भविष्यपर्व · अध्यायः १००
Śatatamo'dhyāyaḥ
॥
A chapter of the Harivamsha.
44 verses·Sanskrit with transliteration
शततमोऽध्यायः ।
वैशम्पायन उवाच ।
ततः प्रभाते विमले भगवान् देवकीसुतः ।
गन्तुमैच्छज्जगन्नाथः पुरं बदरिकाश्रमात् ॥ १ ॥
śatatamo'dhyāyaḥ |
vaiśampāyana uvāca |
tataḥ prabhāte vimale bhagavān devakīsutaḥ |
gantumaicchajjagannāthaḥ puraṃ badarikāśramāt || 1 ||
नमस्कृत्य मुनीन् सर्वान् ययौ द्वारवतीं नृप ।
आरुह्य गरुडं विष्णुर्वेगेन महता प्रभुः ॥ २ ॥
namaskṛtya munīn sarvān yayau dvāravatīṃ nṛpa |
āruhya garuḍaṃ viṣṇurvegena mahatā prabhuḥ || 2 ||
सुमहाञ्छुश्रुवे शब्दस्तेषां युद्धं प्रकुर्वताम् ।
गच्छता देवदेवेन पुरीं द्वारवतीं नृप ॥ ३ ॥
sumahāñchuśruve śabdasteṣāṃ yuddhaṃ prakurvatām |
gacchatā devadevena purīṃ dvāravatīṃ nṛpa || 3 ||
अचिन्तयज्जगन्नाथः को न्वयं शब्द उत्थितः ।
संग्रामसम्भवो घोर आर्यशैनेयसंयुतः ॥ ४ ॥
acintayajjagannāthaḥ ko nvayaṃ śabda utthitaḥ |
saṃgrāmasambhavo ghora āryaśaineyasaṃyutaḥ || 4 ||
व्यक्तमागतवान् पौण्ड्रो नगरीं द्वारकामनु ।
तेन युद्धं समभवत् पौण्ड्रकेण दुरात्मना ॥ ५ ॥
vyaktamāgatavān pauṇḍro nagarīṃ dvārakāmanu |
tena yuddhaṃ samabhavat pauṇḍrakeṇa durātmanā || 5 ||
यदूनां वृष्णिवीराणां युद्ध्यतामितरेतरम् ।
शब्दोऽयं सुमहान् व्यक्तो नात्र कार्या विचारणा ॥ ६ ॥
yadūnāṃ vṛṣṇivīrāṇāṃ yuddhyatāmitaretaram |
śabdo'yaṃ sumahān vyakto nātra kāryā vicāraṇā || 6 ||
इत्येवं चिन्तयित्वा तु दध्मौ शङ्खं महारवम् ।
पाञ्चजन्यं हरिः साक्षात् प्रीणयन् वृष्णिपुङ्गवान् ॥ ७ ॥
ityevaṃ cintayitvā tu dadhmau śaṅkhaṃ mahāravam |
pāñcajanyaṃ hariḥ sākṣāt prīṇayan vṛṣṇipuṅgavān || 7 ||
रोदसी पूरयामास तेन शब्देन केशवः ।
यादवा वृष्णयश्चैव श्रुत्वा शङ्खस्य ते रवम् ॥ ८ ॥
rodasī pūrayāmāsa tena śabdena keśavaḥ |
yādavā vṛṣṇayaścaiva śrutvā śaṅkhasya te ravam || 8 ||
व्यक्तमायाति भगवान् पाञ्चजन्यरवो ह्ययम् ।
इति ते मेनिरे राजन् वृष्णयो यादवास्तथा ॥ ९ ॥
vyaktamāyāti bhagavān pāñcajanyaravo hyayam |
iti te menire rājan vṛṣṇayo yādavāstathā || 9 ||
निर्भयाः समपद्यन्त वृष्णयो यादवाश्च ते ।
तस्मिन्नेव क्षणे दृष्टस्तार्क्ष्यश्च पततां वरः ॥ १० ॥
nirbhayāḥ samapadyanta vṛṣṇayo yādavāśca te |
tasminneva kṣaṇe dṛṣṭastārkṣyaśca patatāṃ varaḥ || 10 ||
ततश्च देवकीसूनुर्दृष्टस्तैर्यादवेश्वरः ।
सूताश्च मागधाश्चैव पुरो यान्ति जगत्पतेः ॥ ११ ॥
tataśca devakīsūnurdṛṣṭastairyādaveśvaraḥ |
sūtāśca māgadhāścaiva puro yānti jagatpateḥ || 11 ||
स्तुत्या स्तुतं हरिं विष्णुमीश्वरं कमलेक्षणम् ।
गताश्च यादवाः सर्वे परिवव्रुर्जनार्दनम् ॥ १२ ॥
stutyā stutaṃ hariṃ viṣṇumīśvaraṃ kamalekṣaṇam |
gatāśca yādavāḥ sarve parivavrurjanārdanam || 12 ||
कृष्णस्तु गरुडं भूयो गच्छ त्वं नाकमुत्तमम् ।
इत्युक्त्वा गरुडं विष्णुर्विसृज्य यदुनन्दनः ॥ १३ ॥
kṛṣṇastu garuḍaṃ bhūyo gaccha tvaṃ nākamuttamam |
ityuktvā garuḍaṃ viṣṇurvisṛjya yadunandanaḥ || 13 ||
दारुकं पुनराहेदं रथमानय मे प्रभो ।
स तथेति प्रतिज्ञाय रथमादाय सत्वरम् ॥ १४ ॥
dārukaṃ punarāhedaṃ rathamānaya me prabho |
sa tatheti pratijñāya rathamādāya satvaram || 14 ||
रथोऽयं भगवन् देव किमतः कृत्यमस्ति मे ।
इत्युक्त्वा रथमादाय प्रणम्याग्रे स्थितो हरेः ॥ १५ ॥
ratho'yaṃ bhagavan deva kimataḥ kṛtyamasti me |
ityuktvā rathamādāya praṇamyāgre sthito hareḥ || 15 ||
गतेऽथ गरुडे विष्णू रथमारुह्य सत्वरम् ।
यत्र युद्धं समभवत् तत्र याति स्म केशवः ॥ १६ ॥
gate'tha garuḍe viṣṇū rathamāruhya satvaram |
yatra yuddhaṃ samabhavat tatra yāti sma keśavaḥ || 16 ||
तत्र गत्वा महाराज युध्यतां च महात्मनाम् ।
पाञ्चजन्यं महाशस्त्रं दध्मौ यदुवृषोत्तमः ॥ १७ ॥
tatra gatvā mahārāja yudhyatāṃ ca mahātmanām |
pāñcajanyaṃ mahāśastraṃ dadhmau yaduvṛṣottamaḥ || 17 ||
पौण्ड्रोऽथ वासुदेवस्तु कृष्णं दृष्ट्वा रणोत्सुकम् ।
सात्यकिं पृष्ठतः कृत्वा वासुदेवमुपागमत् ॥ १८ ॥
pauṇḍro'tha vāsudevastu kṛṣṇaṃ dṛṣṭvā raṇotsukam |
sātyakiṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā vāsudevamupāgamat || 18 ||
क्रुद्धोऽथ सात्यकी राजन् वारयामास पौण्ड्रकम् ।
न गन्तव्यमितो राजन्नैष धर्मः सनातनः ॥ १९ ॥
kruddho'tha sātyakī rājan vārayāmāsa pauṇḍrakam |
na gantavyamito rājannaiṣa dharmaḥ sanātanaḥ || 19 ||
जित्वा मां गच्छ राजेन्द्र परं योद्धुं महारणे ।
क्षत्रियोऽसि महावीर स्थिते मयि रणोत्सुके ॥ २० ॥
jitvā māṃ gaccha rājendra paraṃ yoddhuṃ mahāraṇe |
kṣatriyo'si mahāvīra sthite mayi raṇotsuke || 20 ||
एष ते गर्वमखिलं नाशयिष्यामि संयुगे ।
इत्युक्त्वा चाग्रतस्तस्थौ गच्छतो यादवेश्वरः ॥ २१ ॥
eṣa te garvamakhilaṃ nāśayiṣyāmi saṃyuge |
ityuktvā cāgratastasthau gacchato yādaveśvaraḥ || 21 ||
पौण्ड्रस्य शिनिनप्ता तु पश्यतः केशवस्य ह ।
अवज्ञाय शिनेः पौत्रं कृष्णमेव जगाम ह ॥ २२ ॥
pauṇḍrasya śininaptā tu paśyataḥ keśavasya ha |
avajñāya śineḥ pautraṃ kṛṣṇameva jagāma ha || 22 ||
निर्भर्त्स्य सहसा भूयः सात्यकिः क्रोधमूर्च्छितः ।
गदया प्राहरत् पौण्ड्रं वासुदेवस्य पश्यतः ॥ २३ ॥
nirbhartsya sahasā bhūyaḥ sātyakiḥ krodhamūrcchitaḥ |
gadayā prāharat pauṇḍraṃ vāsudevasya paśyataḥ || 23 ||
यथाप्राणं यथायोगं सात्यकिः सत्यविक्रमः ।
दृष्ट्वाथ भगवानेवं सात्यकिं प्रशशंस ह ॥ २४ ॥
yathāprāṇaṃ yathāyogaṃ sātyakiḥ satyavikramaḥ |
dṛṣṭvātha bhagavānevaṃ sātyakiṃ praśaśaṃsa ha || 24 ||
निवार्य सात्यकिं कृष्णो यथेष्टं क्रियतामसौ ।
उपारमद् यथायोगं सात्यकिः कृष्णवारितः ॥ २५ ॥
nivārya sātyakiṃ kṛṣṇo yatheṣṭaṃ kriyatāmasau |
upāramad yathāyogaṃ sātyakiḥ kṛṣṇavāritaḥ || 25 ||
स ततः पौण्ड्रको राजा वासुदेवमुवाच ह ।
भो भो यादव गोपाल इदानीं क्व गतो भवान् ॥ २६ ॥
sa tataḥ pauṇḍrako rājā vāsudevamuvāca ha |
bho bho yādava gopāla idānīṃ kva gato bhavān || 26 ||
त्वां द्रष्टुमथ सम्प्राप्तो वासुदेवोऽस्मि साम्प्रतम् ।
हत्वा त्वां सबलं कृष्ण बलैर्बहुभिरन्वितः ॥ २७ ॥
tvāṃ draṣṭumatha samprāpto vāsudevo'smi sāmpratam |
hatvā tvāṃ sabalaṃ kṛṣṇa balairbahubhiranvitaḥ || 27 ||
अहमेको भविष्यामि वासुदेवो महीतले ।
यच्चकं तव गोविन्द प्रथितं सुप्रभं महत् ॥ २८ ॥
ahameko bhaviṣyāmi vāsudevo mahītale |
yaccakaṃ tava govinda prathitaṃ suprabhaṃ mahat || 28 ||
अनेन मम चक्रेण पीडितोऽस्मि च तद्रणे ।
चक्रमस्तीति तद्वीर्यं तव माधव साम्प्रतम् ॥ २९ ॥
anena mama cakreṇa pīḍito'smi ca tadraṇe |
cakramastīti tadvīryaṃ tava mādhava sāmpratam || 29 ||
नाशयिष्यामि तत् सर्वं सर्वक्षत्रस्य पश्यतः ।
शार्ङ्गीति मां विजानीहि न त्वं शार्ङ्गीति शिष्यसे ॥ ३० ॥
nāśayiṣyāmi tat sarvaṃ sarvakṣatrasya paśyataḥ |
śārṅgīti māṃ vijānīhi na tvaṃ śārṅgīti śiṣyase || 30 ||
शङ्खमस्तीति तद्वीर्यं तव माधव साम्प्रतम् ।
शङ्खी चाहं गदी चाहं चक्री चाहं जनार्दन ॥ ३१ ॥
śaṅkhamastīti tadvīryaṃ tava mādhava sāmpratam |
śaṅkhī cāhaṃ gadī cāhaṃ cakrī cāhaṃ janārdana || 31 ||
मामेव हि सदा ब्रूयुर्जानन्तो वीर्यशालिनः ।
आदौ त्वं बलवद् वृद्धान्हत्वा स्त्रीबालकान्बहून ॥ ३२ ॥
māmeva hi sadā brūyurjānanto vīryaśālinaḥ |
ādau tvaṃ balavad vṛddhānhatvā strībālakānbahūna || 32 ||
गाश्च हत्वा महागर्वस्तव सम्प्रति वर्तते ।
तत् तेऽहं व्यपनेष्यामि यदि तिष्ठसि मत्पुरः ॥ ३३ ॥
gāśca hatvā mahāgarvastava samprati vartate |
tat te'haṃ vyapaneṣyāmi yadi tiṣṭhasi matpuraḥ || 33 ||
शस्त्रं गृहाण गोच्चिन्द्र यदि योद्धुं व्यवस्थितः ।
इत्युक्त्वा बाणमादाय तस्थौ पार्श्वं जगत्पतेः ॥ ३४ ॥
śastraṃ gṛhāṇa goccindra yadi yoddhuṃ vyavasthitaḥ |
ityuktvā bāṇamādāya tasthau pārśvaṃ jagatpateḥ || 34 ||
एतद् वचनमाकर्ण्य वासुदेवेन भाषितम् ।
स्मितं कृत्वा हरिः कृष्णो बभाषे पौण्ड्रकं नृपम् ॥ ३५ ॥
etad vacanamākarṇya vāsudevena bhāṣitam |
smitaṃ kṛtvā hariḥ kṛṣṇo babhāṣe pauṇḍrakaṃ nṛpam || 35 ||
कामं वद नृप त्वं हि पातक्यस्मि सदा नृप ।
गोघाती बालघाती च स्त्रीहन्ता सर्वथा नृप ॥ ३६ ॥
kāmaṃ vada nṛpa tvaṃ hi pātakyasmi sadā nṛpa |
goghātī bālaghātī ca strīhantā sarvathā nṛpa || 36 ||
चक्री भव गदी राजञ्छार्ङ्गी च सततं भव ।
नामधेयं वृथा मह्यं वासुदेवेति च प्रभो ॥ ३७ ॥
cakrī bhava gadī rājañchārṅgī ca satataṃ bhava |
nāmadheyaṃ vṛthā mahyaṃ vāsudeveti ca prabho || 37 ||
शार्ङ्गी चक्री गदी शङ्खीत्येवमादि वृथा मम ।
किं तु वक्ष्यामि किंचित्तु शृणुष्व यदि मन्यसे ॥ ३८ ॥
śārṅgī cakrī gadī śaṅkhītyevamādi vṛthā mama |
kiṃ tu vakṣyāmi kiṃcittu śṛṇuṣva yadi manyase || 38 ||
क्षत्रिया बलिनो ये तु स्थिते मयि जगत्पतौ ।
तथानुब्रुवते त्वां हि जीवत्येव मयि प्रभो ॥ ३९ ॥
kṣatriyā balino ye tu sthite mayi jagatpatau |
tathānubruvate tvāṃ hi jīvatyeva mayi prabho || 39 ||
यन्मे चक्रं महाघोरमसुरान्तकरं महत् ।
तत्तुल्यं तव चक्रं तु वृत्ततो न तु वीर्यतः ।
आयुधेष्वथ सर्वत्र शब्दसादृश्यमस्ति ते ॥ ४० ॥
yanme cakraṃ mahāghoramasurāntakaraṃ mahat |
tattulyaṃ tava cakraṃ tu vṛttato na tu vīryataḥ |
āyudheṣvatha sarvatra śabdasādṛśyamasti te || 40 ||
गोपोऽहं सर्वदा राजन् प्राणिनां प्राणदः सदा ।
गोप्ता सर्वेषु लोकेषु शास्ता दुष्टस्य सर्वदा ॥ ४१ ॥
gopo'haṃ sarvadā rājan prāṇināṃ prāṇadaḥ sadā |
goptā sarveṣu lokeṣu śāstā duṣṭasya sarvadā || 41 ||
कत्थनं सर्वकार्यं हि जित्वा शत्रून् नृपाधम ।
अजित्वा किं भवान् ब्रूते स्थिते मयि च शस्त्रिणि ॥ ४२ ॥
katthanaṃ sarvakāryaṃ hi jitvā śatrūn nṛpādhama |
ajitvā kiṃ bhavān brūte sthite mayi ca śastriṇi || 42 ||
हत्वा मां ब्रूहि राजेन्द्र यदि शक्तोऽसि पौण्ड्रक ।
स्थितोऽहं चक्रमाश्रित्य रथी चापी गदासिमान् ॥ ४३ ॥
hatvā māṃ brūhi rājendra yadi śakto'si pauṇḍraka |
sthito'haṃ cakramāśritya rathī cāpī gadāsimān || 43 ||
रथमारुह्य युद्धाय सन्नद्धो भव मानद ।
इत्युक्त्वा भगवान् विष्णुः सिंहनादं व्यनीनदत् ॥ ४४ ॥
rathamāruhya yuddhāya sannaddho bhava mānada |
ityuktvā bhagavān viṣṇuḥ siṃhanādaṃ vyanīnadat || 44 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).