Skip to content

हरिवंशपर्व · अध्यायः ३४

Catustriṃśo'dhyāyaḥ

A chapter of the Harivamsha.

41 versesSanskrit with transliteration

The child Krishna among the cowherds of Vraja.

चतुस्त्रिंशोऽध्यायः । वैशम्पायन उवाच । गान्धारी चैव माद्री च क्रोष्टोर्भार्ये बभूवतुः । गान्धारी जनयामास अनमित्रं महाबलम् ॥ १ ॥

catustriṃśo'dhyāyaḥ | vaiśampāyana uvāca | gāndhārī caiva mādrī ca kroṣṭorbhārye babhūvatuḥ | gāndhārī janayāmāsa anamitraṃ mahābalam || 1 ||

Report an error

माद्री युधाजितं पुत्रं ततोऽन्यं देवमीढुषम् । तेषां वंशस्त्रिधा भूतो वृष्णीनां कुलवर्धनः ॥ २ ॥

mādrī yudhājitaṃ putraṃ tato'nyaṃ devamīḍhuṣam | teṣāṃ vaṃśastridhā bhūto vṛṣṇīnāṃ kulavardhanaḥ || 2 ||

Report an error

माद्र्याः पुत्रस्य जज्ञाते सुतौ वृष्ण्यन्धकावुभौ । जज्ञाते तनयौ वृष्णेः श्वफल्कश्चित्रकस्तथा ॥ ३ ॥

mādryāḥ putrasya jajñāte sutau vṛṣṇyandhakāvubhau | jajñāte tanayau vṛṣṇeḥ śvaphalkaścitrakastathā || 3 ||

Report an error

श्वफल्कस्तु महाराज धर्मात्मा यत्र वर्तते । नास्ति व्याधिभयं तत्र नावर्षभयमप्युत ॥ ४ ॥

śvaphalkastu mahārāja dharmātmā yatra vartate | nāsti vyādhibhayaṃ tatra nāvarṣabhayamapyuta || 4 ||

Report an error

कदाचित् काशिराजस्य विभोर्भरतसत्तम । त्रीणि वर्षाणि विषये नावर्षत् पाकशासनः ॥ ५ ॥

kadācit kāśirājasya vibhorbharatasattama | trīṇi varṣāṇi viṣaye nāvarṣat pākaśāsanaḥ || 5 ||

Report an error

स तत्र वासयामास श्वफल्कं परमार्चितम् । श्वफल्कपरिवर्ते चं ववर्ष हरिवाहनः ॥ ६ ॥

sa tatra vāsayāmāsa śvaphalkaṃ paramārcitam | śvaphalkaparivarte caṃ vavarṣa harivāhanaḥ || 6 ||

Report an error

श्वफल्कः काशिराजस्य सुतां भार्यामविन्दत । गान्दिनीं नाम सा गां तु ददौ विप्रेषु नित्यशः ॥ ७ ॥

śvaphalkaḥ kāśirājasya sutāṃ bhāryāmavindata | gāndinīṃ nāma sā gāṃ tu dadau vipreṣu nityaśaḥ || 7 ||

Report an error

सा मातुरुदरस्था तु बहून् वर्षगणान् किल । निवसन्ती न वै जज्ञे गर्भस्थां तां पिताब्रवीत् ॥ ८ ॥

sā māturudarasthā tu bahūn varṣagaṇān kila | nivasantī na vai jajñe garbhasthāṃ tāṃ pitābravīt || 8 ||

Report an error

जायस्व शीघ्रं भद्रं ते किमर्थमिह तिष्ठसि । प्रोवाच चैनं गर्भस्था कन्या गां च दिने दिने ॥ ९ ॥

jāyasva śīghraṃ bhadraṃ te kimarthamiha tiṣṭhasi | provāca cainaṃ garbhasthā kanyā gāṃ ca dine dine || 9 ||

Report an error

यदि दद्यां ततोऽद्याहं जाययिष्यामि तां पिता । तथेत्युवाच तं चास्याः पिता काममपूरयत् ॥ १० ॥

yadi dadyāṃ tato'dyāhaṃ jāyayiṣyāmi tāṃ pitā | tathetyuvāca taṃ cāsyāḥ pitā kāmamapūrayat || 10 ||

Report an error

दाता यज्वा च धीरश्च श्रुतवानतिथिप्रियः । अक्रूरः सुषुवे तस्माच्छ्वफल्काद्भूरिदक्षिणः ॥ ११ ॥

dātā yajvā ca dhīraśca śrutavānatithipriyaḥ | akrūraḥ suṣuve tasmācchvaphalkādbhūridakṣiṇaḥ || 11 ||

Report an error

उपासङ्गस्तथा मद्गुर्मृदुरश्चारिमेजयः । अविक्षिपस्तथोपेक्षः शत्रुघ्नोऽथारिमर्दनः ॥ १२ ॥

upāsaṅgastathā madgurmṛduraścārimejayaḥ | avikṣipastathopekṣaḥ śatrughno'thārimardanaḥ || 12 ||

Report an error

धर्मधृग्यतिधर्मा च गृध्रो भोजोऽन्धकस्तथा । आवाहप्रतिवाहौ च सुन्दरी च वराङ्गना ॥ १३ ॥

dharmadhṛgyatidharmā ca gṛdhro bhojo'ndhakastathā | āvāhaprativāhau ca sundarī ca varāṅganā || 13 ||

Report an error

अक्रूरेणोग्रसेनायां सुगात्र्यां कुरुनन्दन । प्रसेनश्चोपदेवश्च जज्ञाते देववर्चसौ ॥ १४ ॥

akrūreṇograsenāyāṃ sugātryāṃ kurunandana | prasenaścopadevaśca jajñāte devavarcasau || 14 ||

Report an error

चित्रकस्याभवन् पुत्राः पृथुर्विपृथुरेव च । अश्वग्रीवोऽश्वबाहुश्च सुपार्श्वकगवेषणौ ॥ १५ ॥

citrakasyābhavan putrāḥ pṛthurvipṛthureva ca | aśvagrīvo'śvabāhuśca supārśvakagaveṣaṇau || 15 ||

Report an error

अरिष्टनेमिरश्वश्च सुधर्मा धर्मभृत्तथा । सुवाहुर्बहुबाहुश्च श्रविष्ठाश्रवणे स्त्रियौ ॥ १६ ॥

ariṣṭanemiraśvaśca sudharmā dharmabhṛttathā | suvāhurbahubāhuśca śraviṣṭhāśravaṇe striyau || 16 ||

Report an error

अश्मक्यां जनयामास शूरं वै देवमीढुषः । महिष्यां जज्ञिरे शूराद् भोज्यायां पुरुषा दश ॥ १७ ॥

aśmakyāṃ janayāmāsa śūraṃ vai devamīḍhuṣaḥ | mahiṣyāṃ jajñire śūrād bhojyāyāṃ puruṣā daśa || 17 ||

Report an error

वसुदेवो महाबाहुः पूर्वमानकदुन्दुभिः । जज्ञे यस्य प्रसूतस्य दुन्दुभ्यः प्राणदन् दिवि ॥ १८ ॥

vasudevo mahābāhuḥ pūrvamānakadundubhiḥ | jajñe yasya prasūtasya dundubhyaḥ prāṇadan divi || 18 ||

Report an error

आकानां च संह्रादः सुमहानभवद् दिवि । पपात पुष्पवर्षं च शूरस्य भवने महत् ॥ १९ ॥

ākānāṃ ca saṃhrādaḥ sumahānabhavad divi | papāta puṣpavarṣaṃ ca śūrasya bhavane mahat || 19 ||

Report an error

मनुष्यलोके कृत्स्नेऽपि रूपे नास्ति समो भुवि । यस्यासीत्पुरुषाग्र्यस्य कान्तिश्चन्द्रमसो यथा ॥ २० ॥

manuṣyaloke kṛtsne'pi rūpe nāsti samo bhuvi | yasyāsītpuruṣāgryasya kāntiścandramaso yathā || 20 ||

Report an error

देवभागस्ततो जज्ञे तथा देवश्रवाः पुनः । अनाधृष्टिः कनवको वत्सावानथ गृञ्जिमः ॥ २१ ॥

devabhāgastato jajñe tathā devaśravāḥ punaḥ | anādhṛṣṭiḥ kanavako vatsāvānatha gṛñjimaḥ || 21 ||

Report an error

श्यामः शमीको गण्डूषः पञ्च चास्य वराङ्गनाः । पृथुकीर्तिः पृथा चैव श्रुतदेवा श्रुतश्रवाः ॥ २२ ॥

śyāmaḥ śamīko gaṇḍūṣaḥ pañca cāsya varāṅganāḥ | pṛthukīrtiḥ pṛthā caiva śrutadevā śrutaśravāḥ || 22 ||

Report an error

राजाधिदेवी च तथा पञ्चैता वीरमातरः । पृथां दुहितरं वव्रे कुन्तिस्तां कुरुनन्दन ॥ २३ ॥

rājādhidevī ca tathā pañcaitā vīramātaraḥ | pṛthāṃ duhitaraṃ vavre kuntistāṃ kurunandana || 23 ||

Report an error

शूरः पूज्याय वृद्धाय कुन्तिभोजाय तां ददौ । तस्मात्कुन्तीति विख्याता कुन्तिभोजात्मजा पृथा ॥ २४ ॥

śūraḥ pūjyāya vṛddhāya kuntibhojāya tāṃ dadau | tasmātkuntīti vikhyātā kuntibhojātmajā pṛthā || 24 ||

Report an error

अन्त्यस्य श्रुतदेवायां जगृहुः सुषुवे सुतः । श्रुतश्रवायां चैद्यस्य शिशुपालो महाबलः ॥ २५ ॥

antyasya śrutadevāyāṃ jagṛhuḥ suṣuve sutaḥ | śrutaśravāyāṃ caidyasya śiśupālo mahābalaḥ || 25 ||

Report an error

हिरण्यकशिपुर्योऽसौ दैत्यराजोऽभवत्पुरा । पृथुकीर्त्यां तु तनयः संजज्ञे वृद्धशर्मणः ॥ २६ ॥

hiraṇyakaśipuryo'sau daityarājo'bhavatpurā | pṛthukīrtyāṃ tu tanayaḥ saṃjajñe vṛddhaśarmaṇaḥ || 26 ||

Report an error

करूषाधिपतिर्वीरो दन्तवक्रो महाबलः । पृथां दुहितरं चक्रे कुन्तिस्तां पाण्डुरावहत् ॥ २७ ॥

karūṣādhipatirvīro dantavakro mahābalaḥ | pṛthāṃ duhitaraṃ cakre kuntistāṃ pāṇḍurāvahat || 27 ||

Report an error

यस्यां स धर्मविद् राजा धर्माज्जज्ञे युधिष्ठिरः । भीमसेनस्तथा वातादिन्द्राच्चैव धनंजयः ॥ २८ ॥

yasyāṃ sa dharmavid rājā dharmājjajñe yudhiṣṭhiraḥ | bhīmasenastathā vātādindrāccaiva dhanaṃjayaḥ || 28 ||

Report an error

लोकेऽप्रतिरथो वीरः शक्रतुल्यपराक्रमः । अनमित्राच्छिनिर्जज्ञे कनिष्ठाद्वृष्णिनन्दनात् ॥ २९ ॥

loke'pratiratho vīraḥ śakratulyaparākramaḥ | anamitrācchinirjajñe kaniṣṭhādvṛṣṇinandanāt || 29 ||

Report an error

शैनेयः सत्यकस्तस्माद्युयुधानश्च सात्यकिः । असङ्गो युयुधानस्य भूमिस्तस्याभवत्सुतः ॥ ३० ॥

śaineyaḥ satyakastasmādyuyudhānaśca sātyakiḥ | asaṅgo yuyudhānasya bhūmistasyābhavatsutaḥ || 30 ||

Report an error

भूमेर्युगधरः पुत्र इति वंशः समाप्यते । उद्धवो देवभागस्य महाभागः सुतोऽभवत् । पण्डितानां परं प्राहुर्देवश्रवसमुद्धवम् ॥ ३१ ॥

bhūmeryugadharaḥ putra iti vaṃśaḥ samāpyate | uddhavo devabhāgasya mahābhāgaḥ suto'bhavat | paṇḍitānāṃ paraṃ prāhurdevaśravasamuddhavam || 31 ||

Report an error

अश्मक्यां प्राप्तवान् पुत्रमनाधृष्टिर्यशस्विनम् । निवृत्तशत्रुं शत्रुघ्नं देवश्रवा व्यजायत ॥ ३२ ॥

aśmakyāṃ prāptavān putramanādhṛṣṭiryaśasvinam | nivṛttaśatruṃ śatrughnaṃ devaśravā vyajāyata || 32 ||

Report an error

देवश्रवाः प्रजातस्तु नैषादिर्यः प्रतिश्रुतः । एकलव्यो महाराज निषादैः परिवर्धितः ॥ ३३ ॥

devaśravāḥ prajātastu naiṣādiryaḥ pratiśrutaḥ | ekalavyo mahārāja niṣādaiḥ parivardhitaḥ || 33 ||

Report an error

वत्सावते त्वपुत्राय वसुदेवः प्रतापवान् । अद्भिर्ददौ सुतं वीरं शौरिः कौशिकमौरसम् ॥ ३४ ॥

vatsāvate tvaputrāya vasudevaḥ pratāpavān | adbhirdadau sutaṃ vīraṃ śauriḥ kauśikamaurasam || 34 ||

Report an error

गण्डूषाय त्वपुत्राय विष्वक्सेनो ददौ सुतान् । चारुदेष्णं सुचारुं च पञ्चालं कृतलक्षणम् ॥ ३५ ॥

gaṇḍūṣāya tvaputrāya viṣvakseno dadau sutān | cārudeṣṇaṃ sucāruṃ ca pañcālaṃ kṛtalakṣaṇam || 35 ||

Report an error

असंग्रामेण यो चीरो नावर्तत कदाचन । रौक्मिणेयो महाबाहुः कनीयान् पुरुषर्षभ ॥ ३६ ॥

asaṃgrāmeṇa yo cīro nāvartata kadācana | raukmiṇeyo mahābāhuḥ kanīyān puruṣarṣabha || 36 ||

Report an error

वायसानां सहस्राणि यं यान्तं पृष्ठतोऽन्वयुः । चारुमांसानि भोक्ष्यामश्चारुदेष्णहतानि तु ॥ ३७ ॥

vāyasānāṃ sahasrāṇi yaṃ yāntaṃ pṛṣṭhato'nvayuḥ | cārumāṃsāni bhokṣyāmaścārudeṣṇahatāni tu || 37 ||

Report an error

तन्द्रिजस्तन्द्रिपालश्च सुतौ कनवकस्य तु । वीरश्चाश्वहनश्चैव वीरौ तावथ गृञ्जिमौ ॥ ३८ ॥

tandrijastandripālaśca sutau kanavakasya tu | vīraścāśvahanaścaiva vīrau tāvatha gṛñjimau || 38 ||

Report an error

श्यामपुत्रः शमीकस्तु शमीको राज्यमावहत् । जुगुप्समानौ भोजत्वाद् राजसूयमवाप सः । अजातशत्रुः शत्रूणां जज्ञे तस्य विनाशनः ॥ ३९ ॥

śyāmaputraḥ śamīkastu śamīko rājyamāvahat | jugupsamānau bhojatvād rājasūyamavāpa saḥ | ajātaśatruḥ śatrūṇāṃ jajñe tasya vināśanaḥ || 39 ||

Report an error

वसुदेवसुतान्वीरान्कीर्तयिष्यामि ताञ्छृणु ॥ ४० ॥

vasudevasutānvīrānkīrtayiṣyāmi tāñchṛṇu || 40 ||

Report an error

वृष्णेस्त्रिविधमेतत् तु बहुशाखं महौजसम् । धारयन् विपुलं वंशं नानर्थैरिह युज्यते ॥ ४१ ॥

vṛṣṇestrividhametat tu bahuśākhaṃ mahaujasam | dhārayan vipulaṃ vaṃśaṃ nānarthairiha yujyate || 41 ||

Report an error

Illustration: Verse & Place (Project-owned).