विष्णुपर्व · अध्यायः ८
Aṣṭamo'dhyāyaḥ
॥
A chapter of the Harivamsha.
38 verses·Sanskrit with transliteration
अष्टमोऽध्यायः ।
वैशम्पायन उवाच ।
एवं तौ बाल्यमुत्तीर्णौ कृष्णसंकर्षणावुभौ ।
तस्मिन्नेव व्रजस्थाने सप्तवर्षौ बभूवतुः ॥ १ ॥
aṣṭamo'dhyāyaḥ |
vaiśampāyana uvāca |
evaṃ tau bālyamuttīrṇau kṛṣṇasaṃkarṣaṇāvubhau |
tasminneva vrajasthāne saptavarṣau babhūvatuḥ || 1 ||
नीलपीताम्बरधरौ पीतश्वेतानुलेपनौ ।
बभूवतुर्वत्सपालौ काकपक्षधरावुभौ ॥ २ ॥
nīlapītāmbaradharau pītaśvetānulepanau |
babhūvaturvatsapālau kākapakṣadharāvubhau || 2 ||
पर्णवाद्यं श्रुतिसुखं वादयन्तौ वराननौ ।
शुशुभाते वनगतौ त्रिशीर्षाविव पन्नगौ ॥ ३ ॥
parṇavādyaṃ śrutisukhaṃ vādayantau varānanau |
śuśubhāte vanagatau triśīrṣāviva pannagau || 3 ||
मयूराङ्गदकर्णौ तु पल्लवापीडधारिणौ ।
वनमालाकुलोरस्कौ द्रुमपोताविवोद्गतौ ॥ ४ ॥
mayūrāṅgadakarṇau tu pallavāpīḍadhāriṇau |
vanamālākuloraskau drumapotāvivodgatau || 4 ||
अरविन्दकृतापीडौ रज्जुयज्ञोपवीतिनौ ।
सशिक्यतुम्बकरकौ गोपवेणुप्रवादकौ ॥ ५ ॥
aravindakṛtāpīḍau rajjuyajñopavītinau |
saśikyatumbakarakau gopaveṇupravādakau || 5 ||
क्वचिद्धसन्तावन्योन्यं क्रीडमानौ क्वचित्क्वचित् ।
पर्णशय्यासु संसुप्तौ क्वचिन्निद्रान्तरेक्षणौ ॥ ६ ॥
kvaciddhasantāvanyonyaṃ krīḍamānau kvacitkvacit |
parṇaśayyāsu saṃsuptau kvacinnidrāntarekṣaṇau || 6 ||
एवं वत्सान् पालयन्तौ शोभयन्तौ महावनम् ।
चञ्चूर्यन्तौ रमन्तौ स्म किशोराविव चञ्चलौ ॥ ७ ॥
evaṃ vatsān pālayantau śobhayantau mahāvanam |
cañcūryantau ramantau sma kiśorāviva cañcalau || 7 ||
अथ दामोदरः श्रीमान् संकर्षणमुवाच ह ।
आर्य नास्मिन् वने शक्यं गोपालैः सह क्रीडितुम् ॥ ८ ॥
atha dāmodaraḥ śrīmān saṃkarṣaṇamuvāca ha |
ārya nāsmin vane śakyaṃ gopālaiḥ saha krīḍitum || 8 ||
अवगीतमिदं सर्वमावाभ्यां भुक्तकाननम् ।
प्रक्षीणतृणकाष्ठं च गोपैर्मथितपादपम् ॥ ९ ॥
avagītamidaṃ sarvamāvābhyāṃ bhuktakānanam |
prakṣīṇatṛṇakāṣṭhaṃ ca gopairmathitapādapam || 9 ||
घनीभूतानि यान्यासन् काननानि वनानि च ।
तान्याकाशनिकाशानि दृश्यन्तेऽद्य यथाऽसुखम् ॥ १० ॥
ghanībhūtāni yānyāsan kānanāni vanāni ca |
tānyākāśanikāśāni dṛśyante'dya yathā'sukham || 10 ||
गोवाटेष्वपि ये वृक्षाः परिवृत्तार्गलेषु च ।
सर्वे गोष्ठाग्निषु गताः क्षयमक्षयवर्चसः ॥ ११ ॥
govāṭeṣvapi ye vṛkṣāḥ parivṛttārgaleṣu ca |
sarve goṣṭhāgniṣu gatāḥ kṣayamakṣayavarcasaḥ || 11 ||
संनिकृष्टानि यान्यासन्काष्ठानि च तृणानि च ।
तानि दूरावकृष्टासु मार्गितव्यानि भूमिषु ॥ १२ ॥
saṃnikṛṣṭāni yānyāsankāṣṭhāni ca tṛṇāni ca |
tāni dūrāvakṛṣṭāsu mārgitavyāni bhūmiṣu || 12 ||
अरण्यमिदमल्पोदमल्पकक्षं निराश्रयम् ।
अन्वेषितव्यविश्रामं दारुणं विरलद्रुमम् ॥ १३ ॥
araṇyamidamalpodamalpakakṣaṃ nirāśrayam |
anveṣitavyaviśrāmaṃ dāruṇaṃ viraladrumam || 13 ||
अकर्मण्येषु वृक्षेषु स्थितविप्रस्थितद्विजम् ।
संवासस्यास्य महतो जनेनोत्सादितद्रुमम् ॥ १४ ॥
akarmaṇyeṣu vṛkṣeṣu sthitaviprasthitadvijam |
saṃvāsasyāsya mahato janenotsāditadrumam || 14 ||
निरानन्दं निरास्वादं निष्प्रयोजनमारुतम् ।
निर्विहङ्गमिदं शून्यं निर्व्यञ्जनमिवाशनम् ॥ १५ ॥
nirānandaṃ nirāsvādaṃ niṣprayojanamārutam |
nirvihaṅgamidaṃ śūnyaṃ nirvyañjanamivāśanam || 15 ||
विक्रीयमाणैः काष्ठैश्च शाकैश्च वनसम्भवैः ।
उच्छिन्नसंचयतृणैर्घोषोऽयं नगरायते ॥ १६ ॥
vikrīyamāṇaiḥ kāṣṭhaiśca śākaiśca vanasambhavaiḥ |
ucchinnasaṃcayatṛṇairghoṣo'yaṃ nagarāyate || 16 ||
शैलानां भूषणं घोषो घोषाणां भूषणं वनम् ।
वनानां भूषणं गावस्ताश्चास्माकं परा गतिः ॥ १७ ॥
śailānāṃ bhūṣaṇaṃ ghoṣo ghoṣāṇāṃ bhūṣaṇaṃ vanam |
vanānāṃ bhūṣaṇaṃ gāvastāścāsmākaṃ parā gatiḥ || 17 ||
तस्मादन्यद् वनं यामः प्रत्यग्रयवसेन्धनम् ।
इच्छन्त्यनुपभुक्तानि गावो भोक्तुं तृणानि च ॥ १८ ॥
tasmādanyad vanaṃ yāmaḥ pratyagrayavasendhanam |
icchantyanupabhuktāni gāvo bhoktuṃ tṛṇāni ca || 18 ||
तस्माद् वनं नवतृणं गच्छन्तु धनिनो व्रजाः ।
न द्वारबन्धावरणा न गृहक्षेत्रिणस्तथा ।
प्रशस्ता वै व्रजा लोके यथा वै चक्रचारिणः ॥ १९ ॥
tasmād vanaṃ navatṛṇaṃ gacchantu dhanino vrajāḥ |
na dvārabandhāvaraṇā na gṛhakṣetriṇastathā |
praśastā vai vrajā loke yathā vai cakracāriṇaḥ || 19 ||
शकृन्मूत्रेषु तेष्वेव जातक्षाररसायनम् ।
न तृणं भुञ्जते गावो नापि तत् पयसे हितम् ॥ २० ॥
śakṛnmūtreṣu teṣveva jātakṣārarasāyanam |
na tṛṇaṃ bhuñjate gāvo nāpi tat payase hitam || 20 ||
स्थलीप्रायासु रथ्यासु नवासु वनराजिषु ।
चरावः सहितौ गोभिः क्षिप्रं संवाह्यतां व्रजः ॥ २१ ॥
sthalīprāyāsu rathyāsu navāsu vanarājiṣu |
carāvaḥ sahitau gobhiḥ kṣipraṃ saṃvāhyatāṃ vrajaḥ || 21 ||
श्रूयते हि वनं रम्यं पर्याप्ततृणसंस्तरम् ।
नाम्ना वृन्दावनं नाम स्वादुवृक्षफलोदकम् ॥ २२ ॥
śrūyate hi vanaṃ ramyaṃ paryāptatṛṇasaṃstaram |
nāmnā vṛndāvanaṃ nāma svāduvṛkṣaphalodakam || 22 ||
अझिल्लिकण्टकवनं सर्वैर्वनगुणैर्युतम् ।
कदम्बपादपप्रायं यमुनातीरसंश्रितम् ॥ २३ ॥
ajhillikaṇṭakavanaṃ sarvairvanaguṇairyutam |
kadambapādapaprāyaṃ yamunātīrasaṃśritam || 23 ||
स्निग्धशीतानिलवनं सर्वर्तुनिलयं शुभम् ।
गोपीनां सुखसंचारं चारुचित्रवनान्तरम् ॥ २४ ॥
snigdhaśītānilavanaṃ sarvartunilayaṃ śubham |
gopīnāṃ sukhasaṃcāraṃ cārucitravanāntaram || 24 ||
तत्र गोवर्धनो नाम नातिदूरे गिरिर्महान् ।
भ्राजते दीर्घशिखरो नन्दनस्येव मन्दरः ॥ २५ ॥
tatra govardhano nāma nātidūre girirmahān |
bhrājate dīrghaśikharo nandanasyeva mandaraḥ || 25 ||
मध्ये चास्य महाशाखो न्यग्रोधो योजनोच्छ्रितः ।
भाण्डीरो नाम शुशुभे नीलमेघ इवाम्बरे ॥ २६ ॥
madhye cāsya mahāśākho nyagrodho yojanocchritaḥ |
bhāṇḍīro nāma śuśubhe nīlamegha ivāmbare || 26 ||
मध्येन चास्य कालिन्दी सीमन्तमिव कुर्वती ।
प्रयाता नन्दनस्येव नलिनी सरितां वरा ॥ २७ ॥
madhyena cāsya kālindī sīmantamiva kurvatī |
prayātā nandanasyeva nalinī saritāṃ varā || 27 ||
तत्र गोवर्धनं चैव भाण्डीरं च वनस्पतिम् ।
कालिन्दीं च नदीं रम्यां द्रक्ष्यावश्चरतः सुखम् ॥ २८ ॥
tatra govardhanaṃ caiva bhāṇḍīraṃ ca vanaspatim |
kālindīṃ ca nadīṃ ramyāṃ drakṣyāvaścarataḥ sukham || 28 ||
तत्रायं कल्प्यतां घोषस्त्यज्यतां निर्गुणं वनम् ।
संत्रासयावो भद्रं ते किञ्चिदुत्पाद्य कारणम् ॥ २९ ॥
tatrāyaṃ kalpyatāṃ ghoṣastyajyatāṃ nirguṇaṃ vanam |
saṃtrāsayāvo bhadraṃ te kiñcidutpādya kāraṇam || 29 ||
एवं कथयतस्तस्य वासुदेवस्य धीमतः ।
प्रादुर्बभूवुः शतशो रक्तमांसवसाशनाः ॥ ३० ॥
evaṃ kathayatastasya vāsudevasya dhīmataḥ |
prādurbabhūvuḥ śataśo raktamāṃsavasāśanāḥ || 30 ||
घोराश्चिन्तयतस्तस्य स्वतनूरुहजास्तदा ।
विनिष्पेतुर्भयकराः सर्वशः शतशो वृकाः ॥ ३१ ॥
ghorāścintayatastasya svatanūruhajāstadā |
viniṣpeturbhayakarāḥ sarvaśaḥ śataśo vṛkāḥ || 31 ||
निष्पतन्ति स्म बहवो व्रजस्योत्सादनाय वै ।
वृकान् निष्पतितान्दृष्ट्वा गोषु वत्सेष्वथो नृषु ॥ ३२ ॥
niṣpatanti sma bahavo vrajasyotsādanāya vai |
vṛkān niṣpatitāndṛṣṭvā goṣu vatseṣvatho nṛṣu || 32 ||
गोपीषु च यथाकामं व्रजे त्रासोऽभवन्महान् ।
ते वृकाः पञ्चबद्धाश्च दशबद्धास्तथा परे ॥ ३३ ॥
gopīṣu ca yathākāmaṃ vraje trāso'bhavanmahān |
te vṛkāḥ pañcabaddhāśca daśabaddhāstathā pare || 33 ||
त्रिंशद्विंशतिबद्धाश्च शतबद्धास्तथा परे ।
निश्चेरुस्तस्य गात्रेभ्यः श्रीवत्सकृतलक्षणाः ॥ ३४ ॥
triṃśadviṃśatibaddhāśca śatabaddhāstathā pare |
niścerustasya gātrebhyaḥ śrīvatsakṛtalakṣaṇāḥ || 34 ||
कृष्णस्य कृष्णवदना गोपानां भयवर्धनाः ।
भक्षयद्भिश्च तैर्वत्सांस्त्रासयद्भिश्च गोव्रजान् ॥ ३५ ॥
kṛṣṇasya kṛṣṇavadanā gopānāṃ bhayavardhanāḥ |
bhakṣayadbhiśca tairvatsāṃstrāsayadbhiśca govrajān || 35 ||
निशि बालान् हरद्भिश्च वृकैरुत्साद्यते व्रजः ।
न वने शक्यते गन्तुं न गाश्च परिरक्षितुम् ॥ ३६ ॥
niśi bālān haradbhiśca vṛkairutsādyate vrajaḥ |
na vane śakyate gantuṃ na gāśca parirakṣitum || 36 ||
न वनात्किंचिदाहर्तुं न च वा तरितुं नदीम् ।
त्रस्ता ह्युद्विग्नमनसोऽगतास्तस्मिन्वनेऽवसन् ॥ ३७ ॥
na vanātkiṃcidāhartuṃ na ca vā tarituṃ nadīm |
trastā hyudvignamanaso'gatāstasminvane'vasan || 37 ||
एवं वृकैरुदीर्णैस्तु व्याघ्रतुल्यपराक्रमैः ।
व्रजो निष्पन्दचेष्टः स एकस्थानचरः कृतः ॥ ३८ ॥
evaṃ vṛkairudīrṇaistu vyāghratulyaparākramaiḥ |
vrajo niṣpandaceṣṭaḥ sa ekasthānacaraḥ kṛtaḥ || 38 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).