Skip to content

हरिवंशपर्व · अध्यायः ४३

Tricatvāriṃśo'dhyāyaḥ

A chapter of the Harivamsha.

31 versesSanskrit with transliteration

The child Krishna among the cowherds of Vraja.

त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः । वैशम्पायन उवाच । ततो भयं विष्णुमयं श्रुत्वा दैतेयदानवाः । उद्योगं विपुलं चक्रुर्युद्धाय युधि दुर्जयाः ॥ १ ॥

tricatvāriṃśo'dhyāyaḥ | vaiśampāyana uvāca | tato bhayaṃ viṣṇumayaṃ śrutvā daiteyadānavāḥ | udyogaṃ vipulaṃ cakruryuddhāya yudhi durjayāḥ || 1 ||

Report an error

मयस्तु काञ्चनमयं त्रिनल्वान्तरमव्ययम् । चतुश्चक्रं विक्रमन्तं सुकल्पितमहायुधम् ॥ २ ॥

mayastu kāñcanamayaṃ trinalvāntaramavyayam | catuścakraṃ vikramantaṃ sukalpitamahāyudham || 2 ||

Report an error

किङ्किणीजालनिर्घोषं द्वीपिचर्मपरिष्कृतम् । खचितं रत्नजालैश्च हेमजालैश्च भूषितम् ॥ ३ ॥

kiṅkiṇījālanirghoṣaṃ dvīpicarmapariṣkṛtam | khacitaṃ ratnajālaiśca hemajālaiśca bhūṣitam || 3 ||

Report an error

स्वक्षं रथवरोदग्रं सूपस्थानमगोपमम् । ईहामृगगणाकीर्णं पक्षिभिश्च विराजितम् । दिव्यास्त्रतूणीरधरं पयोधरनिनादितम् ॥ ४ ॥

svakṣaṃ rathavarodagraṃ sūpasthānamagopamam | īhāmṛgagaṇākīrṇaṃ pakṣibhiśca virājitam | divyāstratūṇīradharaṃ payodharanināditam || 4 ||

Report an error

गदापरिघसम्पूर्णं मूर्तिमन्तमिवार्णवम् । हेमकेयूरवलयं स्वर्णमण्डलकूबरम् ॥ ५ ॥

gadāparighasampūrṇaṃ mūrtimantamivārṇavam | hemakeyūravalayaṃ svarṇamaṇḍalakūbaram || 5 ||

Report an error

सपताकध्वजोदग्रं सादित्यमिव मन्दरम् । गजेन्द्राम्भोदसदृशं लम्बकेसरवर्चसम् ॥ ६ ॥

sapatākadhvajodagraṃ sādityamiva mandaram | gajendrāmbhodasadṛśaṃ lambakesaravarcasam || 6 ||

Report an error

युक्तमृक्षसहस्रेण सहस्राम्बुदनादितम् । दीप्तमाकाशगं दिव्यं रथं पररथारुजम् ॥ ७ ॥

yuktamṛkṣasahasreṇa sahasrāmbudanāditam | dīptamākāśagaṃ divyaṃ rathaṃ pararathārujam || 7 ||

Report an error

अध्यतिष्ठद्रणाकाङ्क्षी मेरुं दीप्तमिवांशुमान् । तारस्तु क्रोशविस्तारमायसं वायसध्वजम् ॥ ८ ॥

adhyatiṣṭhadraṇākāṅkṣī meruṃ dīptamivāṃśumān | tārastu krośavistāramāyasaṃ vāyasadhvajam || 8 ||

Report an error

शैलोत्करसमाकीर्णं नीलाञ्जनचयोपमम् । काललोहाष्टचरणं लोहेषायुगकूबरम् । तिमिराङ्गारकिरणं गर्जन्तमिव तोयदम् ॥ ९ ॥

śailotkarasamākīrṇaṃ nīlāñjanacayopamam | kālalohāṣṭacaraṇaṃ loheṣāyugakūbaram | timirāṅgārakiraṇaṃ garjantamiva toyadam || 9 ||

Report an error

लोहजालेन महता सगवाक्षेण दंशितम् । आयसैः परिघैः कीर्णं क्षेपणीयैस्तथाश्मभिः ॥ १० ॥

lohajālena mahatā sagavākṣeṇa daṃśitam | āyasaiḥ parighaiḥ kīrṇaṃ kṣepaṇīyaistathāśmabhiḥ || 10 ||

Report an error

प्रासैः पाशैश्च विततैरवसक्तैश्च मुद्गरैः । शोभितं त्रासनीयैश्च तोमरैः सपरश्वधैः ॥ ११ ॥

prāsaiḥ pāśaiśca vitatairavasaktaiśca mudgaraiḥ | śobhitaṃ trāsanīyaiśca tomaraiḥ saparaśvadhaiḥ || 11 ||

Report an error

उद्यन्तं द्विषतां हेतोर्द्वितीयमिव मन्दरम् । युक्तं खरसहस्रेण सोऽध्यारोहद्रथोत्तमम् ॥ १२ ॥

udyantaṃ dviṣatāṃ hetordvitīyamiva mandaram | yuktaṃ kharasahasreṇa so'dhyārohadrathottamam || 12 ||

Report an error

विरोचनस्तु संक्रुद्धो गदापाणिरवस्थितः । प्रमुखे तस्य सैन्यस्य दीप्तशृङ्ग इवाचलः ॥ १३ ॥

virocanastu saṃkruddho gadāpāṇiravasthitaḥ | pramukhe tasya sainyasya dīptaśṛṅga ivācalaḥ || 13 ||

Report an error

युक्तं हयसहस्रेण हयग्रीवस्तु दानवः । स्यन्दनं वाहयामास सपत्नानीकमर्दनः ॥ १४ ॥

yuktaṃ hayasahasreṇa hayagrīvastu dānavaḥ | syandanaṃ vāhayāmāsa sapatnānīkamardanaḥ || 14 ||

Report an error

व्यायतं बहुसाहस्रं धनुर्विस्फारयन्महत् । वराहः प्रमुखे तस्थौ सावरोह इवाचलः ॥ १५ ॥

vyāyataṃ bahusāhasraṃ dhanurvisphārayanmahat | varāhaḥ pramukhe tasthau sāvaroha ivācalaḥ || 15 ||

Report an error

खरस्तु विक्षरन् दर्पान्नेत्राभ्यां रोषजं जलम् । स्फुरद्दन्तौष्ठवदनः संग्रामं सोऽभ्यकाङ्क्षत ॥ १६ ॥

kharastu vikṣaran darpānnetrābhyāṃ roṣajaṃ jalam | sphuraddantauṣṭhavadanaḥ saṃgrāmaṃ so'bhyakāṅkṣata || 16 ||

Report an error

त्वष्टा त्वष्टादशहयं यानमास्थाय दानवः । व्यूहितो दानवैर्व्यूहैः परिचक्राम वीर्यवान् ॥ १७ ॥

tvaṣṭā tvaṣṭādaśahayaṃ yānamāsthāya dānavaḥ | vyūhito dānavairvyūhaiḥ paricakrāma vīryavān || 17 ||

Report an error

विप्रचित्तिसुतः श्वेतः श्वेतकुण्डलभूषणः । श्वेतशैलप्रतीकाशो युद्धायाभिमुखः स्थितः ॥ १८ ॥

vipracittisutaḥ śvetaḥ śvetakuṇḍalabhūṣaṇaḥ | śvetaśailapratīkāśo yuddhāyābhimukhaḥ sthitaḥ || 18 ||

Report an error

अरिष्टो बलिपुत्रस्तु वरिष्ठोऽद्रिशिलायुधैः । युद्धायातिष्ठदायस्तो धराधर इवापरः ॥ १९ ॥

ariṣṭo baliputrastu variṣṭho'driśilāyudhaiḥ | yuddhāyātiṣṭhadāyasto dharādhara ivāparaḥ || 19 ||

Report an error

किशोरस्त्वतिसंहर्षात् किशोर इव चोदितः । अभवद् दैत्यसैन्यस्य मध्ये रविरिवोदितः ॥ २० ॥

kiśorastvatisaṃharṣāt kiśora iva coditaḥ | abhavad daityasainyasya madhye ravirivoditaḥ || 20 ||

Report an error

लम्बस्तु लम्बमेघाभः प्रलम्बाम्बरभूषणः । दैत्यव्यूहगतो भाति सनीहार इवांशुमान् ॥ २१ ॥

lambastu lambameghābhaḥ pralambāmbarabhūṣaṇaḥ | daityavyūhagato bhāti sanīhāra ivāṃśumān || 21 ||

Report an error

स्वर्भानुर्वक्रयोधी तु दशनौष्ठेक्षणायुधः । हसंस्तिष्ठति दैत्यानां प्रमुखे स महाग्रहः ॥ २२ ॥

svarbhānurvakrayodhī tu daśanauṣṭhekṣaṇāyudhaḥ | hasaṃstiṣṭhati daityānāṃ pramukhe sa mahāgrahaḥ || 22 ||

Report an error

अन्ये हयगता भान्ति नागस्कन्धगताः परे । सिंहव्याघ्रगताश्चान्ये वराहर्क्षगताः परे ॥ २३ ॥

anye hayagatā bhānti nāgaskandhagatāḥ pare | siṃhavyāghragatāścānye varāharkṣagatāḥ pare || 23 ||

Report an error

केचित् खरोष्ट्रयातारः केचित् तोयदवाहनाः । नानापक्षिगताश्चान्ये केचित् पवनवाहनाः ॥ २४ ॥

kecit kharoṣṭrayātāraḥ kecit toyadavāhanāḥ | nānāpakṣigatāścānye kecit pavanavāhanāḥ || 24 ||

Report an error

पत्तयश्चापरे दैत्या भीषणा विकृताननाः । एकपादा द्विपादाश्च नर्दन्तो युद्धकाङ्क्षिणः ॥ २५ ॥

pattayaścāpare daityā bhīṣaṇā vikṛtānanāḥ | ekapādā dvipādāśca nardanto yuddhakāṅkṣiṇaḥ || 25 ||

Report an error

प्रक्ष्वेडमाना बहवः स्फोटयन्तश्च ते भुजान् । दृप्तशार्दूलनिर्घोषा नेदुर्दानवपुङ्गवाः ॥ २६ ॥

prakṣveḍamānā bahavaḥ sphoṭayantaśca te bhujān | dṛptaśārdūlanirghoṣā nedurdānavapuṅgavāḥ || 26 ||

Report an error

ते गदापरिघैरुग्रैर्धनुर्व्यायामशालिनः । बाहुभिः परिघाकारैस्तर्जयन्ति स्म देवताः ॥ २७ ॥

te gadāparighairugrairdhanurvyāyāmaśālinaḥ | bāhubhiḥ parighākāraistarjayanti sma devatāḥ || 27 ||

Report an error

प्रासैः पाशैश्च खड्गैश्च तोमराङ्कुशपट्टिशैः । चिक्रीडुस्ते शतघ्नीभिः शतधारैश्च मुद्गरैः ॥ २८ ॥

prāsaiḥ pāśaiśca khaḍgaiśca tomarāṅkuśapaṭṭiśaiḥ | cikrīḍuste śataghnībhiḥ śatadhāraiśca mudgaraiḥ || 28 ||

Report an error

गण्डशैलैश्च शैलैश्च परिघैश्चोत्तमायुधैः । चक्रैश्च दैत्यप्रवराश्चक्रुरानन्दितं बलम् ॥ २९ ॥

gaṇḍaśailaiśca śailaiśca parighaiścottamāyudhaiḥ | cakraiśca daityapravarāścakrurānanditaṃ balam || 29 ||

Report an error

एवं तद् दानवं सैन्यं सर्वे युद्धबलोत्कटम् । देवताभिमुखं तस्थौ मेघानीकमिवोत्थितम् ॥ ३० ॥

evaṃ tad dānavaṃ sainyaṃ sarve yuddhabalotkaṭam | devatābhimukhaṃ tasthau meghānīkamivotthitam || 30 ||

Report an error

तदद्भुतं दैत्यसहस्रगाढं वाय्वग्नितोयाम्बुदशैलकल्पम् । बलं रणौघाभ्युदयावकीर्णं युयुत्सयोन्मत्तमिवावभासे ॥ ३१ ॥

tadadbhutaṃ daityasahasragāḍhaṃ vāyvagnitoyāmbudaśailakalpam | balaṃ raṇaughābhyudayāvakīrṇaṃ yuyutsayonmattamivāvabhāse || 31 ||

Report an error

Illustration: Verse & Place (Project-owned).