चतुर्दशोऽध्यायः । वैशम्पायन उवाच । अथ तौ जातहर्षौ तु वसुदेवसुतावुभौ । तत् तालवनमुत्सृज्य भूयो भाण्डीरमागतौ ॥ १ ॥
caturdaśo'dhyāyaḥ | vaiśampāyana uvāca | atha tau jātaharṣau tu vasudevasutāvubhau | tat tālavanamutsṛjya bhūyo bhāṇḍīramāgatau || 1 ||
विष्णुपर्व · अध्यायः १४
A chapter of the Harivamsha.
59 versesSanskrit with transliteration
चतुर्दशोऽध्यायः । वैशम्पायन उवाच । अथ तौ जातहर्षौ तु वसुदेवसुतावुभौ । तत् तालवनमुत्सृज्य भूयो भाण्डीरमागतौ ॥ १ ॥
caturdaśo'dhyāyaḥ | vaiśampāyana uvāca | atha tau jātaharṣau tu vasudevasutāvubhau | tat tālavanamutsṛjya bhūyo bhāṇḍīramāgatau || 1 ||
चारयन्तौ विवृद्धानि गोधनानि शुभानि च । स्फीतसस्यप्ररूढानि वीक्षमाणौ वनानि च ॥ २ ॥
cārayantau vivṛddhāni godhanāni śubhāni ca | sphītasasyaprarūḍhāni vīkṣamāṇau vanāni ca || 2 ||
क्ष्वेडयन्तौ प्रगायन्तौ प्रचिन्वन्तौ च पादपान् । नामभिर्व्याहरन्तौ च सवत्सा गाः परंतपौ ॥ ३ ॥
kṣveḍayantau pragāyantau pracinvantau ca pādapān | nāmabhirvyāharantau ca savatsā gāḥ paraṃtapau || 3 ||
निर्योगपाशैरासक्तैः स्कन्धाभ्यां शुभलक्षणौ । वनमालाकुलोरस्कौ बालशृङ्गाविवर्षभौ ॥ ४ ॥
niryogapāśairāsaktaiḥ skandhābhyāṃ śubhalakṣaṇau | vanamālākuloraskau bālaśṛṅgāvivarṣabhau || 4 ||
सुवर्णाञ्जनचूर्णाभावन्योन्यसदृशाम्बरौ । महेन्द्रायुधसंसक्तौ शुक्लकृष्णाविवाम्बुदौ ॥ ५ ॥
suvarṇāñjanacūrṇābhāvanyonyasadṛśāmbarau | mahendrāyudhasaṃsaktau śuklakṛṣṇāvivāmbudau || 5 ||
कुशाग्रकुसुमानां च कर्णपूरौ मनोरमौ । वनमार्गेषु कुर्वाणौ वन्यवेषधरावुभौ ॥ ६ ॥
kuśāgrakusumānāṃ ca karṇapūrau manoramau | vanamārgeṣu kurvāṇau vanyaveṣadharāvubhau || 6 ||
गोवर्धनस्यानु चरौ वने सानुचरौ तु तौ । चेरतुर्लोकसिद्धाभिः क्रीडाभिरपराजितौ ॥ ७ ॥
govardhanasyānu carau vane sānucarau tu tau | ceraturlokasiddhābhiḥ krīḍābhiraparājitau || 7 ||
तावेवं मानुषीं दीक्षां वहन्तौ सुरपूजितौ । तज्जातिगुणयुक्ताभिः क्रीडाभिश्चेरतुर्वनम् ॥ ८ ॥
tāvevaṃ mānuṣīṃ dīkṣāṃ vahantau surapūjitau | tajjātiguṇayuktābhiḥ krīḍābhiśceraturvanam || 8 ||
तौ तु भाण्डीरमाश्रित्य बालक्रीडानुवर्तिनौ । प्राप्तौ परमशाखाढ्यं न्यग्रोधं शाखिनां वरम् ॥ ९ ॥
tau tu bhāṇḍīramāśritya bālakrīḍānuvartinau | prāptau paramaśākhāḍhyaṃ nyagrodhaṃ śākhināṃ varam || 9 ||
तत्र त्वान्दोलिकाभिश्च युद्धमार्गविशारदौ । अश्मभिः क्षेपणीयैश्च तौ व्यायाममकुर्वताम् ॥ १० ॥
tatra tvāndolikābhiśca yuddhamārgaviśāradau | aśmabhiḥ kṣepaṇīyaiśca tau vyāyāmamakurvatām || 10 ||
युद्धमार्गैश्च विविधैर्गोपालैः सहितावुभौ । मुदितौ सिंहविक्रान्तौ यथाकामं विचेरतुः ॥ ११ ॥
yuddhamārgaiśca vividhairgopālaiḥ sahitāvubhau | muditau siṃhavikrāntau yathākāmaṃ viceratuḥ || 11 ||
तयो रमयतोरेव तल्लिप्सुरसुरोत्तमः । प्रलम्बोऽभ्यागमत्तत्र च्छिद्रान्वेषी तयोस्तदा ॥ १२ ॥
tayo ramayatoreva tallipsurasurottamaḥ | pralambo'bhyāgamattatra cchidrānveṣī tayostadā || 12 ||
गोपालवेषमास्थाय वन्यपुष्पविभूषितः । लोभयानः स तौ वीरौ हास्यैः क्रीडनकैस्तथा ॥ १३ ॥
gopālaveṣamāsthāya vanyapuṣpavibhūṣitaḥ | lobhayānaḥ sa tau vīrau hāsyaiḥ krīḍanakaistathā || 13 ||
सोऽवगाहत निश्शङ्कस्तेषां मध्यममानुषः । मानुषं वपुरास्थाय प्रलम्बो दानवोत्तमः ॥ १४ ॥
so'vagāhata niśśaṅkasteṣāṃ madhyamamānuṣaḥ | mānuṣaṃ vapurāsthāya pralambo dānavottamaḥ || 14 ||
प्रक्रीडिताश्च ते सर्वे सह तेनामरारिणा । गोपालवपुषं गोपा मन्यमानाः स्वबान्धवम् ॥ १५ ॥
prakrīḍitāśca te sarve saha tenāmarāriṇā | gopālavapuṣaṃ gopā manyamānāḥ svabāndhavam || 15 ||
स तु च्छिद्रान्तरप्रेप्सुः प्रलम्बो गोपतां गतः । दृष्टिं प्रणिदधे कृष्णे रौहिणेये च दारुणाम् ॥ १६ ॥
sa tu cchidrāntaraprepsuḥ pralambo gopatāṃ gataḥ | dṛṣṭiṃ praṇidadhe kṛṣṇe rauhiṇeye ca dāruṇām || 16 ||
अविषह्यं ततो मत्वा कृष्णमद्भुतविक्रमम् । रौहिणेयवधे यत्नमकरोद् दानवोत्तमः ॥ १७ ॥
aviṣahyaṃ tato matvā kṛṣṇamadbhutavikramam | rauhiṇeyavadhe yatnamakarod dānavottamaḥ || 17 ||
हरिणाक्रीडनं नाम बालक्रीडनकं ततः । प्रक्रीडितास्तु ते सर्वे द्वौ द्वौ युगपदुत्पतन् ॥ १८ ॥
hariṇākrīḍanaṃ nāma bālakrīḍanakaṃ tataḥ | prakrīḍitāstu te sarve dvau dvau yugapadutpatan || 18 ||
कृष्णः श्रीदामसहितः पुप्लुवे गोपसूनुना । संकर्षणस्तु प्लुतवान् प्रलम्बेन सहानघ ॥ १९ ॥
kṛṣṇaḥ śrīdāmasahitaḥ pupluve gopasūnunā | saṃkarṣaṇastu plutavān pralambena sahānagha || 19 ||
गोपालास्त्वपरे द्वन्द्वं गोपालैरपरैः सह । प्रद्रुता लङ्घयन्तो वै तेऽन्योन्यं लघुविक्रमाः ॥ २० ॥
gopālāstvapare dvandvaṃ gopālairaparaiḥ saha | pradrutā laṅghayanto vai te'nyonyaṃ laghuvikramāḥ || 20 ||
श्रीदाममजयत् कृष्णः प्रलम्बं रोहिणीसुतः । गोपालैः कृष्णपक्षीयैर्गोपालास्त्वपरे जिताः ॥ २१ ॥
śrīdāmamajayat kṛṣṇaḥ pralambaṃ rohiṇīsutaḥ | gopālaiḥ kṛṣṇapakṣīyairgopālāstvapare jitāḥ || 21 ||
ते वाहयन्तस्त्वन्योन्यं संहर्षात् सहसा द्रुताः । भाण्डीरस्कन्धमुद्दिश्य मर्यादां पुनरागमन् ॥ २२ ॥
te vāhayantastvanyonyaṃ saṃharṣāt sahasā drutāḥ | bhāṇḍīraskandhamuddiśya maryādāṃ punarāgaman || 22 ||
संकर्षणं तु स्कन्धेन शीघ्रमुत्क्षिप्य दानवः । द्रुतं जगाम विमुखः सचन्द्र इव तोयदः ॥ २३ ॥
saṃkarṣaṇaṃ tu skandhena śīghramutkṣipya dānavaḥ | drutaṃ jagāma vimukhaḥ sacandra iva toyadaḥ || 23 ||
स भारमसहंस्तस्य रौहिणेयस्य धीमतः । ववृधे सुमहाकायः शक्राक्रान्त इवाम्बुदः ॥ २४ ॥
sa bhāramasahaṃstasya rauhiṇeyasya dhīmataḥ | vavṛdhe sumahākāyaḥ śakrākrānta ivāmbudaḥ || 24 ||
स भाण्डीरवटप्रख्यं दग्धाञ्जनगिरिप्रभम् । स्वं वपुर्दर्शयामास प्रलम्बो दानवोत्तमः ॥ २५ ॥
sa bhāṇḍīravaṭaprakhyaṃ dagdhāñjanagiriprabham | svaṃ vapurdarśayāmāsa pralambo dānavottamaḥ || 25 ||
पञ्चस्तबकयुक्तेन मुकुटेनार्कवर्चसा । दीप्यमानाननो दैत्यः सूर्याक्रान्त इवाम्बुदः ॥ २६ ॥
pañcastabakayuktena mukuṭenārkavarcasā | dīpyamānānano daityaḥ sūryākrānta ivāmbudaḥ || 26 ||
महाननो महाग्रीवः सुमहानन्तकोपमः । रौद्रः शकटचक्राक्षो नमयंश्चरणैर्महीम् ॥ २७ ॥
mahānano mahāgrīvaḥ sumahānantakopamaḥ | raudraḥ śakaṭacakrākṣo namayaṃścaraṇairmahīm || 27 ||
स्रग्दामलम्बाभरणः प्रलम्बाम्बरभूषणः । वीरः प्रलम्बः प्रययौ लम्बतोय इवाम्बुदः ॥ २८ ॥
sragdāmalambābharaṇaḥ pralambāmbarabhūṣaṇaḥ | vīraḥ pralambaḥ prayayau lambatoya ivāmbudaḥ || 28 ||
स जहाराथ वेगेन रौहिणेयं महासुरः । सागरोपप्लवगतं कृत्स्नं लोकमिवान्तकः ॥ २९ ॥
sa jahārātha vegena rauhiṇeyaṃ mahāsuraḥ | sāgaropaplavagataṃ kṛtsnaṃ lokamivāntakaḥ || 29 ||
ह्रियमाणः प्रलम्बेन स तु संकर्षणो बभौ । उह्यमान इवाकाशे कालमेघेन चन्द्रमाः ॥ ३० ॥
hriyamāṇaḥ pralambena sa tu saṃkarṣaṇo babhau | uhyamāna ivākāśe kālameghena candramāḥ || 30 ||
स संदिग्धमिवात्मानं मेने संकर्षणस्तदा । दैत्यस्कन्धगतः श्रीमान् कृष्णं चेदमुवाच ह ॥ ३१ ॥
sa saṃdigdhamivātmānaṃ mene saṃkarṣaṇastadā | daityaskandhagataḥ śrīmān kṛṣṇaṃ cedamuvāca ha || 31 ||
ह्रियेऽहं कृष्ण दैत्येन पर्वतोदग्रवर्ष्मणा । प्रदर्शयित्वा महतीं मायां मानुषरूपिणीम् ॥ ३२ ॥
hriye'haṃ kṛṣṇa daityena parvatodagravarṣmaṇā | pradarśayitvā mahatīṃ māyāṃ mānuṣarūpiṇīm || 32 ||
कथमस्य मया कार्यं शासनं दुष्टचेतसः । प्रलम्बस्य प्रवृद्धस्य दर्पाद् द्विगुणवर्चसः ॥ ३३ ॥
kathamasya mayā kāryaṃ śāsanaṃ duṣṭacetasaḥ | pralambasya pravṛddhasya darpād dviguṇavarcasaḥ || 33 ||
तमाह सस्मितं कृष्णः साम्ना हर्षाकुलेन वै । अभिज्ञो रौहिणेयस्य वृत्तस्य च बलस्य च ॥ ३४ ॥
tamāha sasmitaṃ kṛṣṇaḥ sāmnā harṣākulena vai | abhijño rauhiṇeyasya vṛttasya ca balasya ca || 34 ||
अहोऽयं मानुषो भावो व्यक्तमेवानुपाल्यते । यस्त्वं जगन्मयं देवं गुह्याद् गुह्यतरं गतः ॥ ३५ ॥
aho'yaṃ mānuṣo bhāvo vyaktamevānupālyate | yastvaṃ jaganmayaṃ devaṃ guhyād guhyataraṃ gataḥ || 35 ||
स्मर नारायणात्मानं लोकानां त्वं विपर्यये । अवगच्छात्मनाऽऽत्मानं समुद्राणां समागमे ॥ ३६ ॥
smara nārāyaṇātmānaṃ lokānāṃ tvaṃ viparyaye | avagacchātmanā''tmānaṃ samudrāṇāṃ samāgame || 36 ||
पुरातनानां देवानां ब्रह्मणः सलिलस्य च । आत्मवृत्तप्रभावाणां संस्मराद्यं च वै वपुः ॥ ३७ ॥
purātanānāṃ devānāṃ brahmaṇaḥ salilasya ca | ātmavṛttaprabhāvāṇāṃ saṃsmarādyaṃ ca vai vapuḥ || 37 ||
शिरः खं ते जलं मूर्त्तिः पादौ भूर्दहनो मुखम् । वायुर्लोकायुरुछ्वासो मनः सोमो ह्यभूत्तव ॥ ३८ ॥
śiraḥ khaṃ te jalaṃ mūrttiḥ pādau bhūrdahano mukham | vāyurlokāyuruchvāso manaḥ somo hyabhūttava || 38 ||
सहस्रास्यः सहस्राङ्गः सहस्रचरणेक्षणः । सहस्रपद्मनाभस्त्वं सहस्रांशुधरोऽरिहा ॥ ३९ ॥
sahasrāsyaḥ sahasrāṅgaḥ sahasracaraṇekṣaṇaḥ | sahasrapadmanābhastvaṃ sahasrāṃśudharo'rihā || 39 ||
यत्त्वया दर्शितं लोके तत् पश्यन्ति दिवौकसः । यत् त्वया नोक्तपूर्वं हि कस्तदन्वेष्टुमर्हति ॥ ४० ॥
yattvayā darśitaṃ loke tat paśyanti divaukasaḥ | yat tvayā noktapūrvaṃ hi kastadanveṣṭumarhati || 40 ||
यद् वेदितव्यं लोकेऽस्मिंस्तत्त्वया समुदाहृतम् । विदितं यत् तवैकस्य देवा अपि न तद् विदुः ॥ ४१ ॥
yad veditavyaṃ loke'smiṃstattvayā samudāhṛtam | viditaṃ yat tavaikasya devā api na tad viduḥ || 41 ||
आत्मजं ते वपुर्व्योम्नि न पश्यन्त्यात्मसम्भवम् । यत् तु ते कृत्रिमं रूपं तदर्चन्ति दिवौकसः ॥ ४२ ॥
ātmajaṃ te vapurvyomni na paśyantyātmasambhavam | yat tu te kṛtrimaṃ rūpaṃ tadarcanti divaukasaḥ || 42 ||
देवैर्न दृष्टश्चान्तस्ते तेनानन्त इति स्मृतः । त्वं हि सूक्ष्मो महानेकः सूक्ष्मैरपि दुरासदः ॥ ४३ ॥
devairna dṛṣṭaścāntaste tenānanta iti smṛtaḥ | tvaṃ hi sūkṣmo mahānekaḥ sūkṣmairapi durāsadaḥ || 43 ||
त्वय्येव जगतः स्तम्भे शाश्वती जगती स्थिता । अचला प्राणिनां योनिर्धारयत्यखिलं जगत् ॥ ४४ ॥
tvayyeva jagataḥ stambhe śāśvatī jagatī sthitā | acalā prāṇināṃ yonirdhārayatyakhilaṃ jagat || 44 ||
चतुःसागरभोगस्वंः चातुर्वर्ण्यविभागवित् । चतुर्युगेषु लोकानां चातुर्होत्रफलाशनः ॥ ४५ ॥
catuḥsāgarabhogasvaṃḥ cāturvarṇyavibhāgavit | caturyugeṣu lokānāṃ cāturhotraphalāśanaḥ || 45 ||
यथाहमपि लोकानां तथा त्वं तच्च मे मतम् । उभावेकशरीरौ स्वो जगदर्थे द्विधाकृतौ ॥ ४६ ॥
yathāhamapi lokānāṃ tathā tvaṃ tacca me matam | ubhāvekaśarīrau svo jagadarthe dvidhākṛtau || 46 ||
अहं वा शाश्वतः कृष्णस्त्वं वा शेषः पुरातनः । लोकानां शाश्वतो देवस्त्वं हि शेषः सनातनः । आवयोर्देहमात्रेण द्विधेदं धार्यते जगत् ॥ ४७ ॥
ahaṃ vā śāśvataḥ kṛṣṇastvaṃ vā śeṣaḥ purātanaḥ | lokānāṃ śāśvato devastvaṃ hi śeṣaḥ sanātanaḥ | āvayordehamātreṇa dvidhedaṃ dhāryate jagat || 47 ||
अहं यः स भवानेव यस्त्वं सोऽहं सनातनः । द्वावेव विहितौ ह्यावामेकदेहौ महाबलौ ॥ ४८ ॥
ahaṃ yaḥ sa bhavāneva yastvaṃ so'haṃ sanātanaḥ | dvāveva vihitau hyāvāmekadehau mahābalau || 48 ||
तदास्से मूढवत् त्वं किं प्राणेन जहि दानवम् । मूर्ध्नि देवरिपुं देव वज्रकल्पेन मुष्टिना ॥ ४९ ॥
tadāsse mūḍhavat tvaṃ kiṃ prāṇena jahi dānavam | mūrdhni devaripuṃ deva vajrakalpena muṣṭinā || 49 ||
वैशम्पायन उवाच । संस्मारितस्तु कृष्णेन रौहिणेयः पुरातनम् । बलेनापूर्यत तदा त्रैलोक्यान्तरचारिणा ॥ ५० ॥
vaiśampāyana uvāca | saṃsmāritastu kṛṣṇena rauhiṇeyaḥ purātanam | balenāpūryata tadā trailokyāntaracāriṇā || 50 ||
ततः प्रलम्बं दुर्वृत्तं स बद्धेन महाभुजः । मुष्टिना वज्रकल्पेन मूर्ध्नि चैनं समाहनत् ॥ ५१ ॥
tataḥ pralambaṃ durvṛttaṃ sa baddhena mahābhujaḥ | muṣṭinā vajrakalpena mūrdhni cainaṃ samāhanat || 51 ||
तस्योत्तमाङ्गं स्वे काये विकपालं विवेश ह । जानुभ्यां चाहतः शेते गतासुर्दानवोत्तमः ॥ ५२ ॥
tasyottamāṅgaṃ sve kāye vikapālaṃ viveśa ha | jānubhyāṃ cāhataḥ śete gatāsurdānavottamaḥ || 52 ||
जगत्यां विप्रकीर्णस्य तस्य रूपमभूत् तदा । प्रलम्बस्याम्बरस्थस्य मेघस्येव विदीर्यतः ॥ ५३ ॥
jagatyāṃ viprakīrṇasya tasya rūpamabhūt tadā | pralambasyāmbarasthasya meghasyeva vidīryataḥ || 53 ||
तस्य भग्नोत्तमाङ्गस्य देहात् सुस्राव शोणितम् । बहुगैरिकसंयुक्तं शैलशृङ्गादिवोदकम् ॥ ५४ ॥
tasya bhagnottamāṅgasya dehāt susrāva śoṇitam | bahugairikasaṃyuktaṃ śailaśṛṅgādivodakam || 54 ||
तं निहत्य प्रलम्बं तु संहृत्य बलमात्मनः । पर्यष्वजत वै कृष्णं रौहिणेयः प्रतापवान् ॥ ५५ ॥
taṃ nihatya pralambaṃ tu saṃhṛtya balamātmanaḥ | paryaṣvajata vai kṛṣṇaṃ rauhiṇeyaḥ pratāpavān || 55 ||
तं तु कृष्णश्च गोपाश्च दिविस्थाश्च दिवौकसः । तुष्टुवुर्निहते दैत्ये जयाशीर्भिर्महाबलम् ॥ ५६ ॥
taṃ tu kṛṣṇaśca gopāśca divisthāśca divaukasaḥ | tuṣṭuvurnihate daitye jayāśīrbhirmahābalam || 56 ||
बलेनायं हतो दैत्यो बालेनाक्लिष्टकर्मणा । विवदन्त्यशरीरिण्यो वाचः सुरसमीरिताः ॥ ५७ ॥
balenāyaṃ hato daityo bālenākliṣṭakarmaṇā | vivadantyaśarīriṇyo vācaḥ surasamīritāḥ || 57 ||
बलदेवेति नामास्य देवैरुक्तं दिवि स्थितैः । बलं तु बलदेवस्य तदा भुवि जना विदुः ॥ ५८ ॥
baladeveti nāmāsya devairuktaṃ divi sthitaiḥ | balaṃ tu baladevasya tadā bhuvi janā viduḥ || 58 ||
कर्मजं निहते दैत्ये देवैरपि दुरासदे ॥ ५९ ॥
karmajaṃ nihate daitye devairapi durāsade || 59 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).