भविष्यपर्व · अध्यायः १३२
Dvātriṃśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ
॥
A chapter of the Harivamsha.
100 verses·Sanskrit with transliteration
द्वात्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः ।
जनमेजय उवाच ।
भगवन् केन विधिना श्रोतव्यं भारतं बुधैः ।
फलं किं के च देवाश्च पूज्या वै पारणेष्विह ॥ १ ॥
dvātriṃśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ |
janamejaya uvāca |
bhagavan kena vidhinā śrotavyaṃ bhārataṃ budhaiḥ |
phalaṃ kiṃ ke ca devāśca pūjyā vai pāraṇeṣviha || 1 ||
देयं समाप्ते भगवन् किं च पर्वणि पर्वणि ।
वाचकः कीदृशश्चात्र यष्टव्यस्तद् ब्रवीहि मे ॥ २ ॥
deyaṃ samāpte bhagavan kiṃ ca parvaṇi parvaṇi |
vācakaḥ kīdṛśaścātra yaṣṭavyastad bravīhi me || 2 ||
वैशम्पायन उवाच ।
शृणु राजन् विधिमिमं फलं यच्चापि भारतात् ।
श्रुताद् भवति राजेन्द्र यत् त्वं मामनुपृच्छसि ॥ ३ ॥
vaiśampāyana uvāca |
śṛṇu rājan vidhimimaṃ phalaṃ yaccāpi bhāratāt |
śrutād bhavati rājendra yat tvaṃ māmanupṛcchasi || 3 ||
दिवि देवा महीपाल क्रीडार्थमवनिं गताः ।
कृत्वा कार्यमिदं चैव ततश्च दिवमागताः ॥ ४ ॥
divi devā mahīpāla krīḍārthamavaniṃ gatāḥ |
kṛtvā kāryamidaṃ caiva tataśca divamāgatāḥ || 4 ||
हन्त यत् ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व समाहितः ।
ऋषीणां देवतानां च सम्भवं वसुधातले ॥ ५ ॥
hanta yat te pravakṣyāmi tacchṛṇuṣva samāhitaḥ |
ṛṣīṇāṃ devatānāṃ ca sambhavaṃ vasudhātale || 5 ||
अत्र रुद्रास्तथा साध्या विश्वेदेवाश्च शाश्वताः ।
आदित्याश्चाश्विनौ देवौ लोकपाला महर्षयः ॥ ६ ॥
atra rudrāstathā sādhyā viśvedevāśca śāśvatāḥ |
ādityāścāśvinau devau lokapālā maharṣayaḥ || 6 ||
गुह्यकाश्च सगन्धर्वा नागा विद्याधरास्तथा ।
सिद्धा धर्मः स्वयम्भूश्च मुनिः कात्यायनो वरः ॥ ७ ॥
guhyakāśca sagandharvā nāgā vidyādharāstathā |
siddhā dharmaḥ svayambhūśca muniḥ kātyāyano varaḥ || 7 ||
गिरयः सागरा नद्यस्तथैवाप्सरसां गणाः ।
ग्रहाः संवत्सराश्चैव अयनान्यृतवस्तथा ॥ ८ ॥
girayaḥ sāgarā nadyastathaivāpsarasāṃ gaṇāḥ |
grahāḥ saṃvatsarāścaiva ayanānyṛtavastathā || 8 ||
स्थावरं जङ्गमं चैव जगत् सर्वं सुरासुरम् ।
भारते भरतश्रेष्ठ एकस्थमिह दृश्यते ॥ ९ ॥
sthāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva jagat sarvaṃ surāsuram |
bhārate bharataśreṣṭha ekasthamiha dṛśyate || 9 ||
तेषां श्रुतिप्रतिष्ठानां नामकर्मानुकीर्तनात् ।
कृत्वापि पातकं घोरं सद्यो मुच्येत मानवः ॥ १० ॥
teṣāṃ śrutipratiṣṭhānāṃ nāmakarmānukīrtanāt |
kṛtvāpi pātakaṃ ghoraṃ sadyo mucyeta mānavaḥ || 10 ||
इतिहासमिमं श्रुत्वा यथावदनुपूर्वशः ।
संयतात्मा शुचिर्भूत्वा पारं गत्वा च भारते ॥ ११ ॥
itihāsamimaṃ śrutvā yathāvadanupūrvaśaḥ |
saṃyatātmā śucirbhūtvā pāraṃ gatvā ca bhārate || 11 ||
तेषां शृणु त्वं श्राद्धानि श्रुत्वा भारत भारतम् ।
ब्राह्मणेभ्यो यथाशक्त्या भक्त्या च भरतर्षभ ॥ १२ ॥
teṣāṃ śṛṇu tvaṃ śrāddhāni śrutvā bhārata bhāratam |
brāhmaṇebhyo yathāśaktyā bhaktyā ca bharatarṣabha || 12 ||
महादानानि देयानि रत्नानि विविधानि च ।
गावः कांस्योपदोहाश्च कन्याश्चैव स्वलंकृताः ॥ १३ ॥
mahādānāni deyāni ratnāni vividhāni ca |
gāvaḥ kāṃsyopadohāśca kanyāścaiva svalaṃkṛtāḥ || 13 ||
सर्वकामगुणोपेता यानानि विविधानि च ।
भाजनानि विचित्राणि भूमिर्वासांसि काञ्चनम् ॥ १४ ॥
sarvakāmaguṇopetā yānāni vividhāni ca |
bhājanāni vicitrāṇi bhūmirvāsāṃsi kāñcanam || 14 ||
वाहनानि च देयानि हया मत्ताश्च वारणाः ।
शयनं शिबिकाश्चैव स्यन्दनाश्च स्वलंकृताः ॥ १५ ॥
vāhanāni ca deyāni hayā mattāśca vāraṇāḥ |
śayanaṃ śibikāścaiva syandanāśca svalaṃkṛtāḥ || 15 ||
यद् यद् गृहे वरं किंचिद् यद् यदस्ति महद्वसु ।
तत् तद् देयं द्विजातिभ्य आत्मा दाराश्च सूनवः ॥ १६ ॥
yad yad gṛhe varaṃ kiṃcid yad yadasti mahadvasu |
tat tad deyaṃ dvijātibhya ātmā dārāśca sūnavaḥ || 16 ||
श्रद्धया परया दद्यात् क्रमशस्तस्य पारगः ।
शक्तितः सुमना हृष्टः शुश्रूषुरविकम्पनः ॥ १७ ॥
śraddhayā parayā dadyāt kramaśastasya pāragaḥ |
śaktitaḥ sumanā hṛṣṭaḥ śuśrūṣuravikampanaḥ || 17 ||
सत्यार्जवरतो यत्तः शुचिः शौचपरायणः ।
श्रद्दधानो जितक्रोधो यथा सिद्ध्यति तच्छ्रृणु ॥ १८ ॥
satyārjavarato yattaḥ śuciḥ śaucaparāyaṇaḥ |
śraddadhāno jitakrodho yathā siddhyati tacchrṛṇu || 18 ||
शुचिः शीलान्विताचारः शुक्लवासा जितेन्द्रियः ।
संस्कृतः सर्वशास्त्रज्ञः श्रद्दधानोऽनसूयकः ॥ १९ ॥
śuciḥ śīlānvitācāraḥ śuklavāsā jitendriyaḥ |
saṃskṛtaḥ sarvaśāstrajñaḥ śraddadhāno'nasūyakaḥ || 19 ||
रूपवान् सुभगो दान्तः सत्यवादी जितेन्द्रियः ।
दानमानग्रहीता च कार्यो भवति वाचकः ॥ २० ॥
rūpavān subhago dāntaḥ satyavādī jitendriyaḥ |
dānamānagrahītā ca kāryo bhavati vācakaḥ || 20 ||
अविलम्बमनायस्तमद्रुतं घोरमूर्जितम् ।
असंसक्ताक्षरपदं न च भावसमन्वितम् ॥ २१ ॥
avilambamanāyastamadrutaṃ ghoramūrjitam |
asaṃsaktākṣarapadaṃ na ca bhāvasamanvitam || 21 ||
त्रिषष्टिवर्णसंयुक्तमष्टस्थानसमीरितम् ।
वाचयेद् वाचकः स्वस्थः स्वाधीनः सुसमाहितः ।२२।।* ।
नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् ।
देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत् ॥ २२–२३ ॥
triṣaṣṭivarṇasaṃyuktamaṣṭasthānasamīritam |
vācayed vācakaḥ svasthaḥ svādhīnaḥ susamāhitaḥ |22||* |
nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam |
devīṃ sarasvatīṃ vyāsaṃ tato jayamudīrayet || 22–23 ||
ईदृशाद्वाचकाद्राजञ्च्छ्रुत्वा भारत भारतम् ।
नियमस्थः शुचिः श्रोता शृण्वन्स फलमश्नुते ॥ २४ ॥
īdṛśādvācakādrājañcchrutvā bhārata bhāratam |
niyamasthaḥ śuciḥ śrotā śṛṇvansa phalamaśnute || 24 ||
पारणं प्रथमं प्राप्य द्विजान् कामैश्च तर्पयेत् ।
अग्निष्टोमस्य यागस्य फलं वै लभते नरः ॥ २५ ॥
pāraṇaṃ prathamaṃ prāpya dvijān kāmaiśca tarpayet |
agniṣṭomasya yāgasya phalaṃ vai labhate naraḥ || 25 ||
अप्सरोगणसंकीर्णं विमानं लभते महत् ।
प्रहृष्टः स तु देवैश्च दिवं याति समाहितः ॥ २६ ॥
apsarogaṇasaṃkīrṇaṃ vimānaṃ labhate mahat |
prahṛṣṭaḥ sa tu devaiśca divaṃ yāti samāhitaḥ || 26 ||
द्वितीयं पारणं प्राप्य अतिरात्रफलं लभेत् ।
सर्वरत्नमयं दिव्यं विमानमधिरोहति ॥ २७ ॥
dvitīyaṃ pāraṇaṃ prāpya atirātraphalaṃ labhet |
sarvaratnamayaṃ divyaṃ vimānamadhirohati || 27 ||
दिव्यमाल्याम्बरधरो दिव्यगन्धविभूषितः ।
दिव्याङ्गदधरो नित्यं देवलोके महीयते ॥ २८ ॥
divyamālyāmbaradharo divyagandhavibhūṣitaḥ |
divyāṅgadadharo nityaṃ devaloke mahīyate || 28 ||
तृतीयं पारणं प्राप्य द्वादशाहफलं लभेत् ।
वसत्यमरसंकाशो वर्षाण्ययुतशो दिवि ॥ २९ ॥
tṛtīyaṃ pāraṇaṃ prāpya dvādaśāhaphalaṃ labhet |
vasatyamarasaṃkāśo varṣāṇyayutaśo divi || 29 ||
चतुर्थं वाजपेयस्य पञ्चमे द्विगुणं फलम् ।
उदितादित्यसंकाशं ज्वलन्तमनलोपमम् ॥ ३० ॥
caturthaṃ vājapeyasya pañcame dviguṇaṃ phalam |
uditādityasaṃkāśaṃ jvalantamanalopamam || 30 ||
विमानं विबुधैः सार्धमारुह्य दिवि गच्छति ।
वर्षायुतानि भवने शक्रस्य दिवि मोदते ॥ ३१ ॥
vimānaṃ vibudhaiḥ sārdhamāruhya divi gacchati |
varṣāyutāni bhavane śakrasya divi modate || 31 ||
षष्ठे द्विगुणमस्तीति सप्तमे त्रिगुणं फलम् ।
कैलासशिखराकारं वैदूर्यमणिवेदिकम् ॥ ३२ ॥
ṣaṣṭhe dviguṇamastīti saptame triguṇaṃ phalam |
kailāsaśikharākāraṃ vaidūryamaṇivedikam || 32 ||
परिक्षिप्तं च बहुधा मणिविद्रुमभूषितम् ।
विमानं समधिष्ठाय कामगं साप्सरोगणम् ॥ ३३ ॥
parikṣiptaṃ ca bahudhā maṇividrumabhūṣitam |
vimānaṃ samadhiṣṭhāya kāmagaṃ sāpsarogaṇam || 33 ||
सर्वांल्लोकान् विचरते द्वितीय इव भास्करः ।
अष्टमे राजसूयस्य पारणे लभते फलम् ॥ ३४ ॥
sarvāṃllokān vicarate dvitīya iva bhāskaraḥ |
aṣṭame rājasūyasya pāraṇe labhate phalam || 34 ||
चन्द्रोदयनिभं रम्यं विमानमधिरोहति ।
चन्द्ररश्मिप्रतीकाशैर्हयैर्युक्तं मनोजवैः ॥ ३५ ॥
candrodayanibhaṃ ramyaṃ vimānamadhirohati |
candraraśmipratīkāśairhayairyuktaṃ manojavaiḥ || 35 ||
सेव्यमानो वरस्त्रीणां चन्द्रकान्ततरैर्मुखैः ।
मेखलानां निनादेन नूपुराणां च निःस्वनैः ॥ ३६ ॥
sevyamāno varastrīṇāṃ candrakāntatarairmukhaiḥ |
mekhalānāṃ ninādena nūpurāṇāṃ ca niḥsvanaiḥ || 36 ||
अङ्के परमनारीणां सुखं सुप्तो विबुध्यते ।
नवमं क्रतुराजस्य वाजिमेधस्य भारत ॥ ३७ ॥
aṅke paramanārīṇāṃ sukhaṃ supto vibudhyate |
navamaṃ kraturājasya vājimedhasya bhārata || 37 ||
काञ्चनस्तम्भनिर्व्यूहं वैदूर्यकृतवेदिकम् ।
जाम्बूनदमयैर्दिव्यैर्गवाक्षैः सर्वतो वृतम् ॥ ३८ ॥
kāñcanastambhanirvyūhaṃ vaidūryakṛtavedikam |
jāmbūnadamayairdivyairgavākṣaiḥ sarvato vṛtam || 38 ||
सेवितं चाप्सरसंघैर्गन्धर्वैर्दिविचारिभिः ।
विमानं समधिष्ठाय श्रिया परमया ज्वलन् ॥ ३९ ॥
sevitaṃ cāpsarasaṃghairgandharvairdivicāribhiḥ |
vimānaṃ samadhiṣṭhāya śriyā paramayā jvalan || 39 ||
दिव्यमाल्याम्बरधरो दिव्यचन्दनभूषितः ।
मोदते दैवतैः सार्धं दिवि देव इवापर ॥ ४० ॥
divyamālyāmbaradharo divyacandanabhūṣitaḥ |
modate daivataiḥ sārdhaṃ divi deva ivāpara || 40 ||
दशमं पारणं प्राप्य द्विजातीनभिवन्द्य च ।
किङ्किणीजालनिर्घोषं पताकाध्वजशोभितम् ॥ ४१ ॥
daśamaṃ pāraṇaṃ prāpya dvijātīnabhivandya ca |
kiṅkiṇījālanirghoṣaṃ patākādhvajaśobhitam || 41 ||
रत्नवेदिकसंकाशं वैदूर्यमणितोरणम् ।
हेमजालपरिक्षिप्तं प्रवालवलभीमुखम् ॥ ४२ ॥
ratnavedikasaṃkāśaṃ vaidūryamaṇitoraṇam |
hemajālaparikṣiptaṃ pravālavalabhīmukham || 42 ||
गन्धर्वैर्गीतकुशलैरप्सरोभिर्निषेवितम् ।
विमानं सुकृतावासं सुखेनैवोपपद्यते ॥ ४३ ॥
gandharvairgītakuśalairapsarobhirniṣevitam |
vimānaṃ sukṛtāvāsaṃ sukhenaivopapadyate || 43 ||
मुकुटेनार्कवर्णेन जाम्बूनदविभूषणः ।
दिव्यचन्दनदिग्धाङ्गो दिव्यमाल्यविभूषितः ॥ ४४ ॥
mukuṭenārkavarṇena jāmbūnadavibhūṣaṇaḥ |
divyacandanadigdhāṅgo divyamālyavibhūṣitaḥ || 44 ||
दिव्याँल्लोकान् प्रचरति दिव्यैर्भोगैः समन्वितः ।
विबुधानां प्रसादेन श्रिया परमया युतः ॥ ४५ ॥
divyā~llokān pracarati divyairbhogaiḥ samanvitaḥ |
vibudhānāṃ prasādena śriyā paramayā yutaḥ || 45 ||
अथ वर्षगणानेवं स्वर्गलोके महीयते ।
ततो गन्धर्वसहितः सहस्राण्येकविंशतिः ॥ ४६ ॥
atha varṣagaṇānevaṃ svargaloke mahīyate |
tato gandharvasahitaḥ sahasrāṇyekaviṃśatiḥ || 46 ||
पुरंदरपुरे रम्ये शक्रेण सह मोदते ।
दिव्ययानविमानेषु लोकेषु विविधेषु च ॥ ४७ ॥
puraṃdarapure ramye śakreṇa saha modate |
divyayānavimāneṣu lokeṣu vividheṣu ca || 47 ||
दिव्यनारीगणाकीर्णो निवसत्यमरो यथा ।
ततः सूर्यस्य भवने चन्द्रस्य भवने तथा ॥ ४८ ॥
divyanārīgaṇākīrṇo nivasatyamaro yathā |
tataḥ sūryasya bhavane candrasya bhavane tathā || 48 ||
शिवस्य भवने राजन् विष्णोर्याति सलोकताम् ।
एवमेतन्महाराज नात्र कार्या विचारणा ॥ ४९ ॥
śivasya bhavane rājan viṣṇoryāti salokatām |
evametanmahārāja nātra kāryā vicāraṇā || 49 ||
श्रद्दधानेन वै भाव्यमेवमाह गुरुर्मम ।
वाचकस्य तु दातव्यं मनसा यद् यदिच्छति ॥ ५० ॥
śraddadhānena vai bhāvyamevamāha gururmama |
vācakasya tu dātavyaṃ manasā yad yadicchati || 50 ||
हस्त्यश्वरथयानादि वाहनं च विशेषतः ।
कटके कुण्डले चैव ब्रह्मसूत्रं तथापरम् ॥ ५१ ॥
hastyaśvarathayānādi vāhanaṃ ca viśeṣataḥ |
kaṭake kuṇḍale caiva brahmasūtraṃ tathāparam || 51 ||
वस्त्रं चैव विचित्रं च गन्धं चैवं विशेषतः ।
देववत् पूजयेत्तं तु विष्णुलोकमवाप्नुयात् ॥ ५२ ॥
vastraṃ caiva vicitraṃ ca gandhaṃ caivaṃ viśeṣataḥ |
devavat pūjayettaṃ tu viṣṇulokamavāpnuyāt || 52 ||
अतः परं प्रवक्ष्यामि यानि देयानि भारते ।
वाच्यमानेऽथ विप्रेभ्यो राजन् पर्वणि पर्वणि ॥ ५३ ॥
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi yāni deyāni bhārate |
vācyamāne'tha viprebhyo rājan parvaṇi parvaṇi || 53 ||
जातिं देशं च सत्यं च माहात्म्यं भरतर्षभ ।
धर्मवृत्तिं च विज्ञाय ब्राह्मणानां नराधिप ॥ ५४ ॥
jātiṃ deśaṃ ca satyaṃ ca māhātmyaṃ bharatarṣabha |
dharmavṛttiṃ ca vijñāya brāhmaṇānāṃ narādhipa || 54 ||
स्वस्ति वाच्यं द्विजैरादौ ततः कार्यं प्रवर्तयेत् ।
समाप्तपर्वणि ततः स्वशक्त्या तर्पयेद् द्विजान् ॥ ५५ ॥
svasti vācyaṃ dvijairādau tataḥ kāryaṃ pravartayet |
samāptaparvaṇi tataḥ svaśaktyā tarpayed dvijān || 55 ||
आदौ तु वाचकं चैव वस्त्रगन्धसमन्वितम् ।
विधिवद् भोजयेद् राजन् मधुपायससंयुतम् ॥ ५६ ॥
ādau tu vācakaṃ caiva vastragandhasamanvitam |
vidhivad bhojayed rājan madhupāyasasaṃyutam || 56 ||
ततो मूलफलप्रायं पायसं मधुसर्पिषा ।
आस्तीके भोजयेद् राजन् दद्याच्चैव गुडौदनम् ॥ ५७ ॥
tato mūlaphalaprāyaṃ pāyasaṃ madhusarpiṣā |
āstīke bhojayed rājan dadyāccaiva guḍaudanam || 57 ||
अपूपैश्चैव पूपैश्च मोदकैश्च समन्वितम् ।
सभापर्वणि राजेन्द्र हविष्यं भोजयेद् द्विजान् ॥ ५८ ॥
apūpaiścaiva pūpaiśca modakaiśca samanvitam |
sabhāparvaṇi rājendra haviṣyaṃ bhojayed dvijān || 58 ||
आरण्यके मूलफलैस्तर्पयेच्च द्विजोत्तमान् ।
अरणीपर्व आसाद्य जलकुम्भान् प्रदापयेत् ॥ ५९ ॥
āraṇyake mūlaphalaistarpayecca dvijottamān |
araṇīparva āsādya jalakumbhān pradāpayet || 59 ||
तर्पणानि च मुख्यानि वन्यमूलफलानि च ।
सर्वकामगुणोपेतं विप्रेभ्योऽन्नं प्रदापयेत् ॥ ६० ॥
tarpaṇāni ca mukhyāni vanyamūlaphalāni ca |
sarvakāmaguṇopetaṃ viprebhyo'nnaṃ pradāpayet || 60 ||
विराटपर्वणि तथा वासांसि विविधानि च ।
उद्योगे भरतश्रेष्ठ सर्वकामगुणान्वितम् ॥ ६१ ॥
virāṭaparvaṇi tathā vāsāṃsi vividhāni ca |
udyoge bharataśreṣṭha sarvakāmaguṇānvitam || 61 ||
भोजनं भोजयेद् विप्रान् गन्धमाल्यैरलकृतान् ।
भीष्मपर्वणि राजेन्द्र दत्त्वा यानमनुत्तमम् ।
ततः सर्वगुणोपेतमन्नं दद्यात् सुसंस्कृतम् ॥ ६२ ॥
bhojanaṃ bhojayed viprān gandhamālyairalakṛtān |
bhīṣmaparvaṇi rājendra dattvā yānamanuttamam |
tataḥ sarvaguṇopetamannaṃ dadyāt susaṃskṛtam || 62 ||
द्रोणपर्वणि विप्रेभ्यो भोजनं परमार्चितम् ।
शराश्च देया राजेन्द्र चापान्यसिवरांस्तथा ॥ ६३ ॥
droṇaparvaṇi viprebhyo bhojanaṃ paramārcitam |
śarāśca deyā rājendra cāpānyasivarāṃstathā || 63 ||
कर्णपर्वण्यपि तथा भोजनं सार्वकामिकम् ।
विप्रेभ्यः संस्कृतं सम्यग् दद्यात् संयतमानसः ॥ ६४ ॥
karṇaparvaṇyapi tathā bhojanaṃ sārvakāmikam |
viprebhyaḥ saṃskṛtaṃ samyag dadyāt saṃyatamānasaḥ || 64 ||
शल्यपर्वणि राजेन्द्र मोदकैः सगुडौदनैः ।
अपूपैस्तर्पयेच्चैव सर्वमन्नं प्रदापयेत् ॥ ६५ ॥
śalyaparvaṇi rājendra modakaiḥ saguḍaudanaiḥ |
apūpaistarpayeccaiva sarvamannaṃ pradāpayet || 65 ||
गदापर्वण्यपि तथा मुद्गमिश्रं प्रदापयेत् ।
स्त्रीपर्वणि तथा रत्नैस्तर्पयेत् तु द्विजोत्तमान् ॥ ६६ ॥
gadāparvaṇyapi tathā mudgamiśraṃ pradāpayet |
strīparvaṇi tathā ratnaistarpayet tu dvijottamān || 66 ||
घृतौदनं पुरस्ताच्च ऐषीके दापयेत् पुनः ।
ततः सर्वगुणोपेतमन्नं दद्यात् सुसंस्कृतम् ॥ ६७ ॥
ghṛtaudanaṃ purastācca aiṣīke dāpayet punaḥ |
tataḥ sarvaguṇopetamannaṃ dadyāt susaṃskṛtam || 67 ||
शान्तिपर्वण्यपि गते हविष्यं भोजयेद्द्विजान् ।
आश्वमेधिकमासाद्य भोजनं सार्वकामिकम् ॥ ६८ ॥
śāntiparvaṇyapi gate haviṣyaṃ bhojayeddvijān |
āśvamedhikamāsādya bhojanaṃ sārvakāmikam || 68 ||
तथाऽऽश्रमनिवासे तु हविष्यं भोजयेद् द्विजान् ।
मौसले सार्वगुणिकं गन्धमाल्यानुलेपनम् ॥ ६९ ॥
tathā''śramanivāse tu haviṣyaṃ bhojayed dvijān |
mausale sārvaguṇikaṃ gandhamālyānulepanam || 69 ||
महाप्रास्थानिके तद्वत् सर्वकामगुणान्वितम् ।
स्वर्गपर्वण्यपि तथा हविष्यं भोजयेद् द्विजान् ॥ ७० ॥
mahāprāsthānike tadvat sarvakāmaguṇānvitam |
svargaparvaṇyapi tathā haviṣyaṃ bhojayed dvijān || 70 ||
हरिवंशसमाप्तौ तु सहस्रं भोजयेद् द्विजान् ।
गामेकां निष्कसंयुक्तां ब्राह्मणाय निवेदयेत् ॥ ७१ ॥
harivaṃśasamāptau tu sahasraṃ bhojayed dvijān |
gāmekāṃ niṣkasaṃyuktāṃ brāhmaṇāya nivedayet || 71 ||
तदर्धेनापि दातव्या दरिद्रेणापि पार्थिव ।
प्रतिपर्वसमाप्तौ तु पुस्तकं वै विचक्षणः ॥ ७२ ॥
tadardhenāpi dātavyā daridreṇāpi pārthiva |
pratiparvasamāptau tu pustakaṃ vai vicakṣaṇaḥ || 72 ||
सुवर्णेन च संयुक्तं वाचकाय निवेदयेत् ।
हरिवंशे पर्वणि च पायसं तत्र भोजयेत् ॥ ७३ ॥
suvarṇena ca saṃyuktaṃ vācakāya nivedayet |
harivaṃśe parvaṇi ca pāyasaṃ tatra bhojayet || 73 ||
श्लोकं वा श्लोकपादं वा अक्षरं वा नृपात्मज ।
शृणुयादेकचित्तस्तु स विप्णुदयितो भवेत् ॥ ७४ ॥
ślokaṃ vā ślokapādaṃ vā akṣaraṃ vā nṛpātmaja |
śṛṇuyādekacittastu sa vipṇudayito bhavet || 74 ||
व्यासं चैव सपत्नीकं पूजयेच्च यथाविधि ।
लक्ष्मीनारायणं देवं पूजितं तं च पूजयेत् ॥ ७५ ॥
vyāsaṃ caiva sapatnīkaṃ pūjayecca yathāvidhi |
lakṣmīnārāyaṇaṃ devaṃ pūjitaṃ taṃ ca pūjayet || 75 ||
वाचकं पूजयेद् यस्तु भूमिवस्त्रसुधेनुभिः ।
विष्णुः सम्पूजितस्तेन स साक्षाद् देवकीसुतः ॥ ७६ ॥
vācakaṃ pūjayed yastu bhūmivastrasudhenubhiḥ |
viṣṇuḥ sampūjitastena sa sākṣād devakīsutaḥ || 76 ||
पारणे पारणे राजन् यथावद् भरतर्षभ ।
समाप्य सर्वाः प्रयतः संहिताः शास्त्रकोविदः ॥ ७७ ॥
pāraṇe pāraṇe rājan yathāvad bharatarṣabha |
samāpya sarvāḥ prayataḥ saṃhitāḥ śāstrakovidaḥ || 77 ||
शुभे देशे निवेश्याथ क्षौमवस्त्राभिसंवृतः ।
शुक्लाम्बरधरः श्रीमाञ्छुचिर्भूत्वा स्वलंकृतः ॥ ७८ ॥
śubhe deśe niveśyātha kṣaumavastrābhisaṃvṛtaḥ |
śuklāmbaradharaḥ śrīmāñchucirbhūtvā svalaṃkṛtaḥ || 78 ||
अर्चयेत् तं यथान्यायं गन्धमाल्यैः पृथक् पृथक् ।
संहितापुस्तकान् राजन् प्रयतः शिष्टसम्मतः ॥ ७९ ॥
arcayet taṃ yathānyāyaṃ gandhamālyaiḥ pṛthak pṛthak |
saṃhitāpustakān rājan prayataḥ śiṣṭasammataḥ || 79 ||
भक्ष्यैर्भोज्यैश्च पेयैश्च कामैश्च विविधैः शुभैः ।
हिरण्यं गां च वस्त्रं च दक्षिणामथ दापयेत् ॥ ८० ॥
bhakṣyairbhojyaiśca peyaiśca kāmaiśca vividhaiḥ śubhaiḥ |
hiraṇyaṃ gāṃ ca vastraṃ ca dakṣiṇāmatha dāpayet || 80 ||
सर्वत्र त्रिपलं स्वर्णं दातव्यं प्रणतात्मना ।
तदर्धं पादशेषं वा वित्तशाठ्यविवर्जितम् ॥ ८१ ॥
sarvatra tripalaṃ svarṇaṃ dātavyaṃ praṇatātmanā |
tadardhaṃ pādaśeṣaṃ vā vittaśāṭhyavivarjitam || 81 ||
यद् यदेवात्मनोऽभीष्टं तत् तद् देयं द्विजातये ।
सर्वथा तोषयेत् भक्त्या वाचकं गुरुमात्मनः ।
देवताः कीर्तयेत् सर्वा नरनारायणौ तथा ॥ ८२ ॥
yad yadevātmano'bhīṣṭaṃ tat tad deyaṃ dvijātaye |
sarvathā toṣayet bhaktyā vācakaṃ gurumātmanaḥ |
devatāḥ kīrtayet sarvā naranārāyaṇau tathā || 82 ||
ततो गन्धैश्च माल्यैश्च स्वलंकृतद्विजोत्तमान् ।
तर्पयेद् विविधैः कामैर्दानैश्चोच्चावचैस्तथा ॥ ८३ ॥
tato gandhaiśca mālyaiśca svalaṃkṛtadvijottamān |
tarpayed vividhaiḥ kāmairdānaiścoccāvacaistathā || 83 ||
अतिरात्रस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः ।
प्राप्नुयाच्च क्रतुफलं तथा पर्वणि पर्वणि ॥ ८४ ॥
atirātrasya yajñasya phalaṃ prāpnoti mānavaḥ |
prāpnuyācca kratuphalaṃ tathā parvaṇi parvaṇi || 84 ||
।
वाचको भरतश्रेष्ठ व्यक्ताक्षरपदस्वरः ।
भविष्यं श्रावयेद् विप्रान् भारतं भरतर्षभ ॥ ८५ ॥
|
vācako bharataśreṣṭha vyaktākṣarapadasvaraḥ |
bhaviṣyaṃ śrāvayed viprān bhārataṃ bharatarṣabha || 85 ||
भुक्तवत्सु द्विजेन्द्रेषु यथावत् सम्प्रदापयेत् ।
वाचकं भरतश्रेष्ठ भोजयित्वा स्वलंकृतम् ॥ ८६ ॥
bhuktavatsu dvijendreṣu yathāvat sampradāpayet |
vācakaṃ bharataśreṣṭha bhojayitvā svalaṃkṛtam || 86 ||
वाचके परितुष्टे तु शुभा प्रीतिरनुत्तमा ।
ब्राह्मणेषु च तुष्टेषु प्रसन्नाः सर्वदेवताः ॥ ८७ ॥
vācake parituṣṭe tu śubhā prītiranuttamā |
brāhmaṇeṣu ca tuṣṭeṣu prasannāḥ sarvadevatāḥ || 87 ||
ततो हि भरणं कार्यं द्विजानां भरतर्षभ ।
सर्वकामैर्यथान्यायं साधुभिश्च यथाक्रमम् ॥ ८८ ॥
tato hi bharaṇaṃ kāryaṃ dvijānāṃ bharatarṣabha |
sarvakāmairyathānyāyaṃ sādhubhiśca yathākramam || 88 ||
इत्येष विधिरुद्दिष्टो मया ते द्विपदां वर ।
श्रद्दधानेन वै भाव्यं यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ ८९ ॥
ityeṣa vidhiruddiṣṭo mayā te dvipadāṃ vara |
śraddadhānena vai bhāvyaṃ yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi || 89 ||
भारतश्रवणे राजन् पारणे च नृपोत्तम ।
सदा यत्नवता भाव्यं श्रेयस्तु परमिच्छता ॥ ९० ॥
bhārataśravaṇe rājan pāraṇe ca nṛpottama |
sadā yatnavatā bhāvyaṃ śreyastu paramicchatā || 90 ||
भारतं शृणुयान्नित्यं भारतं परिकीर्तयेत् ।
भारतं भवने यस्य तस्य हस्तगतो जयः ॥ ९१ ॥
bhārataṃ śṛṇuyānnityaṃ bhārataṃ parikīrtayet |
bhārataṃ bhavane yasya tasya hastagato jayaḥ || 91 ||
भारतं परमं पुण्यं भारते विविधाः कथाः ।
भारतं सेव्यते देवैर्भारतं परिकीर्तयेत् ॥ ९२ ॥
bhārataṃ paramaṃ puṇyaṃ bhārate vividhāḥ kathāḥ |
bhārataṃ sevyate devairbhārataṃ parikīrtayet || 92 ||
भारतं सर्वशास्त्राणामुत्तमं भरतर्षभ ।
भारतात् प्राप्यते मोक्षस्तत्त्वमेतद् ब्रवीमि ते ॥ ९३ ॥
bhārataṃ sarvaśāstrāṇāmuttamaṃ bharatarṣabha |
bhāratāt prāpyate mokṣastattvametad bravīmi te || 93 ||
महाभारतमाख्यानं क्षितिं गां च सरस्वतीम् ।
ब्राह्मणं केशवं चापि कीर्तयन् नावसीदति ॥ ९४ ॥
mahābhāratamākhyānaṃ kṣitiṃ gāṃ ca sarasvatīm |
brāhmaṇaṃ keśavaṃ cāpi kīrtayan nāvasīdati || 94 ||
वेदे रामायणे पुण्ये भारते भरतर्षभ ।
आदौ चान्ते च मध्ये च हरिः सर्वत्र गीयते ॥ ९५ ॥
vede rāmāyaṇe puṇye bhārate bharatarṣabha |
ādau cānte ca madhye ca hariḥ sarvatra gīyate || 95 ||
यत्र विष्णुकथा दिव्याः श्रुतयश्च सनातनाः ।
तच्छ्रोतव्यं मनुष्येण परं पदमिहेच्छता ॥ ९६ ॥
yatra viṣṇukathā divyāḥ śrutayaśca sanātanāḥ |
tacchrotavyaṃ manuṣyeṇa paraṃ padamihecchatā || 96 ||
एतत् पवित्रं परममेतद् धर्मनिदर्शनम् ।
एतत् सर्वगुणोपेतं श्रोतव्यं भूतिमिच्छता ॥ ९७ ॥
etat pavitraṃ paramametad dharmanidarśanam |
etat sarvaguṇopetaṃ śrotavyaṃ bhūtimicchatā || 97 ||
क्रियतेऽसारसंसारे वाञ्छितस्यैव कारणम् ।
हरिवंशस्य श्रवणमिति द्वैपायनोऽब्रवीत् ॥ ९८ ॥
kriyate'sārasaṃsāre vāñchitasyaiva kāraṇam |
harivaṃśasya śravaṇamiti dvaipāyano'bravīt || 98 ||
अश्वमेधसहस्रेण वाजपेयशतैस्तथा ।
यत् फलं प्राप्यते पुंभिस्तद्धरेर्वंशपारणात् ॥ ९९ ॥
aśvamedhasahasreṇa vājapeyaśataistathā |
yat phalaṃ prāpyate puṃbhistaddharervaṃśapāraṇāt || 99 ||
अजरममरमेकं ध्येयमाद्यन्तशून्यं सगुणमगुणमाद्यं स्थूलमत्यन्तसूक्ष्मम् ।
निरुपममनुमेयं योगिनां ज्ञानगम्यं त्रिभुवनगुरुमीशं त्वां प्रपन्नोऽस्मि विष्णो ॥ १०० ॥
ajaramamaramekaṃ dhyeyamādyantaśūnyaṃ saguṇamaguṇamādyaṃ sthūlamatyantasūkṣmam |
nirupamamanumeyaṃ yogināṃ jñānagamyaṃ tribhuvanagurumīśaṃ tvāṃ prapanno'smi viṣṇo || 100 ||
सर्वस्तरतु दुर्गाणि सर्वो भद्राणि पश्यतु ।
सर्वेषां वाञ्छिता अर्था भवन्त्वस्य च पारणात् ॥ १०१ ॥
sarvastaratu durgāṇi sarvo bhadrāṇi paśyatu |
sarveṣāṃ vāñchitā arthā bhavantvasya ca pāraṇāt || 101 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).