्तेजा वह्निमाह बृहस्पतिः ॥ २८ ॥

śamyamāne tu samare pāvake daityanāśini | bṛhatkīrtirbṛhattejā vahnimāha bṛhaspatiḥ || 28 ||

Report an error

गुरुरुवाच । हिरण्यरेतः सुमुख ज्वलनाह्वय सर्वभुक् । सप्तजिह्वानन क्षाम लेलिहान महाबल ॥ २९ ॥

gururuvāca | hiraṇyaretaḥ sumukha jvalanāhvaya sarvabhuk | saptajihvānana kṣāma lelihāna mahābala || 29 ||

Report an error

आत्मा वायुस्तव विभो शरीरं सर्ववीरुधः । योनिरापश्च ते प्रोक्ता योनिस्त्वमसि चाम्भसः ॥ ३० ॥

ātmā vāyustava vibho śarīraṃ sarvavīrudhaḥ | yonirāpaśca te proktā yonistvamasi cāmbhasaḥ || 30 ||

Report an error

ऊर्ध्वं चाधश्च गच्छन्ति संचरन्ति च पार्श्वतः । अर्चिषस्ते महाभाग सर्वतः प्रभवन्ति च ॥ ३१ ॥

ūrdhvaṃ cādhaśca gacchanti saṃcaranti ca pārśvataḥ | arciṣaste mahābhāga sarvataḥ prabhavanti ca || 31 ||

Report an error

त्वमेवाग्ने सर्वमसि त्वयि सर्वमिदं जगत् । त्वं धारयसि भूतानि भुवनं त्वं बिभर्षि च ॥ ३२ ॥

tvamevāgne sarvamasi tvayi sarvamidaṃ jagat | tvaṃ dhārayasi bhūtāni bhuvanaṃ tvaṃ bibharṣi ca || 32 ||

Report an error

त्वमग्ने हव्यवाडेकस्त्वमेव परमं हविः । यजन्ति च सदा सन्तस्त्वामेव परमाध्वरे ॥ ३३ ॥

tvamagne havyavāḍekastvameva paramaṃ haviḥ | yajanti ca sadā santastvāmeva paramādhvare || 33 ||

Report an error

त्वमन्नं प्राणिनां भुङ्क्षे जगत्त्रातासि त्वं प्रभो । त्वयि प्रवृत्तो विजयस्त्वयि लोकाः प्रतिष्ठिताः ॥ ३४ ॥

tvamannaṃ prāṇināṃ bhuṅkṣe jagattrātāsi tvaṃ prabho | tvayi pravṛtto vijayastvayi lokāḥ pratiṣṭhitāḥ || 34 ||

Report an error

सर्वांल्लोकांस्त्रीनिमान् हव्यवाह प्राप्ते काले त्वं पचस्येव दीप्तः । त्वमेवैकस्तपसे जातवेदो नान्यस्त्वत्तो विद्यते गोषु देव ॥ ३५ ॥

sarvāṃllokāṃstrīnimān havyavāha prāpte kāle tvaṃ pacasyeva dīptaḥ | tvamevaikastapase jātavedo nānyastvatto vidyate goṣu deva || 35 ||

Report an error

वृषाकपिः सिन्धुपतिस्त्वमग्ने महामखेष्वग्र्यहरस्त्वमेव । विश्वस्य भूम्नस्त्वमसि प्रसूतिस्त्वं च प्रतिष्ठा भगवन् प्रजानाम् ॥ ३६ ॥

vṛṣākapiḥ sindhupatistvamagne mahāmakheṣvagryaharastvameva | viśvasya bhūmnastvamasi prasūtistvaṃ ca pratiṣṭhā bhagavan prajānām || 36 ||

Report an error

सृजस्यपो रश्मिभिर्जातवेदस्तथौषधीरोषधीनां रसांश्च । विश्वं त्वमादाय युगान्तकाले स्रष्टा भवस्यानल सर्गकाले ॥ ३७ ॥

sṛjasyapo raśmibhirjātavedastathauṣadhīroṣadhīnāṃ rasāṃśca | viśvaṃ tvamādāya yugāntakāle sraṣṭā bhavasyānala sargakāle || 37 ||

Report an error

त्वमग्ने सर्वभूतानां योनिर्वेदेषु गीयसे । त्वया देवहितार्थाय निहता दानवा रणे ॥ ३८ ॥

tvamagne sarvabhūtānāṃ yonirvedeṣu gīyase | tvayā devahitārthāya nihatā dānavā raṇe || 38 ||

Report an error

स्वयोनिस्ते महातेजस्तोयं मखशतार्चित । तां स्वयोनिं समासाद्य किं विषीदसि पावक ॥ ३९ ॥

svayoniste mahātejastoyaṃ makhaśatārcita | tāṃ svayoniṃ samāsādya kiṃ viṣīdasi pāvaka || 39 ||

Report an error

त्रायस्व समरे देवान् दैत्येभ्यः सुरसत्तम । पिङ्गाक्ष लोहितग्रीव कृष्णवर्त्मन् हुताशन ॥ ४० ॥

trāyasva samare devān daityebhyaḥ surasattama | piṅgākṣa lohitagrīva kṛṣṇavartman hutāśana || 40 ||

Report an error

Illustration: Verse & Place (Project-owned).