हरिवंशपर्व · अध्यायः ३४
Catustriṃśo'dhyāyaḥ
॥
A chapter of the Harivamsha.
41 verses·Sanskrit with transliteration
चतुस्त्रिंशोऽध्यायः ।
वैशम्पायन उवाच ।
गान्धारी चैव माद्री च क्रोष्टोर्भार्ये बभूवतुः ।
गान्धारी जनयामास अनमित्रं महाबलम् ॥ १ ॥
catustriṃśo'dhyāyaḥ |
vaiśampāyana uvāca |
gāndhārī caiva mādrī ca kroṣṭorbhārye babhūvatuḥ |
gāndhārī janayāmāsa anamitraṃ mahābalam || 1 ||
माद्री युधाजितं पुत्रं ततोऽन्यं देवमीढुषम् ।
तेषां वंशस्त्रिधा भूतो वृष्णीनां कुलवर्धनः ॥ २ ॥
mādrī yudhājitaṃ putraṃ tato'nyaṃ devamīḍhuṣam |
teṣāṃ vaṃśastridhā bhūto vṛṣṇīnāṃ kulavardhanaḥ || 2 ||
माद्र्याः पुत्रस्य जज्ञाते सुतौ वृष्ण्यन्धकावुभौ ।
जज्ञाते तनयौ वृष्णेः श्वफल्कश्चित्रकस्तथा ॥ ३ ॥
mādryāḥ putrasya jajñāte sutau vṛṣṇyandhakāvubhau |
jajñāte tanayau vṛṣṇeḥ śvaphalkaścitrakastathā || 3 ||
श्वफल्कस्तु महाराज धर्मात्मा यत्र वर्तते ।
नास्ति व्याधिभयं तत्र नावर्षभयमप्युत ॥ ४ ॥
śvaphalkastu mahārāja dharmātmā yatra vartate |
nāsti vyādhibhayaṃ tatra nāvarṣabhayamapyuta || 4 ||
कदाचित् काशिराजस्य विभोर्भरतसत्तम ।
त्रीणि वर्षाणि विषये नावर्षत् पाकशासनः ॥ ५ ॥
kadācit kāśirājasya vibhorbharatasattama |
trīṇi varṣāṇi viṣaye nāvarṣat pākaśāsanaḥ || 5 ||
स तत्र वासयामास श्वफल्कं परमार्चितम् ।
श्वफल्कपरिवर्ते चं ववर्ष हरिवाहनः ॥ ६ ॥
sa tatra vāsayāmāsa śvaphalkaṃ paramārcitam |
śvaphalkaparivarte caṃ vavarṣa harivāhanaḥ || 6 ||
श्वफल्कः काशिराजस्य सुतां भार्यामविन्दत ।
गान्दिनीं नाम सा गां तु ददौ विप्रेषु नित्यशः ॥ ७ ॥
śvaphalkaḥ kāśirājasya sutāṃ bhāryāmavindata |
gāndinīṃ nāma sā gāṃ tu dadau vipreṣu nityaśaḥ || 7 ||
सा मातुरुदरस्था तु बहून् वर्षगणान् किल ।
निवसन्ती न वै जज्ञे गर्भस्थां तां पिताब्रवीत् ॥ ८ ॥
sā māturudarasthā tu bahūn varṣagaṇān kila |
nivasantī na vai jajñe garbhasthāṃ tāṃ pitābravīt || 8 ||
जायस्व शीघ्रं भद्रं ते किमर्थमिह तिष्ठसि ।
प्रोवाच चैनं गर्भस्था कन्या गां च दिने दिने ॥ ९ ॥
jāyasva śīghraṃ bhadraṃ te kimarthamiha tiṣṭhasi |
provāca cainaṃ garbhasthā kanyā gāṃ ca dine dine || 9 ||
यदि दद्यां ततोऽद्याहं जाययिष्यामि तां पिता ।
तथेत्युवाच तं चास्याः पिता काममपूरयत् ॥ १० ॥
yadi dadyāṃ tato'dyāhaṃ jāyayiṣyāmi tāṃ pitā |
tathetyuvāca taṃ cāsyāḥ pitā kāmamapūrayat || 10 ||
दाता यज्वा च धीरश्च श्रुतवानतिथिप्रियः ।
अक्रूरः सुषुवे तस्माच्छ्वफल्काद्भूरिदक्षिणः ॥ ११ ॥
dātā yajvā ca dhīraśca śrutavānatithipriyaḥ |
akrūraḥ suṣuve tasmācchvaphalkādbhūridakṣiṇaḥ || 11 ||
उपासङ्गस्तथा मद्गुर्मृदुरश्चारिमेजयः ।
अविक्षिपस्तथोपेक्षः शत्रुघ्नोऽथारिमर्दनः ॥ १२ ॥
upāsaṅgastathā madgurmṛduraścārimejayaḥ |
avikṣipastathopekṣaḥ śatrughno'thārimardanaḥ || 12 ||
धर्मधृग्यतिधर्मा च गृध्रो भोजोऽन्धकस्तथा ।
आवाहप्रतिवाहौ च सुन्दरी च वराङ्गना ॥ १३ ॥
dharmadhṛgyatidharmā ca gṛdhro bhojo'ndhakastathā |
āvāhaprativāhau ca sundarī ca varāṅganā || 13 ||
अक्रूरेणोग्रसेनायां सुगात्र्यां कुरुनन्दन ।
प्रसेनश्चोपदेवश्च जज्ञाते देववर्चसौ ॥ १४ ॥
akrūreṇograsenāyāṃ sugātryāṃ kurunandana |
prasenaścopadevaśca jajñāte devavarcasau || 14 ||
चित्रकस्याभवन् पुत्राः पृथुर्विपृथुरेव च ।
अश्वग्रीवोऽश्वबाहुश्च सुपार्श्वकगवेषणौ ॥ १५ ॥
citrakasyābhavan putrāḥ pṛthurvipṛthureva ca |
aśvagrīvo'śvabāhuśca supārśvakagaveṣaṇau || 15 ||
अरिष्टनेमिरश्वश्च सुधर्मा धर्मभृत्तथा ।
सुवाहुर्बहुबाहुश्च श्रविष्ठाश्रवणे स्त्रियौ ॥ १६ ॥
ariṣṭanemiraśvaśca sudharmā dharmabhṛttathā |
suvāhurbahubāhuśca śraviṣṭhāśravaṇe striyau || 16 ||
अश्मक्यां जनयामास शूरं वै देवमीढुषः ।
महिष्यां जज्ञिरे शूराद् भोज्यायां पुरुषा दश ॥ १७ ॥
aśmakyāṃ janayāmāsa śūraṃ vai devamīḍhuṣaḥ |
mahiṣyāṃ jajñire śūrād bhojyāyāṃ puruṣā daśa || 17 ||
वसुदेवो महाबाहुः पूर्वमानकदुन्दुभिः ।
जज्ञे यस्य प्रसूतस्य दुन्दुभ्यः प्राणदन् दिवि ॥ १८ ॥
vasudevo mahābāhuḥ pūrvamānakadundubhiḥ |
jajñe yasya prasūtasya dundubhyaḥ prāṇadan divi || 18 ||
आकानां च संह्रादः सुमहानभवद् दिवि ।
पपात पुष्पवर्षं च शूरस्य भवने महत् ॥ १९ ॥
ākānāṃ ca saṃhrādaḥ sumahānabhavad divi |
papāta puṣpavarṣaṃ ca śūrasya bhavane mahat || 19 ||
मनुष्यलोके कृत्स्नेऽपि रूपे नास्ति समो भुवि ।
यस्यासीत्पुरुषाग्र्यस्य कान्तिश्चन्द्रमसो यथा ॥ २० ॥
manuṣyaloke kṛtsne'pi rūpe nāsti samo bhuvi |
yasyāsītpuruṣāgryasya kāntiścandramaso yathā || 20 ||
देवभागस्ततो जज्ञे तथा देवश्रवाः पुनः ।
अनाधृष्टिः कनवको वत्सावानथ गृञ्जिमः ॥ २१ ॥
devabhāgastato jajñe tathā devaśravāḥ punaḥ |
anādhṛṣṭiḥ kanavako vatsāvānatha gṛñjimaḥ || 21 ||
श्यामः शमीको गण्डूषः पञ्च चास्य वराङ्गनाः ।
पृथुकीर्तिः पृथा चैव श्रुतदेवा श्रुतश्रवाः ॥ २२ ॥
śyāmaḥ śamīko gaṇḍūṣaḥ pañca cāsya varāṅganāḥ |
pṛthukīrtiḥ pṛthā caiva śrutadevā śrutaśravāḥ || 22 ||
राजाधिदेवी च तथा पञ्चैता वीरमातरः ।
पृथां दुहितरं वव्रे कुन्तिस्तां कुरुनन्दन ॥ २३ ॥
rājādhidevī ca tathā pañcaitā vīramātaraḥ |
pṛthāṃ duhitaraṃ vavre kuntistāṃ kurunandana || 23 ||
शूरः पूज्याय वृद्धाय कुन्तिभोजाय तां ददौ ।
तस्मात्कुन्तीति विख्याता कुन्तिभोजात्मजा पृथा ॥ २४ ॥
śūraḥ pūjyāya vṛddhāya kuntibhojāya tāṃ dadau |
tasmātkuntīti vikhyātā kuntibhojātmajā pṛthā || 24 ||
अन्त्यस्य श्रुतदेवायां जगृहुः सुषुवे सुतः ।
श्रुतश्रवायां चैद्यस्य शिशुपालो महाबलः ॥ २५ ॥
antyasya śrutadevāyāṃ jagṛhuḥ suṣuve sutaḥ |
śrutaśravāyāṃ caidyasya śiśupālo mahābalaḥ || 25 ||
हिरण्यकशिपुर्योऽसौ दैत्यराजोऽभवत्पुरा ।
पृथुकीर्त्यां तु तनयः संजज्ञे वृद्धशर्मणः ॥ २६ ॥
hiraṇyakaśipuryo'sau daityarājo'bhavatpurā |
pṛthukīrtyāṃ tu tanayaḥ saṃjajñe vṛddhaśarmaṇaḥ || 26 ||
करूषाधिपतिर्वीरो दन्तवक्रो महाबलः ।
पृथां दुहितरं चक्रे कुन्तिस्तां पाण्डुरावहत् ॥ २७ ॥
karūṣādhipatirvīro dantavakro mahābalaḥ |
pṛthāṃ duhitaraṃ cakre kuntistāṃ pāṇḍurāvahat || 27 ||
यस्यां स धर्मविद् राजा धर्माज्जज्ञे युधिष्ठिरः ।
भीमसेनस्तथा वातादिन्द्राच्चैव धनंजयः ॥ २८ ॥
yasyāṃ sa dharmavid rājā dharmājjajñe yudhiṣṭhiraḥ |
bhīmasenastathā vātādindrāccaiva dhanaṃjayaḥ || 28 ||
लोकेऽप्रतिरथो वीरः शक्रतुल्यपराक्रमः ।
अनमित्राच्छिनिर्जज्ञे कनिष्ठाद्वृष्णिनन्दनात् ॥ २९ ॥
loke'pratiratho vīraḥ śakratulyaparākramaḥ |
anamitrācchinirjajñe kaniṣṭhādvṛṣṇinandanāt || 29 ||
शैनेयः सत्यकस्तस्माद्युयुधानश्च सात्यकिः ।
असङ्गो युयुधानस्य भूमिस्तस्याभवत्सुतः ॥ ३० ॥
śaineyaḥ satyakastasmādyuyudhānaśca sātyakiḥ |
asaṅgo yuyudhānasya bhūmistasyābhavatsutaḥ || 30 ||
भूमेर्युगधरः पुत्र इति वंशः समाप्यते ।
उद्धवो देवभागस्य महाभागः सुतोऽभवत् ।
पण्डितानां परं प्राहुर्देवश्रवसमुद्धवम् ॥ ३१ ॥
bhūmeryugadharaḥ putra iti vaṃśaḥ samāpyate |
uddhavo devabhāgasya mahābhāgaḥ suto'bhavat |
paṇḍitānāṃ paraṃ prāhurdevaśravasamuddhavam || 31 ||
अश्मक्यां प्राप्तवान् पुत्रमनाधृष्टिर्यशस्विनम् ।
निवृत्तशत्रुं शत्रुघ्नं देवश्रवा व्यजायत ॥ ३२ ॥
aśmakyāṃ prāptavān putramanādhṛṣṭiryaśasvinam |
nivṛttaśatruṃ śatrughnaṃ devaśravā vyajāyata || 32 ||
देवश्रवाः प्रजातस्तु नैषादिर्यः प्रतिश्रुतः ।
एकलव्यो महाराज निषादैः परिवर्धितः ॥ ३३ ॥
devaśravāḥ prajātastu naiṣādiryaḥ pratiśrutaḥ |
ekalavyo mahārāja niṣādaiḥ parivardhitaḥ || 33 ||
वत्सावते त्वपुत्राय वसुदेवः प्रतापवान् ।
अद्भिर्ददौ सुतं वीरं शौरिः कौशिकमौरसम् ॥ ३४ ॥
vatsāvate tvaputrāya vasudevaḥ pratāpavān |
adbhirdadau sutaṃ vīraṃ śauriḥ kauśikamaurasam || 34 ||
गण्डूषाय त्वपुत्राय विष्वक्सेनो ददौ सुतान् ।
चारुदेष्णं सुचारुं च पञ्चालं कृतलक्षणम् ॥ ३५ ॥
gaṇḍūṣāya tvaputrāya viṣvakseno dadau sutān |
cārudeṣṇaṃ sucāruṃ ca pañcālaṃ kṛtalakṣaṇam || 35 ||
असंग्रामेण यो चीरो नावर्तत कदाचन ।
रौक्मिणेयो महाबाहुः कनीयान् पुरुषर्षभ ॥ ३६ ॥
asaṃgrāmeṇa yo cīro nāvartata kadācana |
raukmiṇeyo mahābāhuḥ kanīyān puruṣarṣabha || 36 ||
वायसानां सहस्राणि यं यान्तं पृष्ठतोऽन्वयुः ।
चारुमांसानि भोक्ष्यामश्चारुदेष्णहतानि तु ॥ ३७ ॥
vāyasānāṃ sahasrāṇi yaṃ yāntaṃ pṛṣṭhato'nvayuḥ |
cārumāṃsāni bhokṣyāmaścārudeṣṇahatāni tu || 37 ||
तन्द्रिजस्तन्द्रिपालश्च सुतौ कनवकस्य तु ।
वीरश्चाश्वहनश्चैव वीरौ तावथ गृञ्जिमौ ॥ ३८ ॥
tandrijastandripālaśca sutau kanavakasya tu |
vīraścāśvahanaścaiva vīrau tāvatha gṛñjimau || 38 ||
श्यामपुत्रः शमीकस्तु शमीको राज्यमावहत् ।
जुगुप्समानौ भोजत्वाद् राजसूयमवाप सः ।
अजातशत्रुः शत्रूणां जज्ञे तस्य विनाशनः ॥ ३९ ॥
śyāmaputraḥ śamīkastu śamīko rājyamāvahat |
jugupsamānau bhojatvād rājasūyamavāpa saḥ |
ajātaśatruḥ śatrūṇāṃ jajñe tasya vināśanaḥ || 39 ||
वसुदेवसुतान्वीरान्कीर्तयिष्यामि ताञ्छृणु ॥ ४० ॥
vasudevasutānvīrānkīrtayiṣyāmi tāñchṛṇu || 40 ||
वृष्णेस्त्रिविधमेतत् तु बहुशाखं महौजसम् ।
धारयन् विपुलं वंशं नानर्थैरिह युज्यते ॥ ४१ ॥
vṛṣṇestrividhametat tu bahuśākhaṃ mahaujasam |
dhārayan vipulaṃ vaṃśaṃ nānarthairiha yujyate || 41 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).