विष्णुपर्व · अध्यायः १७
Saptadaśo'dhyāyaḥ
॥
A chapter of the Harivamsha.
39 verses·Sanskrit with transliteration
सप्तदशोऽध्यायः ।
वैशम्पायन उवाच ।
दामोदरवचः श्रुत्वा हृष्टास्ते गोषु जीविनः ।
तद्वागमृतमासाद्य प्रत्यूचुरविशङ्कया ॥ १ ॥
saptadaśo'dhyāyaḥ |
vaiśampāyana uvāca |
dāmodaravacaḥ śrutvā hṛṣṭāste goṣu jīvinaḥ |
tadvāgamṛtamāsādya pratyūcuraviśaṅkayā || 1 ||
तवैषा बाल महती गोपानां हितवर्द्धिनी ।
प्रीणयत्येव नः सर्वान् बुद्धिर्वृद्धिकरी गवाम् ॥ २ ॥
tavaiṣā bāla mahatī gopānāṃ hitavarddhinī |
prīṇayatyeva naḥ sarvān buddhirvṛddhikarī gavām || 2 ||
त्वं गतिस्त्वं रतिश्चैव त्वं वेत्ता त्वं परायणम् ।
भयेष्वभयदस्त्वं नस्त्वमेव सुहृदां सुहृत् ॥ ३ ॥
tvaṃ gatistvaṃ ratiścaiva tvaṃ vettā tvaṃ parāyaṇam |
bhayeṣvabhayadastvaṃ nastvameva suhṛdāṃ suhṛt || 3 ||
त्वत्कृते कृष्ण घोषोऽयं क्षेमी मुदितगोकुलः ।
कृत्स्नो वसति शान्तारिर्यथा स्वर्गं गतस्तथा ॥ ४ ॥
tvatkṛte kṛṣṇa ghoṣo'yaṃ kṣemī muditagokulaḥ |
kṛtsno vasati śāntāriryathā svargaṃ gatastathā || 4 ||
जन्मप्रभृति कर्मैतद् देवैरसुकरं भुवि ।
बोद्धव्याश्चाभिमानाच्च विस्मितानि मनांसि नः ॥ ५ ॥
janmaprabhṛti karmaitad devairasukaraṃ bhuvi |
boddhavyāścābhimānācca vismitāni manāṃsi naḥ || 5 ||
बलेन च परार्ध्येन यशसा विक्रमेण च ।
उत्तमस्त्वं मनुष्येषु देवेष्विव पुरंदरः ॥ ६ ॥
balena ca parārdhyena yaśasā vikrameṇa ca |
uttamastvaṃ manuṣyeṣu deveṣviva puraṃdaraḥ || 6 ||
प्रतापेन च तीक्ष्णेन दीप्त्या पूर्णतयापि च ।
उत्तमस्त्वं च मर्त्येषु देवेष्विव दिवाकरः ॥ ७ ॥
pratāpena ca tīkṣṇena dīptyā pūrṇatayāpi ca |
uttamastvaṃ ca martyeṣu deveṣviva divākaraḥ || 7 ||
कान्त्या लक्ष्म्या प्रसादेन वदनेन स्मितेन च ।
उत्तमस्त्वं च मर्त्येषु देवेष्विव निशाकरः ॥ ८ ॥
kāntyā lakṣmyā prasādena vadanena smitena ca |
uttamastvaṃ ca martyeṣu deveṣviva niśākaraḥ || 8 ||
बलेन वपुषा चैव बाल्येन चरितेन च ।
स्यात्ते शक्तिधरस्तुल्यो न तु कश्चन मानुषः ॥ ९ ॥
balena vapuṣā caiva bālyena caritena ca |
syātte śaktidharastulyo na tu kaścana mānuṣaḥ || 9 ||
यत् त्वयाभिहितं वाक्यं गिरियज्ञं प्रति प्रभो ।
कस्तल्लङ्घयितुं शक्तो वेलामिव महोदधिः ॥ १० ॥
yat tvayābhihitaṃ vākyaṃ giriyajñaṃ prati prabho |
kastallaṅghayituṃ śakto velāmiva mahodadhiḥ || 10 ||
स्थितः शक्रमहस्तात श्रीमान् गिरिमहस्त्वयम् ।
त्वत्प्रणीतोऽद्य गोपानां गवां हेतोः प्रवर्त्यताम् ॥ ११ ॥
sthitaḥ śakramahastāta śrīmān girimahastvayam |
tvatpraṇīto'dya gopānāṃ gavāṃ hetoḥ pravartyatām || 11 ||
भाजनान्युपकल्प्यन्तां पयसः पेशलानि च ।
कुम्भाश्च विनिवेश्यन्तामुदपानेषु शोभनाः ॥ १२ ॥
bhājanānyupakalpyantāṃ payasaḥ peśalāni ca |
kumbhāśca viniveśyantāmudapāneṣu śobhanāḥ || 12 ||
पूर्यन्तां पयसा नद्यो द्रोण्यश्च विपुलायताः ।
भक्ष्यं भोज्यं च पेयं च तत्सर्वमुपनीयताम् ॥ १३ ॥
pūryantāṃ payasā nadyo droṇyaśca vipulāyatāḥ |
bhakṣyaṃ bhojyaṃ ca peyaṃ ca tatsarvamupanīyatām || 13 ||
भाजनानि च मांसस्य न्यस्यन्तामोदनस्य च ।
त्रिरात्रं चैव संदोहः सर्वघोषस्य गृह्यताम् ॥ १४ ॥
bhājanāni ca māṃsasya nyasyantāmodanasya ca |
trirātraṃ caiva saṃdohaḥ sarvaghoṣasya gṛhyatām || 14 ||
विशस्यन्तां च पशवो भोज्या ये महिषादयः ।
प्रवर्त्यतां च यज्ञोऽयं सर्वगोपसुसंकुलः ॥ १५ ॥
viśasyantāṃ ca paśavo bhojyā ye mahiṣādayaḥ |
pravartyatāṃ ca yajño'yaṃ sarvagopasusaṃkulaḥ || 15 ||
आनन्दजननो घोषो महान् मुदितगोकुलः ।
तूर्यप्रणादघोषैश्च वृषभाणां च गर्जितैः ॥ १६ ॥
ānandajanano ghoṣo mahān muditagokulaḥ |
tūryapraṇādaghoṣaiśca vṛṣabhāṇāṃ ca garjitaiḥ || 16 ||
हम्भारवैश्च वत्सानां गोपानां हर्षवर्धनः ।
दध्नो ह्रदो घृतावर्तः पयःकुल्यासमाकुलः ॥ १७ ॥
hambhāravaiśca vatsānāṃ gopānāṃ harṣavardhanaḥ |
dadhno hrado ghṛtāvartaḥ payaḥkulyāsamākulaḥ || 17 ||
मांसराशिः प्रभूताढ्यः प्रकाशौदनपर्वतः ।
सम्प्रावर्तत यज्ञोऽस्य गिरेर्गोभिः समाकुलः ।
तुष्टगोपजनाकीर्णो गोपनारीमनोहरः ॥ १८ ॥
māṃsarāśiḥ prabhūtāḍhyaḥ prakāśaudanaparvataḥ |
samprāvartata yajño'sya girergobhiḥ samākulaḥ |
tuṣṭagopajanākīrṇo gopanārīmanoharaḥ || 18 ||
भक्ष्याणां राशयस्तत्र शतशश्चोपकल्पिताः ।
गन्धमाल्यैश्च विविधैर्धूपैरुच्चावचैस्तथा ॥ १९ ॥
bhakṣyāṇāṃ rāśayastatra śataśaścopakalpitāḥ |
gandhamālyaiśca vividhairdhūpairuccāvacaistathā || 19 ||
अथाधिशृतपर्यन्ते सम्प्राप्ते यज्ञसंविधौ ।
यज्ञं गिरेस्तिथौ सौम्ये चक्रुर्गोपा द्विजैः सह ॥ २० ॥
athādhiśṛtaparyante samprāpte yajñasaṃvidhau |
yajñaṃ girestithau saumye cakrurgopā dvijaiḥ saha || 20 ||
यजनान्ते तदन्नं तु तत् पयो दधि चोत्तमम् ।
मांसं च मायया कृष्णो गिरिर्भूत्वा समश्नुते ॥ २१ ॥
yajanānte tadannaṃ tu tat payo dadhi cottamam |
māṃsaṃ ca māyayā kṛṣṇo girirbhūtvā samaśnute || 21 ||
तर्पिताश्चापि विप्राग्र्यास्तुष्टाः सम्पूर्णमानसाः ।
उत्तस्थुः प्रीतमनसः स्वस्ति वाच्यं यथासुखम् ॥ २२ ॥
tarpitāścāpi viprāgryāstuṣṭāḥ sampūrṇamānasāḥ |
uttasthuḥ prītamanasaḥ svasti vācyaṃ yathāsukham || 22 ||
भुक्त्वा चावभृथे कृष्णः पयः पीत्वा च कामतः ।
संतृप्तोऽस्मीति दिव्येन रूपेण प्रजहास वै ॥ २३ ॥
bhuktvā cāvabhṛthe kṛṣṇaḥ payaḥ pītvā ca kāmataḥ |
saṃtṛpto'smīti divyena rūpeṇa prajahāsa vai || 23 ||
तं गोपाः पर्वताकारं दिव्यस्रगनुलेपनम् ।
गिरिमूर्ध्नि स्थितं दृष्ट्वा कृष्णं जग्मुः प्रधानतः ॥ २४ ॥
taṃ gopāḥ parvatākāraṃ divyasraganulepanam |
girimūrdhni sthitaṃ dṛṣṭvā kṛṣṇaṃ jagmuḥ pradhānataḥ || 24 ||
भगवानपि तेनैव रूपेणाच्छादितः प्रभुः ।
सहितैः प्रणतो गोपैर्ववन्दात्मानमात्मना ॥ २५ ॥
bhagavānapi tenaiva rūpeṇācchāditaḥ prabhuḥ |
sahitaiḥ praṇato gopairvavandātmānamātmanā || 25 ||
तमूचुर्विस्मिता गोपा देवं गिरिवरे स्थितम् ।
भगवंस्त्वद्वशे युक्ता दासाः किं कुर्म किङ्कराः ॥ २६ ॥
tamūcurvismitā gopā devaṃ girivare sthitam |
bhagavaṃstvadvaśe yuktā dāsāḥ kiṃ kurma kiṅkarāḥ || 26 ||
स उवाच ततो गोपान् गिरिप्रभवया गिरा ।
अद्यप्रभृति चेज्योऽहं गोषु यद्यस्तु वो दया ॥ २७ ॥
sa uvāca tato gopān giriprabhavayā girā |
adyaprabhṛti cejyo'haṃ goṣu yadyastu vo dayā || 27 ||
अहं वः प्रथमो देवः सर्वकामकरः शुभः ।
मम प्रभावाश्च गवामयुतान्येव भोक्ष्यथ ॥ २८ ॥
ahaṃ vaḥ prathamo devaḥ sarvakāmakaraḥ śubhaḥ |
mama prabhāvāśca gavāmayutānyeva bhokṣyatha || 28 ||
शिवश्च वो भविष्यामि मद्भक्तानां वने वने ।
रंस्ये च सह युष्माभिर्यथा दिविगतस्तथा ॥ २९ ॥
śivaśca vo bhaviṣyāmi madbhaktānāṃ vane vane |
raṃsye ca saha yuṣmābhiryathā divigatastathā || 29 ||
ये चेमे प्रथिता गोपा नन्दगोपपुरोगमाः ।
एषां प्रीतः प्रयच्छामि गोपानां विपुलं धनम् ॥ ३० ॥
ye ceme prathitā gopā nandagopapurogamāḥ |
eṣāṃ prītaḥ prayacchāmi gopānāṃ vipulaṃ dhanam || 30 ||
पर्याप्नुवन्तु क्षिप्रं मां गावो वत्ससमाकुलाः ।
एवं मम परा प्रीतिर्भविष्यति न संशयः ॥ ३१ ॥
paryāpnuvantu kṣipraṃ māṃ gāvo vatsasamākulāḥ |
evaṃ mama parā prītirbhaviṣyati na saṃśayaḥ || 31 ||
क्तो नीराजनार्थं हि वृन्दशो गोकुलानि तम् ।
परिवव्रुर्गिरिवरं सवृषाणि समन्ततः ॥ ३२ ॥
kto nīrājanārthaṃ hi vṛndaśo gokulāni tam |
parivavrurgirivaraṃ savṛṣāṇi samantataḥ || 32 ||
ता गावः प्रद्रुता हृष्टाः सापीडस्तबकाङ्गदाः ।
सस्रजापीडशृङ्गाग्राः शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ३३ ॥
tā gāvaḥ pradrutā hṛṣṭāḥ sāpīḍastabakāṅgadāḥ |
sasrajāpīḍaśṛṅgāgrāḥ śataśo'tha sahasraśaḥ || 33 ||
अनुजग्मुश्च गोपालाः कालयन्तो धनानि च ।
भक्तिच्छेदानुलिप्ताङ्गा रक्तपीतसिताम्बराः ॥ ३४ ॥
anujagmuśca gopālāḥ kālayanto dhanāni ca |
bhakticchedānuliptāṅgā raktapītasitāmbarāḥ || 34 ||
मयूरचित्राङ्गदिनो भुजैः प्रहरणावृतैः ।
मयूरपत्रवृन्तानां केशबन्धैः सुयोजितैः ॥ ३५ ॥
mayūracitrāṅgadino bhujaiḥ praharaṇāvṛtaiḥ |
mayūrapatravṛntānāṃ keśabandhaiḥ suyojitaiḥ || 35 ||
बभ्राजुरधिकं गोपाः समवाये तदाद्भुते ।
अन्ये वृषानारुरुहुर्नृत्यन्ति स्म परे मुदा ॥ ३६ ॥
babhrājuradhikaṃ gopāḥ samavāye tadādbhute |
anye vṛṣānāruruhurnṛtyanti sma pare mudā || 36 ||
गोपालास्त्वपरे गाश्च जगृहुर्वेगगामिनः ।
तस्मिन् पर्यायनिर्वृत्ते गवां नीराजनोत्सवे ॥ ३७ ॥
gopālāstvapare gāśca jagṛhurvegagāminaḥ |
tasmin paryāyanirvṛtte gavāṃ nīrājanotsave || 37 ||
अन्तर्धानं जगामाशु तेन देहेन सोऽचलः ।
कृष्णोऽपि गोपसहितो विवेश व्रजमेव ह ॥ ३८ ॥
antardhānaṃ jagāmāśu tena dehena so'calaḥ |
kṛṣṇo'pi gopasahito viveśa vrajameva ha || 38 ||
गिरियज्ञप्रवृत्तेन तेनाश्चर्येण विस्मिताः ।
गोपाः सबालवृद्धा वै तुष्टुवुर्मधुसूदनम् ॥ ३९ ॥
giriyajñapravṛttena tenāścaryeṇa vismitāḥ |
gopāḥ sabālavṛddhā vai tuṣṭuvurmadhusūdanam || 39 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).