Skip to content

विष्णुपर्व · अध्यायः १७

Saptadaśo'dhyāyaḥ

A chapter of the Harivamsha.

39 versesSanskrit with transliteration

The child Krishna among the cowherds of Vraja.

सप्तदशोऽध्यायः । वैशम्पायन उवाच । दामोदरवचः श्रुत्वा हृष्टास्ते गोषु जीविनः । तद्वागमृतमासाद्य प्रत्यूचुरविशङ्कया ॥ १ ॥

saptadaśo'dhyāyaḥ | vaiśampāyana uvāca | dāmodaravacaḥ śrutvā hṛṣṭāste goṣu jīvinaḥ | tadvāgamṛtamāsādya pratyūcuraviśaṅkayā || 1 ||

Report an error

तवैषा बाल महती गोपानां हितवर्द्धिनी । प्रीणयत्येव नः सर्वान् बुद्धिर्वृद्धिकरी गवाम् ॥ २ ॥

tavaiṣā bāla mahatī gopānāṃ hitavarddhinī | prīṇayatyeva naḥ sarvān buddhirvṛddhikarī gavām || 2 ||

Report an error

त्वं गतिस्त्वं रतिश्चैव त्वं वेत्ता त्वं परायणम् । भयेष्वभयदस्त्वं नस्त्वमेव सुहृदां सुहृत् ॥ ३ ॥

tvaṃ gatistvaṃ ratiścaiva tvaṃ vettā tvaṃ parāyaṇam | bhayeṣvabhayadastvaṃ nastvameva suhṛdāṃ suhṛt || 3 ||

Report an error

त्वत्कृते कृष्ण घोषोऽयं क्षेमी मुदितगोकुलः । कृत्स्नो वसति शान्तारिर्यथा स्वर्गं गतस्तथा ॥ ४ ॥

tvatkṛte kṛṣṇa ghoṣo'yaṃ kṣemī muditagokulaḥ | kṛtsno vasati śāntāriryathā svargaṃ gatastathā || 4 ||

Report an error

जन्मप्रभृति कर्मैतद् देवैरसुकरं भुवि । बोद्धव्याश्चाभिमानाच्च विस्मितानि मनांसि नः ॥ ५ ॥

janmaprabhṛti karmaitad devairasukaraṃ bhuvi | boddhavyāścābhimānācca vismitāni manāṃsi naḥ || 5 ||

Report an error

बलेन च परार्ध्येन यशसा विक्रमेण च । उत्तमस्त्वं मनुष्येषु देवेष्विव पुरंदरः ॥ ६ ॥

balena ca parārdhyena yaśasā vikrameṇa ca | uttamastvaṃ manuṣyeṣu deveṣviva puraṃdaraḥ || 6 ||

Report an error

प्रतापेन च तीक्ष्णेन दीप्त्या पूर्णतयापि च । उत्तमस्त्वं च मर्त्येषु देवेष्विव दिवाकरः ॥ ७ ॥

pratāpena ca tīkṣṇena dīptyā pūrṇatayāpi ca | uttamastvaṃ ca martyeṣu deveṣviva divākaraḥ || 7 ||

Report an error

कान्त्या लक्ष्म्या प्रसादेन वदनेन स्मितेन च । उत्तमस्त्वं च मर्त्येषु देवेष्विव निशाकरः ॥ ८ ॥

kāntyā lakṣmyā prasādena vadanena smitena ca | uttamastvaṃ ca martyeṣu deveṣviva niśākaraḥ || 8 ||

Report an error

बलेन वपुषा चैव बाल्येन चरितेन च । स्यात्ते शक्तिधरस्तुल्यो न तु कश्चन मानुषः ॥ ९ ॥

balena vapuṣā caiva bālyena caritena ca | syātte śaktidharastulyo na tu kaścana mānuṣaḥ || 9 ||

Report an error

यत् त्वयाभिहितं वाक्यं गिरियज्ञं प्रति प्रभो । कस्तल्लङ्घयितुं शक्तो वेलामिव महोदधिः ॥ १० ॥

yat tvayābhihitaṃ vākyaṃ giriyajñaṃ prati prabho | kastallaṅghayituṃ śakto velāmiva mahodadhiḥ || 10 ||

Report an error

स्थितः शक्रमहस्तात श्रीमान् गिरिमहस्त्वयम् । त्वत्प्रणीतोऽद्य गोपानां गवां हेतोः प्रवर्त्यताम् ॥ ११ ॥

sthitaḥ śakramahastāta śrīmān girimahastvayam | tvatpraṇīto'dya gopānāṃ gavāṃ hetoḥ pravartyatām || 11 ||

Report an error

भाजनान्युपकल्प्यन्तां पयसः पेशलानि च । कुम्भाश्च विनिवेश्यन्तामुदपानेषु शोभनाः ॥ १२ ॥

bhājanānyupakalpyantāṃ payasaḥ peśalāni ca | kumbhāśca viniveśyantāmudapāneṣu śobhanāḥ || 12 ||

Report an error

पूर्यन्तां पयसा नद्यो द्रोण्यश्च विपुलायताः । भक्ष्यं भोज्यं च पेयं च तत्सर्वमुपनीयताम् ॥ १३ ॥

pūryantāṃ payasā nadyo droṇyaśca vipulāyatāḥ | bhakṣyaṃ bhojyaṃ ca peyaṃ ca tatsarvamupanīyatām || 13 ||

Report an error

भाजनानि च मांसस्य न्यस्यन्तामोदनस्य च । त्रिरात्रं चैव संदोहः सर्वघोषस्य गृह्यताम् ॥ १४ ॥

bhājanāni ca māṃsasya nyasyantāmodanasya ca | trirātraṃ caiva saṃdohaḥ sarvaghoṣasya gṛhyatām || 14 ||

Report an error

विशस्यन्तां च पशवो भोज्या ये महिषादयः । प्रवर्त्यतां च यज्ञोऽयं सर्वगोपसुसंकुलः ॥ १५ ॥

viśasyantāṃ ca paśavo bhojyā ye mahiṣādayaḥ | pravartyatāṃ ca yajño'yaṃ sarvagopasusaṃkulaḥ || 15 ||

Report an error

आनन्दजननो घोषो महान् मुदितगोकुलः । तूर्यप्रणादघोषैश्च वृषभाणां च गर्जितैः ॥ १६ ॥

ānandajanano ghoṣo mahān muditagokulaḥ | tūryapraṇādaghoṣaiśca vṛṣabhāṇāṃ ca garjitaiḥ || 16 ||

Report an error

हम्भारवैश्च वत्सानां गोपानां हर्षवर्धनः । दध्नो ह्रदो घृतावर्तः पयःकुल्यासमाकुलः ॥ १७ ॥

hambhāravaiśca vatsānāṃ gopānāṃ harṣavardhanaḥ | dadhno hrado ghṛtāvartaḥ payaḥkulyāsamākulaḥ || 17 ||

Report an error

मांसराशिः प्रभूताढ्यः प्रकाशौदनपर्वतः । सम्प्रावर्तत यज्ञोऽस्य गिरेर्गोभिः समाकुलः । तुष्टगोपजनाकीर्णो गोपनारीमनोहरः ॥ १८ ॥

māṃsarāśiḥ prabhūtāḍhyaḥ prakāśaudanaparvataḥ | samprāvartata yajño'sya girergobhiḥ samākulaḥ | tuṣṭagopajanākīrṇo gopanārīmanoharaḥ || 18 ||

Report an error

भक्ष्याणां राशयस्तत्र शतशश्चोपकल्पिताः । गन्धमाल्यैश्च विविधैर्धूपैरुच्चावचैस्तथा ॥ १९ ॥

bhakṣyāṇāṃ rāśayastatra śataśaścopakalpitāḥ | gandhamālyaiśca vividhairdhūpairuccāvacaistathā || 19 ||

Report an error

अथाधिशृतपर्यन्ते सम्प्राप्ते यज्ञसंविधौ । यज्ञं गिरेस्तिथौ सौम्ये चक्रुर्गोपा द्विजैः सह ॥ २० ॥

athādhiśṛtaparyante samprāpte yajñasaṃvidhau | yajñaṃ girestithau saumye cakrurgopā dvijaiḥ saha || 20 ||

Report an error

यजनान्ते तदन्नं तु तत् पयो दधि चोत्तमम् । मांसं च मायया कृष्णो गिरिर्भूत्वा समश्नुते ॥ २१ ॥

yajanānte tadannaṃ tu tat payo dadhi cottamam | māṃsaṃ ca māyayā kṛṣṇo girirbhūtvā samaśnute || 21 ||

Report an error

तर्पिताश्चापि विप्राग्र्यास्तुष्टाः सम्पूर्णमानसाः । उत्तस्थुः प्रीतमनसः स्वस्ति वाच्यं यथासुखम् ॥ २२ ॥

tarpitāścāpi viprāgryāstuṣṭāḥ sampūrṇamānasāḥ | uttasthuḥ prītamanasaḥ svasti vācyaṃ yathāsukham || 22 ||

Report an error

भुक्त्वा चावभृथे कृष्णः पयः पीत्वा च कामतः । संतृप्तोऽस्मीति दिव्येन रूपेण प्रजहास वै ॥ २३ ॥

bhuktvā cāvabhṛthe kṛṣṇaḥ payaḥ pītvā ca kāmataḥ | saṃtṛpto'smīti divyena rūpeṇa prajahāsa vai || 23 ||

Report an error

तं गोपाः पर्वताकारं दिव्यस्रगनुलेपनम् । गिरिमूर्ध्नि स्थितं दृष्ट्वा कृष्णं जग्मुः प्रधानतः ॥ २४ ॥

taṃ gopāḥ parvatākāraṃ divyasraganulepanam | girimūrdhni sthitaṃ dṛṣṭvā kṛṣṇaṃ jagmuḥ pradhānataḥ || 24 ||

Report an error

भगवानपि तेनैव रूपेणाच्छादितः प्रभुः । सहितैः प्रणतो गोपैर्ववन्दात्मानमात्मना ॥ २५ ॥

bhagavānapi tenaiva rūpeṇācchāditaḥ prabhuḥ | sahitaiḥ praṇato gopairvavandātmānamātmanā || 25 ||

Report an error

तमूचुर्विस्मिता गोपा देवं गिरिवरे स्थितम् । भगवंस्त्वद्वशे युक्ता दासाः किं कुर्म किङ्कराः ॥ २६ ॥

tamūcurvismitā gopā devaṃ girivare sthitam | bhagavaṃstvadvaśe yuktā dāsāḥ kiṃ kurma kiṅkarāḥ || 26 ||

Report an error

स उवाच ततो गोपान् गिरिप्रभवया गिरा । अद्यप्रभृति चेज्योऽहं गोषु यद्यस्तु वो दया ॥ २७ ॥

sa uvāca tato gopān giriprabhavayā girā | adyaprabhṛti cejyo'haṃ goṣu yadyastu vo dayā || 27 ||

Report an error

अहं वः प्रथमो देवः सर्वकामकरः शुभः । मम प्रभावाश्च गवामयुतान्येव भोक्ष्यथ ॥ २८ ॥

ahaṃ vaḥ prathamo devaḥ sarvakāmakaraḥ śubhaḥ | mama prabhāvāśca gavāmayutānyeva bhokṣyatha || 28 ||

Report an error

शिवश्च वो भविष्यामि मद्भक्तानां वने वने । रंस्ये च सह युष्माभिर्यथा दिविगतस्तथा ॥ २९ ॥

śivaśca vo bhaviṣyāmi madbhaktānāṃ vane vane | raṃsye ca saha yuṣmābhiryathā divigatastathā || 29 ||

Report an error

ये चेमे प्रथिता गोपा नन्दगोपपुरोगमाः । एषां प्रीतः प्रयच्छामि गोपानां विपुलं धनम् ॥ ३० ॥

ye ceme prathitā gopā nandagopapurogamāḥ | eṣāṃ prītaḥ prayacchāmi gopānāṃ vipulaṃ dhanam || 30 ||

Report an error

पर्याप्नुवन्तु क्षिप्रं मां गावो वत्ससमाकुलाः । एवं मम परा प्रीतिर्भविष्यति न संशयः ॥ ३१ ॥

paryāpnuvantu kṣipraṃ māṃ gāvo vatsasamākulāḥ | evaṃ mama parā prītirbhaviṣyati na saṃśayaḥ || 31 ||

Report an error

क्तो नीराजनार्थं हि वृन्दशो गोकुलानि तम् । परिवव्रुर्गिरिवरं सवृषाणि समन्ततः ॥ ३२ ॥

kto nīrājanārthaṃ hi vṛndaśo gokulāni tam | parivavrurgirivaraṃ savṛṣāṇi samantataḥ || 32 ||

Report an error

ता गावः प्रद्रुता हृष्टाः सापीडस्तबकाङ्गदाः । सस्रजापीडशृङ्गाग्राः शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ३३ ॥

tā gāvaḥ pradrutā hṛṣṭāḥ sāpīḍastabakāṅgadāḥ | sasrajāpīḍaśṛṅgāgrāḥ śataśo'tha sahasraśaḥ || 33 ||

Report an error

अनुजग्मुश्च गोपालाः कालयन्तो धनानि च । भक्तिच्छेदानुलिप्ताङ्गा रक्तपीतसिताम्बराः ॥ ३४ ॥

anujagmuśca gopālāḥ kālayanto dhanāni ca | bhakticchedānuliptāṅgā raktapītasitāmbarāḥ || 34 ||

Report an error

मयूरचित्राङ्गदिनो भुजैः प्रहरणावृतैः । मयूरपत्रवृन्तानां केशबन्धैः सुयोजितैः ॥ ३५ ॥

mayūracitrāṅgadino bhujaiḥ praharaṇāvṛtaiḥ | mayūrapatravṛntānāṃ keśabandhaiḥ suyojitaiḥ || 35 ||

Report an error

बभ्राजुरधिकं गोपाः समवाये तदाद्भुते । अन्ये वृषानारुरुहुर्नृत्यन्ति स्म परे मुदा ॥ ३६ ॥

babhrājuradhikaṃ gopāḥ samavāye tadādbhute | anye vṛṣānāruruhurnṛtyanti sma pare mudā || 36 ||

Report an error

गोपालास्त्वपरे गाश्च जगृहुर्वेगगामिनः । तस्मिन् पर्यायनिर्वृत्ते गवां नीराजनोत्सवे ॥ ३७ ॥

gopālāstvapare gāśca jagṛhurvegagāminaḥ | tasmin paryāyanirvṛtte gavāṃ nīrājanotsave || 37 ||

Report an error

अन्तर्धानं जगामाशु तेन देहेन सोऽचलः । कृष्णोऽपि गोपसहितो विवेश व्रजमेव ह ॥ ३८ ॥

antardhānaṃ jagāmāśu tena dehena so'calaḥ | kṛṣṇo'pi gopasahito viveśa vrajameva ha || 38 ||

Report an error

गिरियज्ञप्रवृत्तेन तेनाश्चर्येण विस्मिताः । गोपाः सबालवृद्धा वै तुष्टुवुर्मधुसूदनम् ॥ ३९ ॥

giriyajñapravṛttena tenāścaryeṇa vismitāḥ | gopāḥ sabālavṛddhā vai tuṣṭuvurmadhusūdanam || 39 ||

Report an error

Illustration: Verse & Place (Project-owned).