वैशम्पायन उवाच । आसीद् धर्मस्य गोप्ता वै पूर्वमत्रिसमः प्रभुः । अत्रिवंशसमुत्पन्नस्त्वङ्गो नाम प्रजापतिः ॥ १ ॥
vaiśampāyana uvāca | āsīd dharmasya goptā vai pūrvamatrisamaḥ prabhuḥ | atrivaṃśasamutpannastvaṅgo nāma prajāpatiḥ || 1 ||
हरिवंशपर्व · अध्यायः ५
A chapter of the Harivamsha.
56 versesSanskrit with transliteration
वैशम्पायन उवाच । आसीद् धर्मस्य गोप्ता वै पूर्वमत्रिसमः प्रभुः । अत्रिवंशसमुत्पन्नस्त्वङ्गो नाम प्रजापतिः ॥ १ ॥
vaiśampāyana uvāca | āsīd dharmasya goptā vai pūrvamatrisamaḥ prabhuḥ | atrivaṃśasamutpannastvaṅgo nāma prajāpatiḥ || 1 ||
तस्य पुत्रोऽभवद् वेनो नात्यर्थं धर्मकोविदः । जातो मृत्युसुतायां वै सुनीथायां प्रजापतिः ॥ २ ॥
tasya putro'bhavad veno nātyarthaṃ dharmakovidaḥ | jāto mṛtyusutāyāṃ vai sunīthāyāṃ prajāpatiḥ || 2 ||
स मातामहदोषेण वेनः कालात्मजाऽऽत्मजः । स्वधर्मं पृष्ठतः कृत्वा कामाल्लोभेष्ववर्तत ॥ ३ ॥
sa mātāmahadoṣeṇa venaḥ kālātmajā''tmajaḥ | svadharmaṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā kāmāllobheṣvavartata || 3 ||
मर्यादां स्थापयामास धर्मापेतां स पार्थिवः । वेदधर्मानतिक्रम्य सोऽधर्मनिरतोऽभवत् ॥ ४ ॥
maryādāṃ sthāpayāmāsa dharmāpetāṃ sa pārthivaḥ | vedadharmānatikramya so'dharmanirato'bhavat || 4 ||
निःस्वाध्यायवषट्कारास्तस्मिन् राजनि शासति । प्रवृत्तं न पपुः सोमं हुतं यज्ञेषु देवताः ॥ ५ ॥
niḥsvādhyāyavaṣaṭkārāstasmin rājani śāsati | pravṛttaṃ na papuḥ somaṃ hutaṃ yajñeṣu devatāḥ || 5 ||
न यष्टव्यं न होतव्यमिति तस्य प्रजापतेः । आसीत् प्रतिज्ञा क्रूरेयं विनाशे प्रत्युपस्थिते ॥ ६ ॥
na yaṣṭavyaṃ na hotavyamiti tasya prajāpateḥ | āsīt pratijñā krūreyaṃ vināśe pratyupasthite || 6 ||
अहमिज्यश्च यष्टा च यज्ञश्चेति कुरूद्वह । मयि यशो विधातव्यो मयि होतव्यमित्यपि ॥ ७ ॥
ahamijyaśca yaṣṭā ca yajñaśceti kurūdvaha | mayi yaśo vidhātavyo mayi hotavyamityapi || 7 ||
तमतिक्रान्तमर्यादमाददानमसाम्प्रतम् । ऊचुर्महर्षयः सर्वे मरीचिप्रमुखास्तदा ॥ ८ ॥
tamatikrāntamaryādamādadānamasāmpratam | ūcurmaharṣayaḥ sarve marīcipramukhāstadā || 8 ||
वयं दीक्षां प्रवेक्ष्यामः संवत्सरगणान् बहून् । अधर्मं कुरु मा वेन नैष धर्मः सनातनः ॥ ९ ॥
vayaṃ dīkṣāṃ pravekṣyāmaḥ saṃvatsaragaṇān bahūn | adharmaṃ kuru mā vena naiṣa dharmaḥ sanātanaḥ || 9 ||
निधनेऽत्र प्रसूतस्त्वं प्रजापतिरसंशयम् । प्रजाश्च पालयिष्येऽहमिति ते समयः कृतः ॥ १० ॥
nidhane'tra prasūtastvaṃ prajāpatirasaṃśayam | prajāśca pālayiṣye'hamiti te samayaḥ kṛtaḥ || 10 ||
तांस्तदा ब्रुवतः सर्वान् महर्षीनब्रवीत् तदा । वेनः प्रहस्य दुर्बुद्धिरिममर्थमनर्थवित् ॥ ११ ॥
tāṃstadā bruvataḥ sarvān maharṣīnabravīt tadā | venaḥ prahasya durbuddhirimamarthamanarthavit || 11 ||
वेन उवाच । स्रष्टा धर्मस्य कश्चान्यः श्रोतव्यं कस्य वै मया । श्रुतवीर्यतपःसत्यैर्मया वा कः समो भुवि ॥ १२ ॥
vena uvāca | sraṣṭā dharmasya kaścānyaḥ śrotavyaṃ kasya vai mayā | śrutavīryatapaḥsatyairmayā vā kaḥ samo bhuvi || 12 ||
प्रभवं सर्वभूतानां धर्माणां च विशेषतः । सम्मूढा न विदुर्नूनं भवन्तो मामचेतसः ॥ १३ ॥
prabhavaṃ sarvabhūtānāṃ dharmāṇāṃ ca viśeṣataḥ | sammūḍhā na vidurnūnaṃ bhavanto māmacetasaḥ || 13 ||
इच्छन् दहेयं पृथिवीं प्लावयेयं तथा जलैः । खं भुवं चैव रुन्धेयं नात्र कार्या विचारणा ॥ १४ ॥
icchan daheyaṃ pṛthivīṃ plāvayeyaṃ tathā jalaiḥ | khaṃ bhuvaṃ caiva rundheyaṃ nātra kāryā vicāraṇā || 14 ||
यदा न शक्यते मोहादवलेपाच्च पार्थिवः । अनुनेतुं तदा वेनस्ततः क्रुद्धा महर्षयः ॥ १५ ॥
yadā na śakyate mohādavalepācca pārthivaḥ | anunetuṃ tadā venastataḥ kruddhā maharṣayaḥ || 15 ||
निगृह्य तं महात्मानो विस्फुरन्तं महाबलम् । ततोऽस्य सव्यमूरुं ते ममन्थुर्जातमन्यवः ॥ १६ ॥
nigṛhya taṃ mahātmāno visphurantaṃ mahābalam | tato'sya savyamūruṃ te mamanthurjātamanyavaḥ || 16 ||
तस्मिंस्तु मथ्यमाने वै राज्ञ ऊरौ प्रजज्ञिवान् । ह्रस्वाऽतिमात्रः पुरुषः कृष्णश्चाति बभूव ह ॥ १७ ॥
tasmiṃstu mathyamāne vai rājña ūrau prajajñivān | hrasvā'timātraḥ puruṣaḥ kṛṣṇaścāti babhūva ha || 17 ||
स भीतः प्राञ्जलिर्भूत्वा स्थितवाञ्जनमेजय । तमत्रिर्विह्वलं दृष्ट्वा निषीदेत्यब्रवीत् तदा ॥ १८ ॥
sa bhītaḥ prāñjalirbhūtvā sthitavāñjanamejaya | tamatrirvihvalaṃ dṛṣṭvā niṣīdetyabravīt tadā || 18 ||
निषादवंशकर्तासौ बभूव वदतां वर । धीवरानसृजच्चाथ वेनकल्मषसम्भवान् ॥ १९ ॥
niṣādavaṃśakartāsau babhūva vadatāṃ vara | dhīvarānasṛjaccātha venakalmaṣasambhavān || 19 ||
ये चान्ये विन्ध्यनिलयास्तुषारास्तुम्बरास्तथा । अधर्मरुचयो ये च विद्धि तान् वेनसम्भवान् ॥ २० ॥
ye cānye vindhyanilayāstuṣārāstumbarāstathā | adharmarucayo ye ca viddhi tān venasambhavān || 20 ||
ततः पुनर्महात्मानः पाणिं वेनस्य दक्षिणम् । अरणीमिव संरब्धा ममन्थुस्ते महर्षयः ॥ २१ ॥
tataḥ punarmahātmānaḥ pāṇiṃ venasya dakṣiṇam | araṇīmiva saṃrabdhā mamanthuste maharṣayaḥ || 21 ||
पृथुस्तस्मात्समुत्तस्थौ कराज्ज्वलनसंनिभः । दीप्यमानः स्ववपुषा साक्षादग्निरिव ज्वलन् ॥ २२ ॥
pṛthustasmātsamuttasthau karājjvalanasaṃnibhaḥ | dīpyamānaḥ svavapuṣā sākṣādagniriva jvalan || 22 ||
स धन्वी कवची जातः पृथुरेव महायशाः । आद्यमाजगवं नाम धनुर्गृह्य महारवम् । शरांश्च दिव्यान् रक्षार्थं कवचं च महाप्रभम् ॥ २३ ॥
sa dhanvī kavacī jātaḥ pṛthureva mahāyaśāḥ | ādyamājagavaṃ nāma dhanurgṛhya mahāravam | śarāṃśca divyān rakṣārthaṃ kavacaṃ ca mahāprabham || 23 ||
तस्मिञ्जातेऽथ भूतानि सम्प्रहृष्टानि सर्वशः । समापेतुर्महाराज वेनश्च त्रिदिवं गतः ॥ २४ ॥
tasmiñjāte'tha bhūtāni samprahṛṣṭāni sarvaśaḥ | samāpeturmahārāja venaśca tridivaṃ gataḥ || 24 ||
समुत्पन्नेन कौरव्य सत्पुत्रेण महात्मना । त्रातः स पुरुषव्याघ्र पुन्नाम्नो नरकात्तदा ॥ २५ ॥
samutpannena kauravya satputreṇa mahātmanā | trātaḥ sa puruṣavyāghra punnāmno narakāttadā || 25 ||
तं समुद्राश्च नद्यश्च रत्नान्यादाय सर्वशः । तोयानि चाभिषेकार्थं सर्व एवोपतस्थिरे ॥ २६ ॥
taṃ samudrāśca nadyaśca ratnānyādāya sarvaśaḥ | toyāni cābhiṣekārthaṃ sarva evopatasthire || 26 ||
पितामहश्च भगवान् देवैराङ्गिरसैः सह । स्थावराणि च भूतानि जङ्गमानि तथैव च ॥ २७ ॥
pitāmahaśca bhagavān devairāṅgirasaiḥ saha | sthāvarāṇi ca bhūtāni jaṅgamāni tathaiva ca || 27 ||
समागम्य तदा वैन्यमभ्यषिञ्चन्नराधिपम् । महता राजराज्येन प्रजापालं महाद्युतिम् ॥ २८ ॥
samāgamya tadā vainyamabhyaṣiñcannarādhipam | mahatā rājarājyena prajāpālaṃ mahādyutim || 28 ||
सोऽभिषिक्तो महातेजा विधिवद्धर्मकोविदैः । आदिराज्ये तदा राज्ञां पृथुर्वैन्यः प्रतापवान् ॥ २९ ॥
so'bhiṣikto mahātejā vidhivaddharmakovidaiḥ | ādirājye tadā rājñāṃ pṛthurvainyaḥ pratāpavān || 29 ||
पित्रापरञ्जितास्तस्य प्रजास्तेनानुरञ्जिताः । अनुरागात् ततस्तस्य नाम राजेत्यजायत ॥ ३० ॥
pitrāparañjitāstasya prajāstenānurañjitāḥ | anurāgāt tatastasya nāma rājetyajāyata || 30 ||
आपस्तस्तम्भिरे चास्य समुद्रमभियास्यतः । पर्वताश्च ददुर्मार्गं ध्वजभङ्गश्च नाभवत् ॥ ३१ ॥
āpastastambhire cāsya samudramabhiyāsyataḥ | parvatāśca dadurmārgaṃ dhvajabhaṅgaśca nābhavat || 31 ||
अकृष्टपच्या पृथिवी सिध्यन्त्यन्नानि चिन्तया । सर्वकामदुघा गावः पुटके पुटके मधु ॥ ३२ ॥
akṛṣṭapacyā pṛthivī sidhyantyannāni cintayā | sarvakāmadughā gāvaḥ puṭake puṭake madhu || 32 ||
एतस्मिन्नेव काले तु यज्ञे पैतामहे शुभे । सूतः सूत्यां समुत्पन्नः सौत्येऽहनि महामतिः ॥ ३३ ॥
etasminneva kāle tu yajñe paitāmahe śubhe | sūtaḥ sūtyāṃ samutpannaḥ sautye'hani mahāmatiḥ || 33 ||
तस्मिन्नेव महायज्ञे जज्ञे प्राज्ञोऽथ मागधः । पृथोः स्तवार्थे तौ तत्र समाहूतौ सुरर्थिभिः ॥ ३४ ॥
tasminneva mahāyajñe jajñe prājño'tha māgadhaḥ | pṛthoḥ stavārthe tau tatra samāhūtau surarthibhiḥ || 34 ||
तावूचुर्ऋषयः सर्वे स्तूयतामेष पार्थिवः । कर्मैतदनुरूपं वां पात्रं चायं नराधिपः ॥ ३५ ॥
tāvūcurṛṣayaḥ sarve stūyatāmeṣa pārthivaḥ | karmaitadanurūpaṃ vāṃ pātraṃ cāyaṃ narādhipaḥ || 35 ||
तानूचतुस्तदा सर्वांस्तानृषीन् सूतमागधौ । आवां देवानृषींश्चैव प्रीणयावः स्वकर्मभिः ॥ ३६ ॥
tānūcatustadā sarvāṃstānṛṣīn sūtamāgadhau | āvāṃ devānṛṣīṃścaiva prīṇayāvaḥ svakarmabhiḥ || 36 ||
न चास्य विद्वो वै कर्म न तथा लक्षणं यशः । स्तोत्रं येनास्य कुर्याव राज्ञस्तेजस्विनो द्विजाः ॥ ३७ ॥
na cāsya vidvo vai karma na tathā lakṣaṇaṃ yaśaḥ | stotraṃ yenāsya kuryāva rājñastejasvino dvijāḥ || 37 ||
ऋषिभिस्तौ नियुक्तौ च भविष्यैः स्तूयतामिति । यानि कर्माणि कृतवान् पृथुः पश्चान्महाबलः ॥ ३८ ॥
ṛṣibhistau niyuktau ca bhaviṣyaiḥ stūyatāmiti | yāni karmāṇi kṛtavān pṛthuḥ paścānmahābalaḥ || 38 ||
सत्यवाग् दानशीलोऽयं सत्यसंधो नरेश्वरः । श्रीमाञ्जैत्रः क्षमाशीलो विक्रान्तो दुष्टशासनः ॥ ३९ ॥
satyavāg dānaśīlo'yaṃ satyasaṃdho nareśvaraḥ | śrīmāñjaitraḥ kṣamāśīlo vikrānto duṣṭaśāsanaḥ || 39 ||
धर्मज्ञश्च कृतज्ञश्च दयावान् प्रियभाषणः । मान्यो मानयिता यज्वा ब्रह्मण्यः सत्यसंगरः ॥ ४० ॥
dharmajñaśca kṛtajñaśca dayāvān priyabhāṣaṇaḥ | mānyo mānayitā yajvā brahmaṇyaḥ satyasaṃgaraḥ || 40 ||
शमः शान्तश्च निरतो व्यवहारस्थितो नृपः । ततः प्रभृति लोकेषु स्तवेषु जनमेजय । आशीर्वादाः प्रयुज्यन्ते सूतमागधबन्दिभिः ॥ ४१ ॥
śamaḥ śāntaśca nirato vyavahārasthito nṛpaḥ | tataḥ prabhṛti lokeṣu staveṣu janamejaya | āśīrvādāḥ prayujyante sūtamāgadhabandibhiḥ || 41 ||
तयोः स्तवैस्तैः सुप्रीतः पृथुः प्रादात् प्रजेश्वरः । अनूपदेशं सूताय मगधान् मागधाय च ॥ ४२ ॥
tayoḥ stavaistaiḥ suprītaḥ pṛthuḥ prādāt prajeśvaraḥ | anūpadeśaṃ sūtāya magadhān māgadhāya ca || 42 ||
तं दृष्ट्वा परमप्रीताः प्रजाः प्राहुर्महर्षयः । वृत्तीनामेष वो दाता भविष्यति जनेश्वरः ॥ ४३ ॥
taṃ dṛṣṭvā paramaprītāḥ prajāḥ prāhurmaharṣayaḥ | vṛttīnāmeṣa vo dātā bhaviṣyati janeśvaraḥ || 43 ||
ततो वैन्यं महाराज प्रजाः समभिदुद्रुवुः । त्वं नो वृत्तिविधत्स्वेति महर्षिवचनात् तदा ॥ ४४ ॥
tato vainyaṃ mahārāja prajāḥ samabhidudruvuḥ | tvaṃ no vṛttividhatsveti maharṣivacanāt tadā || 44 ||
सोऽभिद्रुतः प्रजाभिस्तु प्रजाहितचिकीर्षया । धनुर्गृह्य पृषत्कांश्च पृथिवीमाद्रवद् बली ॥ ४५ ॥
so'bhidrutaḥ prajābhistu prajāhitacikīrṣayā | dhanurgṛhya pṛṣatkāṃśca pṛthivīmādravad balī || 45 ||
ततो वैन्यभयत्रस्ता गौर्भूत्वा प्राद्रवन्मही । तां पृथुर्धनुरादाय द्रवन्तीमन्वधावत ॥ ४६ ॥
tato vainyabhayatrastā gaurbhūtvā prādravanmahī | tāṃ pṛthurdhanurādāya dravantīmanvadhāvata || 46 ||
सा लोकान् ब्रह्मलोकादीन् गत्वा वैन्यभयात्तदा । प्रददर्शाग्रतो वैन्यं प्रगृहीतशरासनम् ॥ ४७ ॥
sā lokān brahmalokādīn gatvā vainyabhayāttadā | pradadarśāgrato vainyaṃ pragṛhītaśarāsanam || 47 ||
ज्वलद्भिर्निशितैर्बाणैर्दीप्ततेजसमच्युतम् । महायोगं महात्मानं दुर्धर्षममरैरपि ॥ ४८ ॥
jvaladbhirniśitairbāṇairdīptatejasamacyutam | mahāyogaṃ mahātmānaṃ durdharṣamamarairapi || 48 ||
अलभन्ती तु सा त्राणं वैन्यमेवान्वपद्यत । कृताञ्जलिपुटा भूत्वा पूज्या लोकैस्त्रिभिः सदा ॥ ४९ ॥
alabhantī tu sā trāṇaṃ vainyamevānvapadyata | kṛtāñjalipuṭā bhūtvā pūjyā lokaistribhiḥ sadā || 49 ||
उवाच वैन्यं नाधर्म्यं स्त्रीवधं कर्तुमर्हसि । कथं धारयिता चासि प्रजा राजन् विना मया ॥ ५० ॥
uvāca vainyaṃ nādharmyaṃ strīvadhaṃ kartumarhasi | kathaṃ dhārayitā cāsi prajā rājan vinā mayā || 50 ||
मयि लोकाः स्थिता राजन्मयेदं धार्यते जगत् । मद्विनाशे विनश्येयुः प्रजाः पार्थिव विद्धि तत् ॥ ५१ ॥
mayi lokāḥ sthitā rājanmayedaṃ dhāryate jagat | madvināśe vinaśyeyuḥ prajāḥ pārthiva viddhi tat || 51 ||
न त्वमर्हसि मां हन्तुं श्रेयश्चेत् त्वं चिकीर्षसि । प्रजानां पृथिवीपाल शृणु चेदं वचो मम ॥ ५२ ॥
na tvamarhasi māṃ hantuṃ śreyaścet tvaṃ cikīrṣasi | prajānāṃ pṛthivīpāla śṛṇu cedaṃ vaco mama || 52 ||
उपायतः समारब्धाः सर्वे सिध्यन्त्युपक्रमाः । उपायं पश्य येन त्वं धारयेथाः प्रजा नृप ॥ ५३ ॥
upāyataḥ samārabdhāḥ sarve sidhyantyupakramāḥ | upāyaṃ paśya yena tvaṃ dhārayethāḥ prajā nṛpa || 53 ||
हत्वापि मां न शक्तस्त्वं प्रजा धारयितुं नृप । अनुभूता भविष्यामि यच्छ कोपं महाद्युते ॥ ५४ ॥
hatvāpi māṃ na śaktastvaṃ prajā dhārayituṃ nṛpa | anubhūtā bhaviṣyāmi yaccha kopaṃ mahādyute || 54 ||
अवध्याश्च स्त्रियः प्राहुस्तिर्यग्योनिगतेष्वपि । सत्त्वेषु पृथिवीपाल न धर्मे त्यक्तुमर्हसि ॥ ५५ ॥
avadhyāśca striyaḥ prāhustiryagyonigateṣvapi | sattveṣu pṛthivīpāla na dharme tyaktumarhasi || 55 ||
एवं बहुविधं वाक्यं श्रुत्वा राजा महामनाः । कोपं निगृह्य धर्मात्मा वसुधामिदमव्रवीत् ॥ ५६ ॥
evaṃ bahuvidhaṃ vākyaṃ śrutvā rājā mahāmanāḥ | kopaṃ nigṛhya dharmātmā vasudhāmidamavravīt || 56 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).