Skip to content

विष्णुपर्व · अध्यायः ८

Aṣṭamo'dhyāyaḥ

A chapter of the Harivamsha.

38 versesSanskrit with transliteration

The child Krishna among the cowherds of Vraja.

अष्टमोऽध्यायः । वैशम्पायन उवाच । एवं तौ बाल्यमुत्तीर्णौ कृष्णसंकर्षणावुभौ । तस्मिन्नेव व्रजस्थाने सप्तवर्षौ बभूवतुः ॥ १ ॥

aṣṭamo'dhyāyaḥ | vaiśampāyana uvāca | evaṃ tau bālyamuttīrṇau kṛṣṇasaṃkarṣaṇāvubhau | tasminneva vrajasthāne saptavarṣau babhūvatuḥ || 1 ||

Report an error

नीलपीताम्बरधरौ पीतश्वेतानुलेपनौ । बभूवतुर्वत्सपालौ काकपक्षधरावुभौ ॥ २ ॥

nīlapītāmbaradharau pītaśvetānulepanau | babhūvaturvatsapālau kākapakṣadharāvubhau || 2 ||

Report an error

पर्णवाद्यं श्रुतिसुखं वादयन्तौ वराननौ । शुशुभाते वनगतौ त्रिशीर्षाविव पन्नगौ ॥ ३ ॥

parṇavādyaṃ śrutisukhaṃ vādayantau varānanau | śuśubhāte vanagatau triśīrṣāviva pannagau || 3 ||

Report an error

मयूराङ्गदकर्णौ तु पल्लवापीडधारिणौ । वनमालाकुलोरस्कौ द्रुमपोताविवोद्गतौ ॥ ४ ॥

mayūrāṅgadakarṇau tu pallavāpīḍadhāriṇau | vanamālākuloraskau drumapotāvivodgatau || 4 ||

Report an error

अरविन्दकृतापीडौ रज्जुयज्ञोपवीतिनौ । सशिक्यतुम्बकरकौ गोपवेणुप्रवादकौ ॥ ५ ॥

aravindakṛtāpīḍau rajjuyajñopavītinau | saśikyatumbakarakau gopaveṇupravādakau || 5 ||

Report an error

क्वचिद्धसन्तावन्योन्यं क्रीडमानौ क्वचित्क्वचित् । पर्णशय्यासु संसुप्तौ क्वचिन्निद्रान्तरेक्षणौ ॥ ६ ॥

kvaciddhasantāvanyonyaṃ krīḍamānau kvacitkvacit | parṇaśayyāsu saṃsuptau kvacinnidrāntarekṣaṇau || 6 ||

Report an error

एवं वत्सान् पालयन्तौ शोभयन्तौ महावनम् । चञ्चूर्यन्तौ रमन्तौ स्म किशोराविव चञ्चलौ ॥ ७ ॥

evaṃ vatsān pālayantau śobhayantau mahāvanam | cañcūryantau ramantau sma kiśorāviva cañcalau || 7 ||

Report an error

अथ दामोदरः श्रीमान् संकर्षणमुवाच ह । आर्य नास्मिन् वने शक्यं गोपालैः सह क्रीडितुम् ॥ ८ ॥

atha dāmodaraḥ śrīmān saṃkarṣaṇamuvāca ha | ārya nāsmin vane śakyaṃ gopālaiḥ saha krīḍitum || 8 ||

Report an error

अवगीतमिदं सर्वमावाभ्यां भुक्तकाननम् । प्रक्षीणतृणकाष्ठं च गोपैर्मथितपादपम् ॥ ९ ॥

avagītamidaṃ sarvamāvābhyāṃ bhuktakānanam | prakṣīṇatṛṇakāṣṭhaṃ ca gopairmathitapādapam || 9 ||

Report an error

घनीभूतानि यान्यासन् काननानि वनानि च । तान्याकाशनिकाशानि दृश्यन्तेऽद्य यथाऽसुखम् ॥ १० ॥

ghanībhūtāni yānyāsan kānanāni vanāni ca | tānyākāśanikāśāni dṛśyante'dya yathā'sukham || 10 ||

Report an error

गोवाटेष्वपि ये वृक्षाः परिवृत्तार्गलेषु च । सर्वे गोष्ठाग्निषु गताः क्षयमक्षयवर्चसः ॥ ११ ॥

govāṭeṣvapi ye vṛkṣāḥ parivṛttārgaleṣu ca | sarve goṣṭhāgniṣu gatāḥ kṣayamakṣayavarcasaḥ || 11 ||

Report an error

संनिकृष्टानि यान्यासन्काष्ठानि च तृणानि च । तानि दूरावकृष्टासु मार्गितव्यानि भूमिषु ॥ १२ ॥

saṃnikṛṣṭāni yānyāsankāṣṭhāni ca tṛṇāni ca | tāni dūrāvakṛṣṭāsu mārgitavyāni bhūmiṣu || 12 ||

Report an error

अरण्यमिदमल्पोदमल्पकक्षं निराश्रयम् । अन्वेषितव्यविश्रामं दारुणं विरलद्रुमम् ॥ १३ ॥

araṇyamidamalpodamalpakakṣaṃ nirāśrayam | anveṣitavyaviśrāmaṃ dāruṇaṃ viraladrumam || 13 ||

Report an error

अकर्मण्येषु वृक्षेषु स्थितविप्रस्थितद्विजम् । संवासस्यास्य महतो जनेनोत्सादितद्रुमम् ॥ १४ ॥

akarmaṇyeṣu vṛkṣeṣu sthitaviprasthitadvijam | saṃvāsasyāsya mahato janenotsāditadrumam || 14 ||

Report an error

निरानन्दं निरास्वादं निष्प्रयोजनमारुतम् । निर्विहङ्गमिदं शून्यं निर्व्यञ्जनमिवाशनम् ॥ १५ ॥

nirānandaṃ nirāsvādaṃ niṣprayojanamārutam | nirvihaṅgamidaṃ śūnyaṃ nirvyañjanamivāśanam || 15 ||

Report an error

विक्रीयमाणैः काष्ठैश्च शाकैश्च वनसम्भवैः । उच्छिन्नसंचयतृणैर्घोषोऽयं नगरायते ॥ १६ ॥

vikrīyamāṇaiḥ kāṣṭhaiśca śākaiśca vanasambhavaiḥ | ucchinnasaṃcayatṛṇairghoṣo'yaṃ nagarāyate || 16 ||

Report an error

शैलानां भूषणं घोषो घोषाणां भूषणं वनम् । वनानां भूषणं गावस्ताश्चास्माकं परा गतिः ॥ १७ ॥

śailānāṃ bhūṣaṇaṃ ghoṣo ghoṣāṇāṃ bhūṣaṇaṃ vanam | vanānāṃ bhūṣaṇaṃ gāvastāścāsmākaṃ parā gatiḥ || 17 ||

Report an error

तस्मादन्यद् वनं यामः प्रत्यग्रयवसेन्धनम् । इच्छन्त्यनुपभुक्तानि गावो भोक्तुं तृणानि च ॥ १८ ॥

tasmādanyad vanaṃ yāmaḥ pratyagrayavasendhanam | icchantyanupabhuktāni gāvo bhoktuṃ tṛṇāni ca || 18 ||

Report an error

तस्माद् वनं नवतृणं गच्छन्तु धनिनो व्रजाः । न द्वारबन्धावरणा न गृहक्षेत्रिणस्तथा । प्रशस्ता वै व्रजा लोके यथा वै चक्रचारिणः ॥ १९ ॥

tasmād vanaṃ navatṛṇaṃ gacchantu dhanino vrajāḥ | na dvārabandhāvaraṇā na gṛhakṣetriṇastathā | praśastā vai vrajā loke yathā vai cakracāriṇaḥ || 19 ||

Report an error

शकृन्मूत्रेषु तेष्वेव जातक्षाररसायनम् । न तृणं भुञ्जते गावो नापि तत् पयसे हितम् ॥ २० ॥

śakṛnmūtreṣu teṣveva jātakṣārarasāyanam | na tṛṇaṃ bhuñjate gāvo nāpi tat payase hitam || 20 ||

Report an error

स्थलीप्रायासु रथ्यासु नवासु वनराजिषु । चरावः सहितौ गोभिः क्षिप्रं संवाह्यतां व्रजः ॥ २१ ॥

sthalīprāyāsu rathyāsu navāsu vanarājiṣu | carāvaḥ sahitau gobhiḥ kṣipraṃ saṃvāhyatāṃ vrajaḥ || 21 ||

Report an error

श्रूयते हि वनं रम्यं पर्याप्ततृणसंस्तरम् । नाम्ना वृन्दावनं नाम स्वादुवृक्षफलोदकम् ॥ २२ ॥

śrūyate hi vanaṃ ramyaṃ paryāptatṛṇasaṃstaram | nāmnā vṛndāvanaṃ nāma svāduvṛkṣaphalodakam || 22 ||

Report an error

अझिल्लिकण्टकवनं सर्वैर्वनगुणैर्युतम् । कदम्बपादपप्रायं यमुनातीरसंश्रितम् ॥ २३ ॥

ajhillikaṇṭakavanaṃ sarvairvanaguṇairyutam | kadambapādapaprāyaṃ yamunātīrasaṃśritam || 23 ||

Report an error

स्निग्धशीतानिलवनं सर्वर्तुनिलयं शुभम् । गोपीनां सुखसंचारं चारुचित्रवनान्तरम् ॥ २४ ॥

snigdhaśītānilavanaṃ sarvartunilayaṃ śubham | gopīnāṃ sukhasaṃcāraṃ cārucitravanāntaram || 24 ||

Report an error

तत्र गोवर्धनो नाम नातिदूरे गिरिर्महान् । भ्राजते दीर्घशिखरो नन्दनस्येव मन्दरः ॥ २५ ॥

tatra govardhano nāma nātidūre girirmahān | bhrājate dīrghaśikharo nandanasyeva mandaraḥ || 25 ||

Report an error

मध्ये चास्य महाशाखो न्यग्रोधो योजनोच्छ्रितः । भाण्डीरो नाम शुशुभे नीलमेघ इवाम्बरे ॥ २६ ॥

madhye cāsya mahāśākho nyagrodho yojanocchritaḥ | bhāṇḍīro nāma śuśubhe nīlamegha ivāmbare || 26 ||

Report an error

मध्येन चास्य कालिन्दी सीमन्तमिव कुर्वती । प्रयाता नन्दनस्येव नलिनी सरितां वरा ॥ २७ ॥

madhyena cāsya kālindī sīmantamiva kurvatī | prayātā nandanasyeva nalinī saritāṃ varā || 27 ||

Report an error

तत्र गोवर्धनं चैव भाण्डीरं च वनस्पतिम् । कालिन्दीं च नदीं रम्यां द्रक्ष्यावश्चरतः सुखम् ॥ २८ ॥

tatra govardhanaṃ caiva bhāṇḍīraṃ ca vanaspatim | kālindīṃ ca nadīṃ ramyāṃ drakṣyāvaścarataḥ sukham || 28 ||

Report an error

तत्रायं कल्प्यतां घोषस्त्यज्यतां निर्गुणं वनम् । संत्रासयावो भद्रं ते किञ्चिदुत्पाद्य कारणम् ॥ २९ ॥

tatrāyaṃ kalpyatāṃ ghoṣastyajyatāṃ nirguṇaṃ vanam | saṃtrāsayāvo bhadraṃ te kiñcidutpādya kāraṇam || 29 ||

Report an error

एवं कथयतस्तस्य वासुदेवस्य धीमतः । प्रादुर्बभूवुः शतशो रक्तमांसवसाशनाः ॥ ३० ॥

evaṃ kathayatastasya vāsudevasya dhīmataḥ | prādurbabhūvuḥ śataśo raktamāṃsavasāśanāḥ || 30 ||

Report an error

घोराश्चिन्तयतस्तस्य स्वतनूरुहजास्तदा । विनिष्पेतुर्भयकराः सर्वशः शतशो वृकाः ॥ ३१ ॥

ghorāścintayatastasya svatanūruhajāstadā | viniṣpeturbhayakarāḥ sarvaśaḥ śataśo vṛkāḥ || 31 ||

Report an error

निष्पतन्ति स्म बहवो व्रजस्योत्सादनाय वै । वृकान् निष्पतितान्दृष्ट्वा गोषु वत्सेष्वथो नृषु ॥ ३२ ॥

niṣpatanti sma bahavo vrajasyotsādanāya vai | vṛkān niṣpatitāndṛṣṭvā goṣu vatseṣvatho nṛṣu || 32 ||

Report an error

गोपीषु च यथाकामं व्रजे त्रासोऽभवन्महान् । ते वृकाः पञ्चबद्धाश्च दशबद्धास्तथा परे ॥ ३३ ॥

gopīṣu ca yathākāmaṃ vraje trāso'bhavanmahān | te vṛkāḥ pañcabaddhāśca daśabaddhāstathā pare || 33 ||

Report an error

त्रिंशद्विंशतिबद्धाश्च शतबद्धास्तथा परे । निश्चेरुस्तस्य गात्रेभ्यः श्रीवत्सकृतलक्षणाः ॥ ३४ ॥

triṃśadviṃśatibaddhāśca śatabaddhāstathā pare | niścerustasya gātrebhyaḥ śrīvatsakṛtalakṣaṇāḥ || 34 ||

Report an error

कृष्णस्य कृष्णवदना गोपानां भयवर्धनाः । भक्षयद्भिश्च तैर्वत्सांस्त्रासयद्भिश्च गोव्रजान् ॥ ३५ ॥

kṛṣṇasya kṛṣṇavadanā gopānāṃ bhayavardhanāḥ | bhakṣayadbhiśca tairvatsāṃstrāsayadbhiśca govrajān || 35 ||

Report an error

निशि बालान् हरद्भिश्च वृकैरुत्साद्यते व्रजः । न वने शक्यते गन्तुं न गाश्च परिरक्षितुम् ॥ ३६ ॥

niśi bālān haradbhiśca vṛkairutsādyate vrajaḥ | na vane śakyate gantuṃ na gāśca parirakṣitum || 36 ||

Report an error

न वनात्किंचिदाहर्तुं न च वा तरितुं नदीम् । त्रस्ता ह्युद्विग्नमनसोऽगतास्तस्मिन्वनेऽवसन् ॥ ३७ ॥

na vanātkiṃcidāhartuṃ na ca vā tarituṃ nadīm | trastā hyudvignamanaso'gatāstasminvane'vasan || 37 ||

Report an error

एवं वृकैरुदीर्णैस्तु व्याघ्रतुल्यपराक्रमैः । व्रजो निष्पन्दचेष्टः स एकस्थानचरः कृतः ॥ ३८ ॥

evaṃ vṛkairudīrṇaistu vyāghratulyaparākramaiḥ | vrajo niṣpandaceṣṭaḥ sa ekasthānacaraḥ kṛtaḥ || 38 ||

Report an error

Illustration: Verse & Place (Project-owned).