Skip to content

विष्णुपर्व · अध्यायः ३०

Triṃśo'dhyāyaḥ

A chapter of the Harivamsha.

92 versesSanskrit with transliteration

The child Krishna among the cowherds of Vraja.

त्रिंशोऽध्यायः । वैशम्पायन उवाच । प्रविशन्तं तु वेगेन मारुतावल्गिताम्बरम् । पूर्वजं पुरतः कृत्वा कृष्णं कमललोचनम् ॥ १ ॥

triṃśo'dhyāyaḥ | vaiśampāyana uvāca | praviśantaṃ tu vegena mārutāvalgitāmbaram | pūrvajaṃ purataḥ kṛtvā kṛṣṇaṃ kamalalocanam || 1 ||

Report an error

गजदन्तकृतोल्लेखं सुभुजं देवकीसुतम् । लीलाकृताङ्गदं वीरं मदेन रुधिरेण च ॥ २ ॥

gajadantakṛtollekhaṃ subhujaṃ devakīsutam | līlākṛtāṅgadaṃ vīraṃ madena rudhireṇa ca || 2 ||

Report an error

वल्गमानं यथा सिंहं व्यूहमानं यथा घनम् । बहुशब्दप्रहारेण चालयन्तं वसुंधराम् ॥ ३ ॥

valgamānaṃ yathā siṃhaṃ vyūhamānaṃ yathā ghanam | bahuśabdaprahāreṇa cālayantaṃ vasuṃdharām || 3 ||

Report an error

औग्रसेनिः समालोक्य दन्तिदन्तोद्यतायुधम् । कृष्णं भृशायस्तमुखः सरोषं समुदैक्षत ॥ ४ ॥

augraseniḥ samālokya dantidantodyatāyudham | kṛṣṇaṃ bhṛśāyastamukhaḥ saroṣaṃ samudaikṣata || 4 ||

Report an error

भुजासक्तेन शुशुभे गजदन्तेन केशवः । चन्द्रार्धबिम्बसंसक्तो यथैकशिखरो गिरिः ॥ ५ ॥

bhujāsaktena śuśubhe gajadantena keśavaḥ | candrārdhabimbasaṃsakto yathaikaśikharo giriḥ || 5 ||

Report an error

वल्गमाने तु गोविन्दे स कृत्स्नो रङ्गसागरः । जनौघप्रतिनादेन पूर्यमाण इवाबभौ ॥ ६ ॥

valgamāne tu govinde sa kṛtsno raṅgasāgaraḥ | janaughapratinādena pūryamāṇa ivābabhau || 6 ||

Report an error

ततः क्रोधाभिताम्राक्षः कंसः परमकोपनः । चाणूरमादिशद् युद्धे कृष्णस्य सुमहाबलम् ॥ ७ ॥

tataḥ krodhābhitāmrākṣaḥ kaṃsaḥ paramakopanaḥ | cāṇūramādiśad yuddhe kṛṣṇasya sumahābalam || 7 ||

Report an error

अन्ध्रं मल्लं च निकृतिं मुष्टिकं च महाबलम् । बलदेवाय सक्रोधो दिदेशाद्रिचयोपमम् ॥ ८ ॥

andhraṃ mallaṃ ca nikṛtiṃ muṣṭikaṃ ca mahābalam | baladevāya sakrodho dideśādricayopamam || 8 ||

Report an error

कंसेनापि समाज्ञप्तश्चाणूरः पूर्वमेव तु । योद्धव्यं सह कृष्णेन त्वया यत्नवतेति वै ॥ ९ ॥

kaṃsenāpi samājñaptaścāṇūraḥ pūrvameva tu | yoddhavyaṃ saha kṛṣṇena tvayā yatnavateti vai || 9 ||

Report an error

स रोषेण तु चाणूरः कषायीकृतलोचनः । अभ्यावर्तत युद्धार्थमपां पूर्णो यथा घनः ॥ १० ॥

sa roṣeṇa tu cāṇūraḥ kaṣāyīkṛtalocanaḥ | abhyāvartata yuddhārthamapāṃ pūrṇo yathā ghanaḥ || 10 ||

Report an error

अवघुष्टे समाजे, तु निश्शब्दस्तिमिते जने । यादवाः सहितास्तत्र इदं वचनमब्रुवन् ॥ ११ ॥

avaghuṣṭe samāje, tu niśśabdastimite jane | yādavāḥ sahitāstatra idaṃ vacanamabruvan || 11 ||

Report an error

बाहुयुद्धमिदं रंगे सप्राश्निकमकातरम् । क्रियाबलसमाज्ञातमशस्त्रं निर्मितं पुरा ॥ १२ ॥

bāhuyuddhamidaṃ raṃge saprāśnikamakātaram | kriyābalasamājñātamaśastraṃ nirmitaṃ purā || 12 ||

Report an error

अद्भिश्चातिश्रमो नित्यं विनेयः कालदर्शिभिः । करीषेण च मल्लस्य सततं सत्क्रिया स्मृता ॥ १३ ॥

adbhiścātiśramo nityaṃ vineyaḥ kāladarśibhiḥ | karīṣeṇa ca mallasya satataṃ satkriyā smṛtā || 13 ||

Report an error

स्थितो भूमिगतेनैव यो यथा मार्गतः स्थितः । संयुज्यतश्च पर्यायः प्राश्निकैः समुदाहृतः ॥ १४ ॥

sthito bhūmigatenaiva yo yathā mārgataḥ sthitaḥ | saṃyujyataśca paryāyaḥ prāśnikaiḥ samudāhṛtaḥ || 14 ||

Report an error

बालो वा यदि वा वृद्धो मध्यो वापि कृशोऽपि वा । बलस्थो वा स्थितो रंगे ज्ञेयः कक्षान्तरेण वै ॥ १५ ॥

bālo vā yadi vā vṛddho madhyo vāpi kṛśo'pi vā | balastho vā sthito raṃge jñeyaḥ kakṣāntareṇa vai || 15 ||

Report an error

बलतश्च क्रियाश्च बाहुयुद्धविधिर्युधि । निपातानन्तरं किंचिन्न कर्तव्यं विजानता ॥ १६ ॥

balataśca kriyāśca bāhuyuddhavidhiryudhi | nipātānantaraṃ kiṃcinna kartavyaṃ vijānatā || 16 ||

Report an error

तदिदं प्रस्तुतं रंगे युद्धं कृष्णान्ध्रमल्लयोः । बालः कृष्णो महानन्ध्रः कथं न स्याद् विचारणा ॥ १७ ॥

tadidaṃ prastutaṃ raṃge yuddhaṃ kṛṣṇāndhramallayoḥ | bālaḥ kṛṣṇo mahānandhraḥ kathaṃ na syād vicāraṇā || 17 ||

Report an error

ततः किलकिलाशब्दः समाजे समवर्तत । प्रावल्गत च गोविन्दो वाक्यं चेदमुवाच ह ॥ १८ ॥

tataḥ kilakilāśabdaḥ samāje samavartata | prāvalgata ca govindo vākyaṃ cedamuvāca ha || 18 ||

Report an error

अहं बालो महानन्ध्रो वपुषा पर्वतोपमः । युद्धं ममानेन सह रोचते बाहुशालिना ॥ १९ ॥

ahaṃ bālo mahānandhro vapuṣā parvatopamaḥ | yuddhaṃ mamānena saha rocate bāhuśālinā || 19 ||

Report an error

युद्धव्यतिक्रमः कश्चिन्न भविष्यति मत्कृतः । न ह्यहं बाहुयोधानां दूषयिष्यामि यन्मतम् ॥ २० ॥

yuddhavyatikramaḥ kaścinna bhaviṣyati matkṛtaḥ | na hyahaṃ bāhuyodhānāṃ dūṣayiṣyāmi yanmatam || 20 ||

Report an error

योऽयं करीषधर्मश्च तोयधर्मश्च रंगजः । कषायस्य च संसर्गः समयो ह्येष कल्पितः ॥ २१ ॥

yo'yaṃ karīṣadharmaśca toyadharmaśca raṃgajaḥ | kaṣāyasya ca saṃsargaḥ samayo hyeṣa kalpitaḥ || 21 ||

Report an error

संयमः स्थिरता शौर्यं व्यायामः सत्क्रिया बलम् । रंगे च नियता सिद्धिरेतद् युद्धविदां मतम् ॥ २२ ॥

saṃyamaḥ sthiratā śauryaṃ vyāyāmaḥ satkriyā balam | raṃge ca niyatā siddhiretad yuddhavidāṃ matam || 22 ||

Report an error

अवैरमेवं यदयं सवैरं कर्तुमुद्यतः । अत्र वै निग्रहः कार्यस्तोषयिष्याम्यहं जगत् ॥ २३ ॥

avairamevaṃ yadayaṃ savairaṃ kartumudyataḥ | atra vai nigrahaḥ kāryastoṣayiṣyāmyahaṃ jagat || 23 ||

Report an error

करूषेषु प्रसूतोऽयं चाणूरो नाम नामतः । बाहुयोधी शरीरेण कर्मभिश्चात्र चिन्त्यताम् ।।. ॥ २४ ॥

karūṣeṣu prasūto'yaṃ cāṇūro nāma nāmataḥ | bāhuyodhī śarīreṇa karmabhiścātra cintyatām ||. || 24 ||

Report an error

एतेन बहवो मल्ला निपातानन्तरं हताः । रङ्गप्रतापकामेन मल्लमार्गश्च दूषितः ॥ २५ ॥

etena bahavo mallā nipātānantaraṃ hatāḥ | raṅgapratāpakāmena mallamārgaśca dūṣitaḥ || 25 ||

Report an error

शस्त्रसिद्धिस्तु योधानां संग्रामे शस्त्रयोधिनाम् । रङ्गसिद्धिस्तु मल्लानां प्रतिमल्लनिपातजा ॥ २६ ॥

śastrasiddhistu yodhānāṃ saṃgrāme śastrayodhinām | raṅgasiddhistu mallānāṃ pratimallanipātajā || 26 ||

Report an error

रणे वि जयमानस्य कीर्तिर्भवति शाश्वती । हतस्यापि रणे शस्त्रैर्नाकपृष्ठं विधीयते ॥ २७ ॥

raṇe vi jayamānasya kīrtirbhavati śāśvatī | hatasyāpi raṇe śastrairnākapṛṣṭhaṃ vidhīyate || 27 ||

Report an error

रणे उभयतः सिद्धिर्हतस्येह घ्नतोऽपि वा । सा हि प्राणान्तिकीयात्रा महद्भिः साधुपूजिता ॥ २८ ॥

raṇe ubhayataḥ siddhirhatasyeha ghnato'pi vā | sā hi prāṇāntikīyātrā mahadbhiḥ sādhupūjitā || 28 ||

Report an error

अयं तु मार्गो बलतः क्रियातश्च विनिःसृतः । मृतस्य रङ्गे क्व स्वर्गो जयते वा कुतो रतिः ॥ २९ ॥

ayaṃ tu mārgo balataḥ kriyātaśca viniḥsṛtaḥ | mṛtasya raṅge kva svargo jayate vā kuto ratiḥ || 29 ||

Report an error

ये तु केचित् स्वदोषेण राज्ञः पण्डितमानिनः । प्रतापार्थे हता मल्ला मल्लहन्तुर्वधो हि सः ॥ ३० ॥

ye tu kecit svadoṣeṇa rājñaḥ paṇḍitamāninaḥ | pratāpārthe hatā mallā mallahanturvadho hi saḥ || 30 ||

Report an error

एवं संजल्पतस्तस्य ताभ्यां युद्धं सुदारुणम् । उभाभ्यामभवद् घोरं वारणाभ्यां यथा वने ॥ ३१ ॥

evaṃ saṃjalpatastasya tābhyāṃ yuddhaṃ sudāruṇam | ubhābhyāmabhavad ghoraṃ vāraṇābhyāṃ yathā vane || 31 ||

Report an error

कृतप्रतिकृतैश्चित्रैर्बाहुभिश्च सकण्टकैः । सन्निपातावधूतैश्च प्रमाथोन्मथनैस्तथा ॥ ३२ ॥

kṛtapratikṛtaiścitrairbāhubhiśca sakaṇṭakaiḥ | sannipātāvadhūtaiśca pramāthonmathanaistathā || 32 ||

Report an error

तावुभावपि संश्लिष्टौ यथा शैलमयौ तथा । क्षेपणैर्मुष्टिभिश्चैव वराहोद्धूतनिःस्वनैः ॥ ३३ ॥

tāvubhāvapi saṃśliṣṭau yathā śailamayau tathā | kṣepaṇairmuṣṭibhiścaiva varāhoddhūtaniḥsvanaiḥ || 33 ||

Report an error

कीलैर्वज्रनिपातैश्च प्रसृष्टाभिस्तथैव च । शलाकानखपातैश्च पादोद्धूतैश्च दारुणैः ॥ ३४ ॥

kīlairvajranipātaiśca prasṛṣṭābhistathaiva ca | śalākānakhapātaiśca pādoddhūtaiśca dāruṇaiḥ || 34 ||

Report an error

जानुभिश्चाश्मनिर्घोषैः शिरोभ्यां चावघट्टितैः । तद् युद्धमभवद् घोरमशस्त्रं बाहुतेजसा ॥ ३५ ॥

jānubhiścāśmanirghoṣaiḥ śirobhyāṃ cāvaghaṭṭitaiḥ | tad yuddhamabhavad ghoramaśastraṃ bāhutejasā || 35 ||

Report an error

बलप्राणेन शूराणां समाजोत्सवसंनिधौ । अरज्यत जनः सर्वः सोत्कृष्टनिनदोत्थितः ॥ ३६ ॥

balaprāṇena śūrāṇāṃ samājotsavasaṃnidhau | arajyata janaḥ sarvaḥ sotkṛṣṭaninadotthitaḥ || 36 ||

Report an error

साधुवादांश्च मञ्चेषु घोषयन्त्यपरे जनाः । ततः प्रस्विन्नवदनः कृष्णप्रणिहितेक्षणः । न्यवारयत तूर्याणि कंसः सव्येन पाणिना ॥ ३७ ॥

sādhuvādāṃśca mañceṣu ghoṣayantyapare janāḥ | tataḥ prasvinnavadanaḥ kṛṣṇapraṇihitekṣaṇaḥ | nyavārayata tūryāṇi kaṃsaḥ savyena pāṇinā || 37 ||

Report an error

प्रतिषिद्धेषु तूर्येषु मृदङ्गादिषु तेषु वै । खे संगतान्यवाद्यन्त देवतूर्याण्यनेकशः ॥ ३८ ॥

pratiṣiddheṣu tūryeṣu mṛdaṅgādiṣu teṣu vai | khe saṃgatānyavādyanta devatūryāṇyanekaśaḥ || 38 ||

Report an error

युद्ध्यमाने हृषीकेशे पुण्डरीकनिभेक्षणे । स्वयमेव प्रवाद्यन्त तूर्यघोषास्तु सर्वशः ॥ ३९ ॥

yuddhyamāne hṛṣīkeśe puṇḍarīkanibhekṣaṇe | svayameva pravādyanta tūryaghoṣāstu sarvaśaḥ || 39 ||

Report an error

अन्तर्धानगता देवा विमानैः कामरूपिभिः । चेरुर्विद्याधरैः सार्द्धं कृष्णस्य जयकाङ्क्षिणः ॥ ४० ॥

antardhānagatā devā vimānaiḥ kāmarūpibhiḥ | cerurvidyādharaiḥ sārddhaṃ kṛṣṇasya jayakāṅkṣiṇaḥ || 40 ||

Report an error

जयस्व कृष्ण चाणूरं दानवं मल्लरूपिणम् । इति सप्तर्षयः सर्वे ऊचुश्चैव नभोगताः ॥ ४१ ॥

jayasva kṛṣṇa cāṇūraṃ dānavaṃ mallarūpiṇam | iti saptarṣayaḥ sarve ūcuścaiva nabhogatāḥ || 41 ||

Report an error

चाणूरेण चिरं कालं क्रीडित्वा देवकीसुतः । बलमाहारयामास कंसस्याभावदर्शिवान् ॥ ४२ ॥

cāṇūreṇa ciraṃ kālaṃ krīḍitvā devakīsutaḥ | balamāhārayāmāsa kaṃsasyābhāvadarśivān || 42 ||

Report an error

ततश्चचाल वसुधा मञ्चाश्चैव जुघूर्णिरे । मुकुटाच्चापि कंसस्य पपात मणिरुत्तमः ॥ ४३ ॥

tataścacāla vasudhā mañcāścaiva jughūrṇire | mukuṭāccāpi kaṃsasya papāta maṇiruttamaḥ || 43 ||

Report an error

दोर्भ्यामानम्य कृष्णस्तु चाणूरं शीर्णजीवितम् । प्राहरन्मुष्टिना मूर्ध्नि वक्षस्याहत्य जानुना ॥ ४४ ॥

dorbhyāmānamya kṛṣṇastu cāṇūraṃ śīrṇajīvitam | prāharanmuṣṭinā mūrdhni vakṣasyāhatya jānunā || 44 ||

Report an error

निःसृते साश्रुरुधिरे तस्य नेत्रे सबन्धने । तापनीये यथा घण्टे कक्षोपरि विलम्बिते ॥ ४५ ॥

niḥsṛte sāśrurudhire tasya netre sabandhane | tāpanīye yathā ghaṇṭe kakṣopari vilambite || 45 ||

Report an error

पपात स तु रङ्गस्य मध्ये निःसृतलोचनः । चाणूरो विगतप्राणो जीवितान्ते महीतले ॥ ४६ ॥

papāta sa tu raṅgasya madhye niḥsṛtalocanaḥ | cāṇūro vigataprāṇo jīvitānte mahītale || 46 ||

Report an error

देहेन तस्य मल्लस्य चाणूरस्य गतायुषः । संनिरुद्धो महारङ्गः स शैलेनेव लक्ष्यते ॥ ४७ ॥

dehena tasya mallasya cāṇūrasya gatāyuṣaḥ | saṃniruddho mahāraṅgaḥ sa śaileneva lakṣyate || 47 ||

Report an error

रौहिणेयो हते तस्मिंश्चाणूरे बलदर्पिते । जग्राह मुष्टिकं रंगे कृष्णस्तोशलकं पुनः ॥ ४८ ॥

rauhiṇeyo hate tasmiṃścāṇūre baladarpite | jagrāha muṣṭikaṃ raṃge kṛṣṇastośalakaṃ punaḥ || 48 ||

Report an error

सन्निपाते तु तौ मल्लौ प्रथमे क्रोधमूर्च्छितौ । समेयातां रामकृष्णौ कालस्य वशवर्तिनौ । निर्घातावनतौ भूत्वा रङ्गमध्ये ववल्गतुः ॥ ४९ ॥

sannipāte tu tau mallau prathame krodhamūrcchitau | sameyātāṃ rāmakṛṣṇau kālasya vaśavartinau | nirghātāvanatau bhūtvā raṅgamadhye vavalgatuḥ || 49 ||

Report an error

कृष्णस्तोशलमुद्यम्य गिरिशृङ्गोपमं बली । भ्रामयित्वा शतगुणं निष्पिपेष महीतले ॥ ५० ॥

kṛṣṇastośalamudyamya giriśṛṅgopamaṃ balī | bhrāmayitvā śataguṇaṃ niṣpipeṣa mahītale || 50 ||

Report an error

तस्य कृष्णाभिपन्नस्य पीडितस्य बलीयसः । मुखाद् रुधिरमत्यर्थमुज्जगाम मुमूर्षतः ॥ ५१ ॥

tasya kṛṣṇābhipannasya pīḍitasya balīyasaḥ | mukhād rudhiramatyarthamujjagāma mumūrṣataḥ || 51 ||

Report an error

संकर्षणस्तु सुचिरं योधयित्वा महाबलः । अन्ध्रमल्लं महामल्लो मण्डलानि व्यदर्शयत् ॥ ५२ ॥

saṃkarṣaṇastu suciraṃ yodhayitvā mahābalaḥ | andhramallaṃ mahāmallo maṇḍalāni vyadarśayat || 52 ||

Report an error

मुष्टिनैकेन तेजस्वी साशनिस्तनयित्नुना । शिरस्यभ्यहनद् वीरो वज्रेणेव महागिरिम् ॥ ५३ ॥

muṣṭinaikena tejasvī sāśanistanayitnunā | śirasyabhyahanad vīro vajreṇeva mahāgirim || 53 ||

Report an error

स निष्पतितमस्तिष्को विस्रस्तनयनो भुवि । पपात निहतस्तेन ततो नादो महानभूत् ॥ ५४ ॥

sa niṣpatitamastiṣko visrastanayano bhuvi | papāta nihatastena tato nādo mahānabhūt || 54 ||

Report an error

अन्ध्रतोशलकौ हत्वा कृष्णसंकर्षणावुभौ । क्रोधसंरक्तनयनौ रंगमध्ये ववल्गतुः ॥ ५५ ॥

andhratośalakau hatvā kṛṣṇasaṃkarṣaṇāvubhau | krodhasaṃraktanayanau raṃgamadhye vavalgatuḥ || 55 ||

Report an error

समाजवाटो निर्मल्लः सोऽभवद् भीमदर्शनः । अन्ध्रे तदा महामल्ले मुष्टिके च निपातिते ॥ ५६ ॥

samājavāṭo nirmallaḥ so'bhavad bhīmadarśanaḥ | andhre tadā mahāmalle muṣṭike ca nipātite || 56 ||

Report an error

ये च सम्प्रेक्षका गोपा नन्दगोपपुरोगमाः । भयक्षोभितसर्वाङ्गाः सर्वे तत्रावतस्थिरे ॥ ५७ ॥

ye ca samprekṣakā gopā nandagopapurogamāḥ | bhayakṣobhitasarvāṅgāḥ sarve tatrāvatasthire || 57 ||

Report an error

हर्षजं वारि नेत्राभ्यां वर्षमाणा प्रवेपती । प्रस्रवोत्पीडिता कृष्णं देवकी समुदैक्षत ॥ ५८ ॥

harṣajaṃ vāri netrābhyāṃ varṣamāṇā pravepatī | prasravotpīḍitā kṛṣṇaṃ devakī samudaikṣata || 58 ||

Report an error

कृष्णदर्शनजातेन बाष्पेणाकुलितेक्षणः । वसुदेवो जरां त्यक्त्वा स्नेहेन तरुणायते ॥ ५९ ॥

kṛṣṇadarśanajātena bāṣpeṇākulitekṣaṇaḥ | vasudevo jarāṃ tyaktvā snehena taruṇāyate || 59 ||

Report an error

वारमुख्याश्च ताः सर्वाः कृष्णस्य मुखपङ्कजम् । पपुर्हि नेत्रभ्रमरैर्निमेषान्तरगामिभिः ॥ ६० ॥

vāramukhyāśca tāḥ sarvāḥ kṛṣṇasya mukhapaṅkajam | papurhi netrabhramarairnimeṣāntaragāmibhiḥ || 60 ||

Report an error

कंसस्याथ मुखे स्वेदो भ्रूभेदान्तरगोचरः । अभवद् रोषनिर्यासः कृष्णसंदर्शनेरितः ॥ ६१ ॥

kaṃsasyātha mukhe svedo bhrūbhedāntaragocaraḥ | abhavad roṣaniryāsaḥ kṛṣṇasaṃdarśaneritaḥ || 61 ||

Report an error

केशवाय सधूमेन रोषनिश्वासवायुना । दीप्तमन्तर्गतं तस्य हृदयं मानसाग्निना ॥ ६२ ॥

keśavāya sadhūmena roṣaniśvāsavāyunā | dīptamantargataṃ tasya hṛdayaṃ mānasāgninā || 62 ||

Report an error

तस्य प्रस्फुरितौष्ठस्य स्विन्नालिकतलस्य वै । कंसवक्त्रस्य रोषेण रक्तसूर्यायते वपुः ॥ ६३ ॥

tasya prasphuritauṣṭhasya svinnālikatalasya vai | kaṃsavaktrasya roṣeṇa raktasūryāyate vapuḥ || 63 ||

Report an error

क्रोधरक्तान्मुखात्तस्य निःसृताः स्वेदबिन्दवः । यथा रविकरस्पृष्टा वृक्षावश्यायबिन्दवः ॥ ६४ ॥

krodharaktānmukhāttasya niḥsṛtāḥ svedabindavaḥ | yathā ravikaraspṛṣṭā vṛkṣāvaśyāyabindavaḥ || 64 ||

Report an error

सोऽज्ञापयत संक्रुद्धः पुरुषान्व्यायतान्बहून् । गोपावेतौ समाजौघान्निष्क्राम्येतां वनेचरौ ॥ ६५ ॥

so'jñāpayata saṃkruddhaḥ puruṣānvyāyatānbahūn | gopāvetau samājaughānniṣkrāmyetāṃ vanecarau || 65 ||

Report an error

न चैतौ द्रष्टुमिच्छामि विकृतौ पापदर्शनौ । गोपानामपि मे राज्ये न कश्चित्स्थातुमर्हति ॥ ६६ ॥

na caitau draṣṭumicchāmi vikṛtau pāpadarśanau | gopānāmapi me rājye na kaścitsthātumarhati || 66 ||

Report an error

नन्दगोपश्च दुर्मेधाः पापेष्वभिरतो मम । आयसैर्निगडाकारैर्लोहपाशैनिगृह्यताम् ॥ ६७ ॥

nandagopaśca durmedhāḥ pāpeṣvabhirato mama | āyasairnigaḍākārairlohapāśainigṛhyatām || 67 ||

Report an error

वसुदेवश्च दुर्वृत्तो नित्यं द्वेषकरो मम । अवृद्धार्हेण दण्डेन क्षिप्रमद्यैव शास्यताम् ॥ ६८ ॥

vasudevaśca durvṛtto nityaṃ dveṣakaro mama | avṛddhārheṇa daṇḍena kṣipramadyaiva śāsyatām || 68 ||

Report an error

ये चेमे प्राकृता गोपा दामोदरपरायणाः । ह्रियन्तां गाव एतेषां यच्चास्ति वसु किंचन ॥ ६९ ॥

ye ceme prākṛtā gopā dāmodaraparāyaṇāḥ | hriyantāṃ gāva eteṣāṃ yaccāsti vasu kiṃcana || 69 ||

Report an error

एवमाज्ञापयानं तं कंसं परुषभाषिणम् । ददर्शायस्तनयनः कृष्णः सत्यपराक्रमः ॥ ७० ॥

evamājñāpayānaṃ taṃ kaṃsaṃ paruṣabhāṣiṇam | dadarśāyastanayanaḥ kṛṣṇaḥ satyaparākramaḥ || 70 ||

Report an error

क्षिप्ते पितरि चुक्रोध नन्दगोपे च केशवः । ज्ञातीनां च व्यथां दृष्ट्वा विसंज्ञां चैव देवकीम् ॥ ७१ ॥

kṣipte pitari cukrodha nandagope ca keśavaḥ | jñātīnāṃ ca vyathāṃ dṛṣṭvā visaṃjñāṃ caiva devakīm || 71 ||

Report an error

स सिंह इव वेगेन केशवो जातविक्रमः । आरुरुक्षुर्महाबाहुः कंसनाशार्थमच्पुतः ॥ ७२ ॥

sa siṃha iva vegena keśavo jātavikramaḥ | ārurukṣurmahābāhuḥ kaṃsanāśārthamacputaḥ || 72 ||

Report an error

रङ्गमध्यादुत्पपात कृष्णः कंसासनान्तिकम् । असज्जद्वायुनाऽऽक्षिप्तो यथा खस्थो घनाघनः ॥ ७३ ॥

raṅgamadhyādutpapāta kṛṣṇaḥ kaṃsāsanāntikam | asajjadvāyunā''kṣipto yathā khastho ghanāghanaḥ || 73 ||

Report an error

ददृशुर्न हि तं सर्वे रङ्गमध्यादवप्लुतम् । केवलं कंसपार्श्वस्थं ददृशुः पुरवासिनः ॥ ७४ ॥

dadṛśurna hi taṃ sarve raṅgamadhyādavaplutam | kevalaṃ kaṃsapārśvasthaṃ dadṛśuḥ puravāsinaḥ || 74 ||

Report an error

सोऽपि कंसस्तथाऽऽयस्तः परीतः कालधर्मणा । आकाशादिव गोविन्दं मेने तत्रागतं प्रभुम् ॥ ७५ ॥

so'pi kaṃsastathā''yastaḥ parītaḥ kāladharmaṇā | ākāśādiva govindaṃ mene tatrāgataṃ prabhum || 75 ||

Report an error

स कृष्णेनायतं कृत्वा बाहुं परिघसंनिभम् । मूर्धजेषु परामृष्टः कंसो वै रङ्गसंसदि ॥ ७६ ॥

sa kṛṣṇenāyataṃ kṛtvā bāhuṃ parighasaṃnibham | mūrdhajeṣu parāmṛṣṭaḥ kaṃso vai raṅgasaṃsadi || 76 ||

Report an error

मुकुटश्चापतत् तस्य काञ्चनो वज्रभूषितः । शिरसस्तस्य कृष्णेन परामृष्टस्य पाणिना ॥ ७७ ॥

mukuṭaścāpatat tasya kāñcano vajrabhūṣitaḥ | śirasastasya kṛṣṇena parāmṛṣṭasya pāṇinā || 77 ||

Report an error

स ग्रहग्रस्तकेशश्च कंसो निर्यत्नतां गतः । तथैव च विसम्मूढो वैकल्यं समपद्यत ॥ ७८ ॥

sa grahagrastakeśaśca kaṃso niryatnatāṃ gataḥ | tathaiva ca visammūḍho vaikalyaṃ samapadyata || 78 ||

Report an error

निगृहीतश्च केशेषु गतासुरिव निःश्वसन् । न शशाक मुखं द्रष्टुं कंसः कृष्णस्य वै तदा ।। ७९ ! । विकुण्डलाभ्यां कर्णाभ्यां छिन्नहारेण वक्षसा । प्रलम्बाभ्यां च बाहुभ्यां गात्रैविसृतभूषणैः ॥ ७९–८० ॥

nigṛhītaśca keśeṣu gatāsuriva niḥśvasan | na śaśāka mukhaṃ draṣṭuṃ kaṃsaḥ kṛṣṇasya vai tadā || 79 ! | vikuṇḍalābhyāṃ karṇābhyāṃ chinnahāreṇa vakṣasā | pralambābhyāṃ ca bāhubhyāṃ gātraivisṛtabhūṣaṇaiḥ || 79–80 ||

Report an error

भ्रंशितेनोत्तरीयेण सहसावलिताननः । चेष्टमानः समाक्षिप्तः कंसः कार्ष्णेन तेजसा ॥ ८१ ॥

bhraṃśitenottarīyeṇa sahasāvalitānanaḥ | ceṣṭamānaḥ samākṣiptaḥ kaṃsaḥ kārṣṇena tejasā || 81 ||

Report an error

चकर्ष च महारङ्गे मञ्चान्निष्क्रम्य केशवः । केशेषु तं बलाद् गृह्य कंसं क्लेशार्हतां गतम ॥ ८२ ॥

cakarṣa ca mahāraṅge mañcānniṣkramya keśavaḥ | keśeṣu taṃ balād gṛhya kaṃsaṃ kleśārhatāṃ gatama || 82 ||

Report an error

कृष्यमाणः स कृष्णेन भोजराजो महाद्युतिः । समाजवाटे परिखां देहकृष्टां चकार ह ॥ ८३ ॥

kṛṣyamāṇaḥ sa kṛṣṇena bhojarājo mahādyutiḥ | samājavāṭe parikhāṃ dehakṛṣṭāṃ cakāra ha || 83 ||

Report an error

समाजवाटे क्रीडित्वा विकृष्य च गतायुषम् । कृष्णो विसर्जयामास कंसदेहमदूरतः ॥ ८४ ॥

samājavāṭe krīḍitvā vikṛṣya ca gatāyuṣam | kṛṣṇo visarjayāmāsa kaṃsadehamadūrataḥ || 84 ||

Report an error

धरण्यां मृदितः शिश्ये तव देहः सुखोचितः । क्रमेण विपरीतेन पांसुभिः परुषीकृतः ॥ ८५ ॥

dharaṇyāṃ mṛditaḥ śiśye tava dehaḥ sukhocitaḥ | krameṇa viparītena pāṃsubhiḥ paruṣīkṛtaḥ || 85 ||

Report an error

तस्य तद् वदनं श्यामं सुप्ताक्षं मुकुटं विना । न विभाति विपर्यस्तं विपलाशं यथाम्बुजम् ॥ ८६ ॥

tasya tad vadanaṃ śyāmaṃ suptākṣaṃ mukuṭaṃ vinā | na vibhāti viparyastaṃ vipalāśaṃ yathāmbujam || 86 ||

Report an error

असंग्रामहतः कंसः स बाणैरपरिक्षतः । केशग्राहान्निरस्तासुर्वीरमार्गान्निराकृतः ॥ ८७ ॥

asaṃgrāmahataḥ kaṃsaḥ sa bāṇairaparikṣataḥ | keśagrāhānnirastāsurvīramārgānnirākṛtaḥ || 87 ||

Report an error

तस्य देहे प्रकाशन्ते सहसा केशवार्पिताः । मांसच्छेदघनाः सर्वे नखाग्रा जीवितच्छिदः ॥ ८८ ॥

tasya dehe prakāśante sahasā keśavārpitāḥ | māṃsacchedaghanāḥ sarve nakhāgrā jīvitacchidaḥ || 88 ||

Report an error

तं हत्वा पुण्डरीकाक्षः प्रहर्षाद् द्विगुणप्रभः । ववन्दे वसुदेवस्य पादौ निहतकण्टकः ॥ ८९ ॥

taṃ hatvā puṇḍarīkākṣaḥ praharṣād dviguṇaprabhaḥ | vavande vasudevasya pādau nihatakaṇṭakaḥ || 89 ||

Report an error

मातुश्च शिरसा पादौ निपीड्य यदुनन्दनः । सासिञ्चत् प्रस्रवोत्पीडैः कृष्णमानन्दनिःसृतैः ॥ ९० ॥

mātuśca śirasā pādau nipīḍya yadunandanaḥ | sāsiñcat prasravotpīḍaiḥ kṛṣṇamānandaniḥsṛtaiḥ || 90 ||

Report an error

यादवांश्चैव तान् सर्वान् यथास्थानं यथावयः । पप्रच्छ कुशलं कृष्णो दीप्यमानः स्वतेजसा ॥ ९१ ॥

yādavāṃścaiva tān sarvān yathāsthānaṃ yathāvayaḥ | papraccha kuśalaṃ kṛṣṇo dīpyamānaḥ svatejasā || 91 ||

Report an error

बलदेवोऽपि धर्मात्मा कंसभ्रातरमूर्जितम् । बाहुभ्यामेव तरसा सुनामानमपोथयत् ॥ ९२ ॥

baladevo'pi dharmātmā kaṃsabhrātaramūrjitam | bāhubhyāmeva tarasā sunāmānamapothayat || 92 ||

Report an error

तौ जितारी जितक्रोधौ चिरविप्रोषितौ व्रजे । स्थपितुर्भवनं वीरौ जग्मतुर्हृष्टमानसौ ॥ ९३ ॥

tau jitārī jitakrodhau ciraviproṣitau vraje | sthapiturbhavanaṃ vīrau jagmaturhṛṣṭamānasau || 93 ||

Report an error

Illustration: Verse & Place (Project-owned).