हरिवंशपर्व · अध्यायः ४३
Tricatvāriṃśo'dhyāyaḥ
॥
A chapter of the Harivamsha.
31 verses·Sanskrit with transliteration
त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः ।
वैशम्पायन उवाच ।
ततो भयं विष्णुमयं श्रुत्वा दैतेयदानवाः ।
उद्योगं विपुलं चक्रुर्युद्धाय युधि दुर्जयाः ॥ १ ॥
tricatvāriṃśo'dhyāyaḥ |
vaiśampāyana uvāca |
tato bhayaṃ viṣṇumayaṃ śrutvā daiteyadānavāḥ |
udyogaṃ vipulaṃ cakruryuddhāya yudhi durjayāḥ || 1 ||
मयस्तु काञ्चनमयं त्रिनल्वान्तरमव्ययम् ।
चतुश्चक्रं विक्रमन्तं सुकल्पितमहायुधम् ॥ २ ॥
mayastu kāñcanamayaṃ trinalvāntaramavyayam |
catuścakraṃ vikramantaṃ sukalpitamahāyudham || 2 ||
किङ्किणीजालनिर्घोषं द्वीपिचर्मपरिष्कृतम् ।
खचितं रत्नजालैश्च हेमजालैश्च भूषितम् ॥ ३ ॥
kiṅkiṇījālanirghoṣaṃ dvīpicarmapariṣkṛtam |
khacitaṃ ratnajālaiśca hemajālaiśca bhūṣitam || 3 ||
स्वक्षं रथवरोदग्रं सूपस्थानमगोपमम् ।
ईहामृगगणाकीर्णं पक्षिभिश्च विराजितम् ।
दिव्यास्त्रतूणीरधरं पयोधरनिनादितम् ॥ ४ ॥
svakṣaṃ rathavarodagraṃ sūpasthānamagopamam |
īhāmṛgagaṇākīrṇaṃ pakṣibhiśca virājitam |
divyāstratūṇīradharaṃ payodharanināditam || 4 ||
गदापरिघसम्पूर्णं मूर्तिमन्तमिवार्णवम् ।
हेमकेयूरवलयं स्वर्णमण्डलकूबरम् ॥ ५ ॥
gadāparighasampūrṇaṃ mūrtimantamivārṇavam |
hemakeyūravalayaṃ svarṇamaṇḍalakūbaram || 5 ||
सपताकध्वजोदग्रं सादित्यमिव मन्दरम् ।
गजेन्द्राम्भोदसदृशं लम्बकेसरवर्चसम् ॥ ६ ॥
sapatākadhvajodagraṃ sādityamiva mandaram |
gajendrāmbhodasadṛśaṃ lambakesaravarcasam || 6 ||
युक्तमृक्षसहस्रेण सहस्राम्बुदनादितम् ।
दीप्तमाकाशगं दिव्यं रथं पररथारुजम् ॥ ७ ॥
yuktamṛkṣasahasreṇa sahasrāmbudanāditam |
dīptamākāśagaṃ divyaṃ rathaṃ pararathārujam || 7 ||
अध्यतिष्ठद्रणाकाङ्क्षी मेरुं दीप्तमिवांशुमान् ।
तारस्तु क्रोशविस्तारमायसं वायसध्वजम् ॥ ८ ॥
adhyatiṣṭhadraṇākāṅkṣī meruṃ dīptamivāṃśumān |
tārastu krośavistāramāyasaṃ vāyasadhvajam || 8 ||
शैलोत्करसमाकीर्णं नीलाञ्जनचयोपमम् ।
काललोहाष्टचरणं लोहेषायुगकूबरम् ।
तिमिराङ्गारकिरणं गर्जन्तमिव तोयदम् ॥ ९ ॥
śailotkarasamākīrṇaṃ nīlāñjanacayopamam |
kālalohāṣṭacaraṇaṃ loheṣāyugakūbaram |
timirāṅgārakiraṇaṃ garjantamiva toyadam || 9 ||
लोहजालेन महता सगवाक्षेण दंशितम् ।
आयसैः परिघैः कीर्णं क्षेपणीयैस्तथाश्मभिः ॥ १० ॥
lohajālena mahatā sagavākṣeṇa daṃśitam |
āyasaiḥ parighaiḥ kīrṇaṃ kṣepaṇīyaistathāśmabhiḥ || 10 ||
प्रासैः पाशैश्च विततैरवसक्तैश्च मुद्गरैः ।
शोभितं त्रासनीयैश्च तोमरैः सपरश्वधैः ॥ ११ ॥
prāsaiḥ pāśaiśca vitatairavasaktaiśca mudgaraiḥ |
śobhitaṃ trāsanīyaiśca tomaraiḥ saparaśvadhaiḥ || 11 ||
उद्यन्तं द्विषतां हेतोर्द्वितीयमिव मन्दरम् ।
युक्तं खरसहस्रेण सोऽध्यारोहद्रथोत्तमम् ॥ १२ ॥
udyantaṃ dviṣatāṃ hetordvitīyamiva mandaram |
yuktaṃ kharasahasreṇa so'dhyārohadrathottamam || 12 ||
विरोचनस्तु संक्रुद्धो गदापाणिरवस्थितः ।
प्रमुखे तस्य सैन्यस्य दीप्तशृङ्ग इवाचलः ॥ १३ ॥
virocanastu saṃkruddho gadāpāṇiravasthitaḥ |
pramukhe tasya sainyasya dīptaśṛṅga ivācalaḥ || 13 ||
युक्तं हयसहस्रेण हयग्रीवस्तु दानवः ।
स्यन्दनं वाहयामास सपत्नानीकमर्दनः ॥ १४ ॥
yuktaṃ hayasahasreṇa hayagrīvastu dānavaḥ |
syandanaṃ vāhayāmāsa sapatnānīkamardanaḥ || 14 ||
व्यायतं बहुसाहस्रं धनुर्विस्फारयन्महत् ।
वराहः प्रमुखे तस्थौ सावरोह इवाचलः ॥ १५ ॥
vyāyataṃ bahusāhasraṃ dhanurvisphārayanmahat |
varāhaḥ pramukhe tasthau sāvaroha ivācalaḥ || 15 ||
खरस्तु विक्षरन् दर्पान्नेत्राभ्यां रोषजं जलम् ।
स्फुरद्दन्तौष्ठवदनः संग्रामं सोऽभ्यकाङ्क्षत ॥ १६ ॥
kharastu vikṣaran darpānnetrābhyāṃ roṣajaṃ jalam |
sphuraddantauṣṭhavadanaḥ saṃgrāmaṃ so'bhyakāṅkṣata || 16 ||
त्वष्टा त्वष्टादशहयं यानमास्थाय दानवः ।
व्यूहितो दानवैर्व्यूहैः परिचक्राम वीर्यवान् ॥ १७ ॥
tvaṣṭā tvaṣṭādaśahayaṃ yānamāsthāya dānavaḥ |
vyūhito dānavairvyūhaiḥ paricakrāma vīryavān || 17 ||
विप्रचित्तिसुतः श्वेतः श्वेतकुण्डलभूषणः ।
श्वेतशैलप्रतीकाशो युद्धायाभिमुखः स्थितः ॥ १८ ॥
vipracittisutaḥ śvetaḥ śvetakuṇḍalabhūṣaṇaḥ |
śvetaśailapratīkāśo yuddhāyābhimukhaḥ sthitaḥ || 18 ||
अरिष्टो बलिपुत्रस्तु वरिष्ठोऽद्रिशिलायुधैः ।
युद्धायातिष्ठदायस्तो धराधर इवापरः ॥ १९ ॥
ariṣṭo baliputrastu variṣṭho'driśilāyudhaiḥ |
yuddhāyātiṣṭhadāyasto dharādhara ivāparaḥ || 19 ||
किशोरस्त्वतिसंहर्षात् किशोर इव चोदितः ।
अभवद् दैत्यसैन्यस्य मध्ये रविरिवोदितः ॥ २० ॥
kiśorastvatisaṃharṣāt kiśora iva coditaḥ |
abhavad daityasainyasya madhye ravirivoditaḥ || 20 ||
लम्बस्तु लम्बमेघाभः प्रलम्बाम्बरभूषणः ।
दैत्यव्यूहगतो भाति सनीहार इवांशुमान् ॥ २१ ॥
lambastu lambameghābhaḥ pralambāmbarabhūṣaṇaḥ |
daityavyūhagato bhāti sanīhāra ivāṃśumān || 21 ||
स्वर्भानुर्वक्रयोधी तु दशनौष्ठेक्षणायुधः ।
हसंस्तिष्ठति दैत्यानां प्रमुखे स महाग्रहः ॥ २२ ॥
svarbhānurvakrayodhī tu daśanauṣṭhekṣaṇāyudhaḥ |
hasaṃstiṣṭhati daityānāṃ pramukhe sa mahāgrahaḥ || 22 ||
अन्ये हयगता भान्ति नागस्कन्धगताः परे ।
सिंहव्याघ्रगताश्चान्ये वराहर्क्षगताः परे ॥ २३ ॥
anye hayagatā bhānti nāgaskandhagatāḥ pare |
siṃhavyāghragatāścānye varāharkṣagatāḥ pare || 23 ||
केचित् खरोष्ट्रयातारः केचित् तोयदवाहनाः ।
नानापक्षिगताश्चान्ये केचित् पवनवाहनाः ॥ २४ ॥
kecit kharoṣṭrayātāraḥ kecit toyadavāhanāḥ |
nānāpakṣigatāścānye kecit pavanavāhanāḥ || 24 ||
पत्तयश्चापरे दैत्या भीषणा विकृताननाः ।
एकपादा द्विपादाश्च नर्दन्तो युद्धकाङ्क्षिणः ॥ २५ ॥
pattayaścāpare daityā bhīṣaṇā vikṛtānanāḥ |
ekapādā dvipādāśca nardanto yuddhakāṅkṣiṇaḥ || 25 ||
प्रक्ष्वेडमाना बहवः स्फोटयन्तश्च ते भुजान् ।
दृप्तशार्दूलनिर्घोषा नेदुर्दानवपुङ्गवाः ॥ २६ ॥
prakṣveḍamānā bahavaḥ sphoṭayantaśca te bhujān |
dṛptaśārdūlanirghoṣā nedurdānavapuṅgavāḥ || 26 ||
ते गदापरिघैरुग्रैर्धनुर्व्यायामशालिनः ।
बाहुभिः परिघाकारैस्तर्जयन्ति स्म देवताः ॥ २७ ॥
te gadāparighairugrairdhanurvyāyāmaśālinaḥ |
bāhubhiḥ parighākāraistarjayanti sma devatāḥ || 27 ||
प्रासैः पाशैश्च खड्गैश्च तोमराङ्कुशपट्टिशैः ।
चिक्रीडुस्ते शतघ्नीभिः शतधारैश्च मुद्गरैः ॥ २८ ॥
prāsaiḥ pāśaiśca khaḍgaiśca tomarāṅkuśapaṭṭiśaiḥ |
cikrīḍuste śataghnībhiḥ śatadhāraiśca mudgaraiḥ || 28 ||
गण्डशैलैश्च शैलैश्च परिघैश्चोत्तमायुधैः ।
चक्रैश्च दैत्यप्रवराश्चक्रुरानन्दितं बलम् ॥ २९ ॥
gaṇḍaśailaiśca śailaiśca parighaiścottamāyudhaiḥ |
cakraiśca daityapravarāścakrurānanditaṃ balam || 29 ||
एवं तद् दानवं सैन्यं सर्वे युद्धबलोत्कटम् ।
देवताभिमुखं तस्थौ मेघानीकमिवोत्थितम् ॥ ३० ॥
evaṃ tad dānavaṃ sainyaṃ sarve yuddhabalotkaṭam |
devatābhimukhaṃ tasthau meghānīkamivotthitam || 30 ||
तदद्भुतं दैत्यसहस्रगाढं वाय्वग्नितोयाम्बुदशैलकल्पम् ।
बलं रणौघाभ्युदयावकीर्णं युयुत्सयोन्मत्तमिवावभासे ॥ ३१ ॥
tadadbhutaṃ daityasahasragāḍhaṃ vāyvagnitoyāmbudaśailakalpam |
balaṃ raṇaughābhyudayāvakīrṇaṃ yuyutsayonmattamivāvabhāse || 31 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).