विष्णुपर्व · अध्यायः ३०
Triṃśo'dhyāyaḥ
॥
A chapter of the Harivamsha.
92 verses·Sanskrit with transliteration
त्रिंशोऽध्यायः ।
वैशम्पायन उवाच ।
प्रविशन्तं तु वेगेन मारुतावल्गिताम्बरम् ।
पूर्वजं पुरतः कृत्वा कृष्णं कमललोचनम् ॥ १ ॥
triṃśo'dhyāyaḥ |
vaiśampāyana uvāca |
praviśantaṃ tu vegena mārutāvalgitāmbaram |
pūrvajaṃ purataḥ kṛtvā kṛṣṇaṃ kamalalocanam || 1 ||
गजदन्तकृतोल्लेखं सुभुजं देवकीसुतम् ।
लीलाकृताङ्गदं वीरं मदेन रुधिरेण च ॥ २ ॥
gajadantakṛtollekhaṃ subhujaṃ devakīsutam |
līlākṛtāṅgadaṃ vīraṃ madena rudhireṇa ca || 2 ||
वल्गमानं यथा सिंहं व्यूहमानं यथा घनम् ।
बहुशब्दप्रहारेण चालयन्तं वसुंधराम् ॥ ३ ॥
valgamānaṃ yathā siṃhaṃ vyūhamānaṃ yathā ghanam |
bahuśabdaprahāreṇa cālayantaṃ vasuṃdharām || 3 ||
औग्रसेनिः समालोक्य दन्तिदन्तोद्यतायुधम् ।
कृष्णं भृशायस्तमुखः सरोषं समुदैक्षत ॥ ४ ॥
augraseniḥ samālokya dantidantodyatāyudham |
kṛṣṇaṃ bhṛśāyastamukhaḥ saroṣaṃ samudaikṣata || 4 ||
भुजासक्तेन शुशुभे गजदन्तेन केशवः ।
चन्द्रार्धबिम्बसंसक्तो यथैकशिखरो गिरिः ॥ ५ ॥
bhujāsaktena śuśubhe gajadantena keśavaḥ |
candrārdhabimbasaṃsakto yathaikaśikharo giriḥ || 5 ||
वल्गमाने तु गोविन्दे स कृत्स्नो रङ्गसागरः ।
जनौघप्रतिनादेन पूर्यमाण इवाबभौ ॥ ६ ॥
valgamāne tu govinde sa kṛtsno raṅgasāgaraḥ |
janaughapratinādena pūryamāṇa ivābabhau || 6 ||
ततः क्रोधाभिताम्राक्षः कंसः परमकोपनः ।
चाणूरमादिशद् युद्धे कृष्णस्य सुमहाबलम् ॥ ७ ॥
tataḥ krodhābhitāmrākṣaḥ kaṃsaḥ paramakopanaḥ |
cāṇūramādiśad yuddhe kṛṣṇasya sumahābalam || 7 ||
अन्ध्रं मल्लं च निकृतिं मुष्टिकं च महाबलम् ।
बलदेवाय सक्रोधो दिदेशाद्रिचयोपमम् ॥ ८ ॥
andhraṃ mallaṃ ca nikṛtiṃ muṣṭikaṃ ca mahābalam |
baladevāya sakrodho dideśādricayopamam || 8 ||
कंसेनापि समाज्ञप्तश्चाणूरः पूर्वमेव तु ।
योद्धव्यं सह कृष्णेन त्वया यत्नवतेति वै ॥ ९ ॥
kaṃsenāpi samājñaptaścāṇūraḥ pūrvameva tu |
yoddhavyaṃ saha kṛṣṇena tvayā yatnavateti vai || 9 ||
स रोषेण तु चाणूरः कषायीकृतलोचनः ।
अभ्यावर्तत युद्धार्थमपां पूर्णो यथा घनः ॥ १० ॥
sa roṣeṇa tu cāṇūraḥ kaṣāyīkṛtalocanaḥ |
abhyāvartata yuddhārthamapāṃ pūrṇo yathā ghanaḥ || 10 ||
अवघुष्टे समाजे, तु निश्शब्दस्तिमिते जने ।
यादवाः सहितास्तत्र इदं वचनमब्रुवन् ॥ ११ ॥
avaghuṣṭe samāje, tu niśśabdastimite jane |
yādavāḥ sahitāstatra idaṃ vacanamabruvan || 11 ||
बाहुयुद्धमिदं रंगे सप्राश्निकमकातरम् ।
क्रियाबलसमाज्ञातमशस्त्रं निर्मितं पुरा ॥ १२ ॥
bāhuyuddhamidaṃ raṃge saprāśnikamakātaram |
kriyābalasamājñātamaśastraṃ nirmitaṃ purā || 12 ||
अद्भिश्चातिश्रमो नित्यं विनेयः कालदर्शिभिः ।
करीषेण च मल्लस्य सततं सत्क्रिया स्मृता ॥ १३ ॥
adbhiścātiśramo nityaṃ vineyaḥ kāladarśibhiḥ |
karīṣeṇa ca mallasya satataṃ satkriyā smṛtā || 13 ||
स्थितो भूमिगतेनैव यो यथा मार्गतः स्थितः ।
संयुज्यतश्च पर्यायः प्राश्निकैः समुदाहृतः ॥ १४ ॥
sthito bhūmigatenaiva yo yathā mārgataḥ sthitaḥ |
saṃyujyataśca paryāyaḥ prāśnikaiḥ samudāhṛtaḥ || 14 ||
बालो वा यदि वा वृद्धो मध्यो वापि कृशोऽपि वा ।
बलस्थो वा स्थितो रंगे ज्ञेयः कक्षान्तरेण वै ॥ १५ ॥
bālo vā yadi vā vṛddho madhyo vāpi kṛśo'pi vā |
balastho vā sthito raṃge jñeyaḥ kakṣāntareṇa vai || 15 ||
बलतश्च क्रियाश्च बाहुयुद्धविधिर्युधि ।
निपातानन्तरं किंचिन्न कर्तव्यं विजानता ॥ १६ ॥
balataśca kriyāśca bāhuyuddhavidhiryudhi |
nipātānantaraṃ kiṃcinna kartavyaṃ vijānatā || 16 ||
तदिदं प्रस्तुतं रंगे युद्धं कृष्णान्ध्रमल्लयोः ।
बालः कृष्णो महानन्ध्रः कथं न स्याद् विचारणा ॥ १७ ॥
tadidaṃ prastutaṃ raṃge yuddhaṃ kṛṣṇāndhramallayoḥ |
bālaḥ kṛṣṇo mahānandhraḥ kathaṃ na syād vicāraṇā || 17 ||
ततः किलकिलाशब्दः समाजे समवर्तत ।
प्रावल्गत च गोविन्दो वाक्यं चेदमुवाच ह ॥ १८ ॥
tataḥ kilakilāśabdaḥ samāje samavartata |
prāvalgata ca govindo vākyaṃ cedamuvāca ha || 18 ||
अहं बालो महानन्ध्रो वपुषा पर्वतोपमः ।
युद्धं ममानेन सह रोचते बाहुशालिना ॥ १९ ॥
ahaṃ bālo mahānandhro vapuṣā parvatopamaḥ |
yuddhaṃ mamānena saha rocate bāhuśālinā || 19 ||
युद्धव्यतिक्रमः कश्चिन्न भविष्यति मत्कृतः ।
न ह्यहं बाहुयोधानां दूषयिष्यामि यन्मतम् ॥ २० ॥
yuddhavyatikramaḥ kaścinna bhaviṣyati matkṛtaḥ |
na hyahaṃ bāhuyodhānāṃ dūṣayiṣyāmi yanmatam || 20 ||
योऽयं करीषधर्मश्च तोयधर्मश्च रंगजः ।
कषायस्य च संसर्गः समयो ह्येष कल्पितः ॥ २१ ॥
yo'yaṃ karīṣadharmaśca toyadharmaśca raṃgajaḥ |
kaṣāyasya ca saṃsargaḥ samayo hyeṣa kalpitaḥ || 21 ||
संयमः स्थिरता शौर्यं व्यायामः सत्क्रिया बलम् ।
रंगे च नियता सिद्धिरेतद् युद्धविदां मतम् ॥ २२ ॥
saṃyamaḥ sthiratā śauryaṃ vyāyāmaḥ satkriyā balam |
raṃge ca niyatā siddhiretad yuddhavidāṃ matam || 22 ||
अवैरमेवं यदयं सवैरं कर्तुमुद्यतः ।
अत्र वै निग्रहः कार्यस्तोषयिष्याम्यहं जगत् ॥ २३ ॥
avairamevaṃ yadayaṃ savairaṃ kartumudyataḥ |
atra vai nigrahaḥ kāryastoṣayiṣyāmyahaṃ jagat || 23 ||
करूषेषु प्रसूतोऽयं चाणूरो नाम नामतः ।
बाहुयोधी शरीरेण कर्मभिश्चात्र चिन्त्यताम् ।।. ॥ २४ ॥
karūṣeṣu prasūto'yaṃ cāṇūro nāma nāmataḥ |
bāhuyodhī śarīreṇa karmabhiścātra cintyatām ||. || 24 ||
एतेन बहवो मल्ला निपातानन्तरं हताः ।
रङ्गप्रतापकामेन मल्लमार्गश्च दूषितः ॥ २५ ॥
etena bahavo mallā nipātānantaraṃ hatāḥ |
raṅgapratāpakāmena mallamārgaśca dūṣitaḥ || 25 ||
शस्त्रसिद्धिस्तु योधानां संग्रामे शस्त्रयोधिनाम् ।
रङ्गसिद्धिस्तु मल्लानां प्रतिमल्लनिपातजा ॥ २६ ॥
śastrasiddhistu yodhānāṃ saṃgrāme śastrayodhinām |
raṅgasiddhistu mallānāṃ pratimallanipātajā || 26 ||
रणे वि जयमानस्य कीर्तिर्भवति शाश्वती ।
हतस्यापि रणे शस्त्रैर्नाकपृष्ठं विधीयते ॥ २७ ॥
raṇe vi jayamānasya kīrtirbhavati śāśvatī |
hatasyāpi raṇe śastrairnākapṛṣṭhaṃ vidhīyate || 27 ||
रणे उभयतः सिद्धिर्हतस्येह घ्नतोऽपि वा ।
सा हि प्राणान्तिकीयात्रा महद्भिः साधुपूजिता ॥ २८ ॥
raṇe ubhayataḥ siddhirhatasyeha ghnato'pi vā |
sā hi prāṇāntikīyātrā mahadbhiḥ sādhupūjitā || 28 ||
अयं तु मार्गो बलतः क्रियातश्च विनिःसृतः ।
मृतस्य रङ्गे क्व स्वर्गो जयते वा कुतो रतिः ॥ २९ ॥
ayaṃ tu mārgo balataḥ kriyātaśca viniḥsṛtaḥ |
mṛtasya raṅge kva svargo jayate vā kuto ratiḥ || 29 ||
ये तु केचित् स्वदोषेण राज्ञः पण्डितमानिनः ।
प्रतापार्थे हता मल्ला मल्लहन्तुर्वधो हि सः ॥ ३० ॥
ye tu kecit svadoṣeṇa rājñaḥ paṇḍitamāninaḥ |
pratāpārthe hatā mallā mallahanturvadho hi saḥ || 30 ||
एवं संजल्पतस्तस्य ताभ्यां युद्धं सुदारुणम् ।
उभाभ्यामभवद् घोरं वारणाभ्यां यथा वने ॥ ३१ ॥
evaṃ saṃjalpatastasya tābhyāṃ yuddhaṃ sudāruṇam |
ubhābhyāmabhavad ghoraṃ vāraṇābhyāṃ yathā vane || 31 ||
कृतप्रतिकृतैश्चित्रैर्बाहुभिश्च सकण्टकैः ।
सन्निपातावधूतैश्च प्रमाथोन्मथनैस्तथा ॥ ३२ ॥
kṛtapratikṛtaiścitrairbāhubhiśca sakaṇṭakaiḥ |
sannipātāvadhūtaiśca pramāthonmathanaistathā || 32 ||
तावुभावपि संश्लिष्टौ यथा शैलमयौ तथा ।
क्षेपणैर्मुष्टिभिश्चैव वराहोद्धूतनिःस्वनैः ॥ ३३ ॥
tāvubhāvapi saṃśliṣṭau yathā śailamayau tathā |
kṣepaṇairmuṣṭibhiścaiva varāhoddhūtaniḥsvanaiḥ || 33 ||
कीलैर्वज्रनिपातैश्च प्रसृष्टाभिस्तथैव च ।
शलाकानखपातैश्च पादोद्धूतैश्च दारुणैः ॥ ३४ ॥
kīlairvajranipātaiśca prasṛṣṭābhistathaiva ca |
śalākānakhapātaiśca pādoddhūtaiśca dāruṇaiḥ || 34 ||
जानुभिश्चाश्मनिर्घोषैः शिरोभ्यां चावघट्टितैः ।
तद् युद्धमभवद् घोरमशस्त्रं बाहुतेजसा ॥ ३५ ॥
jānubhiścāśmanirghoṣaiḥ śirobhyāṃ cāvaghaṭṭitaiḥ |
tad yuddhamabhavad ghoramaśastraṃ bāhutejasā || 35 ||
बलप्राणेन शूराणां समाजोत्सवसंनिधौ ।
अरज्यत जनः सर्वः सोत्कृष्टनिनदोत्थितः ॥ ३६ ॥
balaprāṇena śūrāṇāṃ samājotsavasaṃnidhau |
arajyata janaḥ sarvaḥ sotkṛṣṭaninadotthitaḥ || 36 ||
साधुवादांश्च मञ्चेषु घोषयन्त्यपरे जनाः ।
ततः प्रस्विन्नवदनः कृष्णप्रणिहितेक्षणः ।
न्यवारयत तूर्याणि कंसः सव्येन पाणिना ॥ ३७ ॥
sādhuvādāṃśca mañceṣu ghoṣayantyapare janāḥ |
tataḥ prasvinnavadanaḥ kṛṣṇapraṇihitekṣaṇaḥ |
nyavārayata tūryāṇi kaṃsaḥ savyena pāṇinā || 37 ||
प्रतिषिद्धेषु तूर्येषु मृदङ्गादिषु तेषु वै ।
खे संगतान्यवाद्यन्त देवतूर्याण्यनेकशः ॥ ३८ ॥
pratiṣiddheṣu tūryeṣu mṛdaṅgādiṣu teṣu vai |
khe saṃgatānyavādyanta devatūryāṇyanekaśaḥ || 38 ||
युद्ध्यमाने हृषीकेशे पुण्डरीकनिभेक्षणे ।
स्वयमेव प्रवाद्यन्त तूर्यघोषास्तु सर्वशः ॥ ३९ ॥
yuddhyamāne hṛṣīkeśe puṇḍarīkanibhekṣaṇe |
svayameva pravādyanta tūryaghoṣāstu sarvaśaḥ || 39 ||
अन्तर्धानगता देवा विमानैः कामरूपिभिः ।
चेरुर्विद्याधरैः सार्द्धं कृष्णस्य जयकाङ्क्षिणः ॥ ४० ॥
antardhānagatā devā vimānaiḥ kāmarūpibhiḥ |
cerurvidyādharaiḥ sārddhaṃ kṛṣṇasya jayakāṅkṣiṇaḥ || 40 ||
जयस्व कृष्ण चाणूरं दानवं मल्लरूपिणम् ।
इति सप्तर्षयः सर्वे ऊचुश्चैव नभोगताः ॥ ४१ ॥
jayasva kṛṣṇa cāṇūraṃ dānavaṃ mallarūpiṇam |
iti saptarṣayaḥ sarve ūcuścaiva nabhogatāḥ || 41 ||
चाणूरेण चिरं कालं क्रीडित्वा देवकीसुतः ।
बलमाहारयामास कंसस्याभावदर्शिवान् ॥ ४२ ॥
cāṇūreṇa ciraṃ kālaṃ krīḍitvā devakīsutaḥ |
balamāhārayāmāsa kaṃsasyābhāvadarśivān || 42 ||
ततश्चचाल वसुधा मञ्चाश्चैव जुघूर्णिरे ।
मुकुटाच्चापि कंसस्य पपात मणिरुत्तमः ॥ ४३ ॥
tataścacāla vasudhā mañcāścaiva jughūrṇire |
mukuṭāccāpi kaṃsasya papāta maṇiruttamaḥ || 43 ||
दोर्भ्यामानम्य कृष्णस्तु चाणूरं शीर्णजीवितम् ।
प्राहरन्मुष्टिना मूर्ध्नि वक्षस्याहत्य जानुना ॥ ४४ ॥
dorbhyāmānamya kṛṣṇastu cāṇūraṃ śīrṇajīvitam |
prāharanmuṣṭinā mūrdhni vakṣasyāhatya jānunā || 44 ||
निःसृते साश्रुरुधिरे तस्य नेत्रे सबन्धने ।
तापनीये यथा घण्टे कक्षोपरि विलम्बिते ॥ ४५ ॥
niḥsṛte sāśrurudhire tasya netre sabandhane |
tāpanīye yathā ghaṇṭe kakṣopari vilambite || 45 ||
पपात स तु रङ्गस्य मध्ये निःसृतलोचनः ।
चाणूरो विगतप्राणो जीवितान्ते महीतले ॥ ४६ ॥
papāta sa tu raṅgasya madhye niḥsṛtalocanaḥ |
cāṇūro vigataprāṇo jīvitānte mahītale || 46 ||
देहेन तस्य मल्लस्य चाणूरस्य गतायुषः ।
संनिरुद्धो महारङ्गः स शैलेनेव लक्ष्यते ॥ ४७ ॥
dehena tasya mallasya cāṇūrasya gatāyuṣaḥ |
saṃniruddho mahāraṅgaḥ sa śaileneva lakṣyate || 47 ||
रौहिणेयो हते तस्मिंश्चाणूरे बलदर्पिते ।
जग्राह मुष्टिकं रंगे कृष्णस्तोशलकं पुनः ॥ ४८ ॥
rauhiṇeyo hate tasmiṃścāṇūre baladarpite |
jagrāha muṣṭikaṃ raṃge kṛṣṇastośalakaṃ punaḥ || 48 ||
सन्निपाते तु तौ मल्लौ प्रथमे क्रोधमूर्च्छितौ ।
समेयातां रामकृष्णौ कालस्य वशवर्तिनौ ।
निर्घातावनतौ भूत्वा रङ्गमध्ये ववल्गतुः ॥ ४९ ॥
sannipāte tu tau mallau prathame krodhamūrcchitau |
sameyātāṃ rāmakṛṣṇau kālasya vaśavartinau |
nirghātāvanatau bhūtvā raṅgamadhye vavalgatuḥ || 49 ||
कृष्णस्तोशलमुद्यम्य गिरिशृङ्गोपमं बली ।
भ्रामयित्वा शतगुणं निष्पिपेष महीतले ॥ ५० ॥
kṛṣṇastośalamudyamya giriśṛṅgopamaṃ balī |
bhrāmayitvā śataguṇaṃ niṣpipeṣa mahītale || 50 ||
तस्य कृष्णाभिपन्नस्य पीडितस्य बलीयसः ।
मुखाद् रुधिरमत्यर्थमुज्जगाम मुमूर्षतः ॥ ५१ ॥
tasya kṛṣṇābhipannasya pīḍitasya balīyasaḥ |
mukhād rudhiramatyarthamujjagāma mumūrṣataḥ || 51 ||
संकर्षणस्तु सुचिरं योधयित्वा महाबलः ।
अन्ध्रमल्लं महामल्लो मण्डलानि व्यदर्शयत् ॥ ५२ ॥
saṃkarṣaṇastu suciraṃ yodhayitvā mahābalaḥ |
andhramallaṃ mahāmallo maṇḍalāni vyadarśayat || 52 ||
मुष्टिनैकेन तेजस्वी साशनिस्तनयित्नुना ।
शिरस्यभ्यहनद् वीरो वज्रेणेव महागिरिम् ॥ ५३ ॥
muṣṭinaikena tejasvī sāśanistanayitnunā |
śirasyabhyahanad vīro vajreṇeva mahāgirim || 53 ||
स निष्पतितमस्तिष्को विस्रस्तनयनो भुवि ।
पपात निहतस्तेन ततो नादो महानभूत् ॥ ५४ ॥
sa niṣpatitamastiṣko visrastanayano bhuvi |
papāta nihatastena tato nādo mahānabhūt || 54 ||
अन्ध्रतोशलकौ हत्वा कृष्णसंकर्षणावुभौ ।
क्रोधसंरक्तनयनौ रंगमध्ये ववल्गतुः ॥ ५५ ॥
andhratośalakau hatvā kṛṣṇasaṃkarṣaṇāvubhau |
krodhasaṃraktanayanau raṃgamadhye vavalgatuḥ || 55 ||
समाजवाटो निर्मल्लः सोऽभवद् भीमदर्शनः ।
अन्ध्रे तदा महामल्ले मुष्टिके च निपातिते ॥ ५६ ॥
samājavāṭo nirmallaḥ so'bhavad bhīmadarśanaḥ |
andhre tadā mahāmalle muṣṭike ca nipātite || 56 ||
ये च सम्प्रेक्षका गोपा नन्दगोपपुरोगमाः ।
भयक्षोभितसर्वाङ्गाः सर्वे तत्रावतस्थिरे ॥ ५७ ॥
ye ca samprekṣakā gopā nandagopapurogamāḥ |
bhayakṣobhitasarvāṅgāḥ sarve tatrāvatasthire || 57 ||
हर्षजं वारि नेत्राभ्यां वर्षमाणा प्रवेपती ।
प्रस्रवोत्पीडिता कृष्णं देवकी समुदैक्षत ॥ ५८ ॥
harṣajaṃ vāri netrābhyāṃ varṣamāṇā pravepatī |
prasravotpīḍitā kṛṣṇaṃ devakī samudaikṣata || 58 ||
कृष्णदर्शनजातेन बाष्पेणाकुलितेक्षणः ।
वसुदेवो जरां त्यक्त्वा स्नेहेन तरुणायते ॥ ५९ ॥
kṛṣṇadarśanajātena bāṣpeṇākulitekṣaṇaḥ |
vasudevo jarāṃ tyaktvā snehena taruṇāyate || 59 ||
वारमुख्याश्च ताः सर्वाः कृष्णस्य मुखपङ्कजम् ।
पपुर्हि नेत्रभ्रमरैर्निमेषान्तरगामिभिः ॥ ६० ॥
vāramukhyāśca tāḥ sarvāḥ kṛṣṇasya mukhapaṅkajam |
papurhi netrabhramarairnimeṣāntaragāmibhiḥ || 60 ||
कंसस्याथ मुखे स्वेदो भ्रूभेदान्तरगोचरः ।
अभवद् रोषनिर्यासः कृष्णसंदर्शनेरितः ॥ ६१ ॥
kaṃsasyātha mukhe svedo bhrūbhedāntaragocaraḥ |
abhavad roṣaniryāsaḥ kṛṣṇasaṃdarśaneritaḥ || 61 ||
केशवाय सधूमेन रोषनिश्वासवायुना ।
दीप्तमन्तर्गतं तस्य हृदयं मानसाग्निना ॥ ६२ ॥
keśavāya sadhūmena roṣaniśvāsavāyunā |
dīptamantargataṃ tasya hṛdayaṃ mānasāgninā || 62 ||
तस्य प्रस्फुरितौष्ठस्य स्विन्नालिकतलस्य वै ।
कंसवक्त्रस्य रोषेण रक्तसूर्यायते वपुः ॥ ६३ ॥
tasya prasphuritauṣṭhasya svinnālikatalasya vai |
kaṃsavaktrasya roṣeṇa raktasūryāyate vapuḥ || 63 ||
क्रोधरक्तान्मुखात्तस्य निःसृताः स्वेदबिन्दवः ।
यथा रविकरस्पृष्टा वृक्षावश्यायबिन्दवः ॥ ६४ ॥
krodharaktānmukhāttasya niḥsṛtāḥ svedabindavaḥ |
yathā ravikaraspṛṣṭā vṛkṣāvaśyāyabindavaḥ || 64 ||
सोऽज्ञापयत संक्रुद्धः पुरुषान्व्यायतान्बहून् ।
गोपावेतौ समाजौघान्निष्क्राम्येतां वनेचरौ ॥ ६५ ॥
so'jñāpayata saṃkruddhaḥ puruṣānvyāyatānbahūn |
gopāvetau samājaughānniṣkrāmyetāṃ vanecarau || 65 ||
न चैतौ द्रष्टुमिच्छामि विकृतौ पापदर्शनौ ।
गोपानामपि मे राज्ये न कश्चित्स्थातुमर्हति ॥ ६६ ॥
na caitau draṣṭumicchāmi vikṛtau pāpadarśanau |
gopānāmapi me rājye na kaścitsthātumarhati || 66 ||
नन्दगोपश्च दुर्मेधाः पापेष्वभिरतो मम ।
आयसैर्निगडाकारैर्लोहपाशैनिगृह्यताम् ॥ ६७ ॥
nandagopaśca durmedhāḥ pāpeṣvabhirato mama |
āyasairnigaḍākārairlohapāśainigṛhyatām || 67 ||
वसुदेवश्च दुर्वृत्तो नित्यं द्वेषकरो मम ।
अवृद्धार्हेण दण्डेन क्षिप्रमद्यैव शास्यताम् ॥ ६८ ॥
vasudevaśca durvṛtto nityaṃ dveṣakaro mama |
avṛddhārheṇa daṇḍena kṣipramadyaiva śāsyatām || 68 ||
ये चेमे प्राकृता गोपा दामोदरपरायणाः ।
ह्रियन्तां गाव एतेषां यच्चास्ति वसु किंचन ॥ ६९ ॥
ye ceme prākṛtā gopā dāmodaraparāyaṇāḥ |
hriyantāṃ gāva eteṣāṃ yaccāsti vasu kiṃcana || 69 ||
एवमाज्ञापयानं तं कंसं परुषभाषिणम् ।
ददर्शायस्तनयनः कृष्णः सत्यपराक्रमः ॥ ७० ॥
evamājñāpayānaṃ taṃ kaṃsaṃ paruṣabhāṣiṇam |
dadarśāyastanayanaḥ kṛṣṇaḥ satyaparākramaḥ || 70 ||
क्षिप्ते पितरि चुक्रोध नन्दगोपे च केशवः ।
ज्ञातीनां च व्यथां दृष्ट्वा विसंज्ञां चैव देवकीम् ॥ ७१ ॥
kṣipte pitari cukrodha nandagope ca keśavaḥ |
jñātīnāṃ ca vyathāṃ dṛṣṭvā visaṃjñāṃ caiva devakīm || 71 ||
स सिंह इव वेगेन केशवो जातविक्रमः ।
आरुरुक्षुर्महाबाहुः कंसनाशार्थमच्पुतः ॥ ७२ ॥
sa siṃha iva vegena keśavo jātavikramaḥ |
ārurukṣurmahābāhuḥ kaṃsanāśārthamacputaḥ || 72 ||
रङ्गमध्यादुत्पपात कृष्णः कंसासनान्तिकम् ।
असज्जद्वायुनाऽऽक्षिप्तो यथा खस्थो घनाघनः ॥ ७३ ॥
raṅgamadhyādutpapāta kṛṣṇaḥ kaṃsāsanāntikam |
asajjadvāyunā''kṣipto yathā khastho ghanāghanaḥ || 73 ||
ददृशुर्न हि तं सर्वे रङ्गमध्यादवप्लुतम् ।
केवलं कंसपार्श्वस्थं ददृशुः पुरवासिनः ॥ ७४ ॥
dadṛśurna hi taṃ sarve raṅgamadhyādavaplutam |
kevalaṃ kaṃsapārśvasthaṃ dadṛśuḥ puravāsinaḥ || 74 ||
सोऽपि कंसस्तथाऽऽयस्तः परीतः कालधर्मणा ।
आकाशादिव गोविन्दं मेने तत्रागतं प्रभुम् ॥ ७५ ॥
so'pi kaṃsastathā''yastaḥ parītaḥ kāladharmaṇā |
ākāśādiva govindaṃ mene tatrāgataṃ prabhum || 75 ||
स कृष्णेनायतं कृत्वा बाहुं परिघसंनिभम् ।
मूर्धजेषु परामृष्टः कंसो वै रङ्गसंसदि ॥ ७६ ॥
sa kṛṣṇenāyataṃ kṛtvā bāhuṃ parighasaṃnibham |
mūrdhajeṣu parāmṛṣṭaḥ kaṃso vai raṅgasaṃsadi || 76 ||
मुकुटश्चापतत् तस्य काञ्चनो वज्रभूषितः ।
शिरसस्तस्य कृष्णेन परामृष्टस्य पाणिना ॥ ७७ ॥
mukuṭaścāpatat tasya kāñcano vajrabhūṣitaḥ |
śirasastasya kṛṣṇena parāmṛṣṭasya pāṇinā || 77 ||
स ग्रहग्रस्तकेशश्च कंसो निर्यत्नतां गतः ।
तथैव च विसम्मूढो वैकल्यं समपद्यत ॥ ७८ ॥
sa grahagrastakeśaśca kaṃso niryatnatāṃ gataḥ |
tathaiva ca visammūḍho vaikalyaṃ samapadyata || 78 ||
निगृहीतश्च केशेषु गतासुरिव निःश्वसन् ।
न शशाक मुखं द्रष्टुं कंसः कृष्णस्य वै तदा ।। ७९ ! ।
विकुण्डलाभ्यां कर्णाभ्यां छिन्नहारेण वक्षसा ।
प्रलम्बाभ्यां च बाहुभ्यां गात्रैविसृतभूषणैः ॥ ७९–८० ॥
nigṛhītaśca keśeṣu gatāsuriva niḥśvasan |
na śaśāka mukhaṃ draṣṭuṃ kaṃsaḥ kṛṣṇasya vai tadā || 79 ! |
vikuṇḍalābhyāṃ karṇābhyāṃ chinnahāreṇa vakṣasā |
pralambābhyāṃ ca bāhubhyāṃ gātraivisṛtabhūṣaṇaiḥ || 79–80 ||
भ्रंशितेनोत्तरीयेण सहसावलिताननः ।
चेष्टमानः समाक्षिप्तः कंसः कार्ष्णेन तेजसा ॥ ८१ ॥
bhraṃśitenottarīyeṇa sahasāvalitānanaḥ |
ceṣṭamānaḥ samākṣiptaḥ kaṃsaḥ kārṣṇena tejasā || 81 ||
चकर्ष च महारङ्गे मञ्चान्निष्क्रम्य केशवः ।
केशेषु तं बलाद् गृह्य कंसं क्लेशार्हतां गतम ॥ ८२ ॥
cakarṣa ca mahāraṅge mañcānniṣkramya keśavaḥ |
keśeṣu taṃ balād gṛhya kaṃsaṃ kleśārhatāṃ gatama || 82 ||
कृष्यमाणः स कृष्णेन भोजराजो महाद्युतिः ।
समाजवाटे परिखां देहकृष्टां चकार ह ॥ ८३ ॥
kṛṣyamāṇaḥ sa kṛṣṇena bhojarājo mahādyutiḥ |
samājavāṭe parikhāṃ dehakṛṣṭāṃ cakāra ha || 83 ||
समाजवाटे क्रीडित्वा विकृष्य च गतायुषम् ।
कृष्णो विसर्जयामास कंसदेहमदूरतः ॥ ८४ ॥
samājavāṭe krīḍitvā vikṛṣya ca gatāyuṣam |
kṛṣṇo visarjayāmāsa kaṃsadehamadūrataḥ || 84 ||
धरण्यां मृदितः शिश्ये तव देहः सुखोचितः ।
क्रमेण विपरीतेन पांसुभिः परुषीकृतः ॥ ८५ ॥
dharaṇyāṃ mṛditaḥ śiśye tava dehaḥ sukhocitaḥ |
krameṇa viparītena pāṃsubhiḥ paruṣīkṛtaḥ || 85 ||
तस्य तद् वदनं श्यामं सुप्ताक्षं मुकुटं विना ।
न विभाति विपर्यस्तं विपलाशं यथाम्बुजम् ॥ ८६ ॥
tasya tad vadanaṃ śyāmaṃ suptākṣaṃ mukuṭaṃ vinā |
na vibhāti viparyastaṃ vipalāśaṃ yathāmbujam || 86 ||
असंग्रामहतः कंसः स बाणैरपरिक्षतः ।
केशग्राहान्निरस्तासुर्वीरमार्गान्निराकृतः ॥ ८७ ॥
asaṃgrāmahataḥ kaṃsaḥ sa bāṇairaparikṣataḥ |
keśagrāhānnirastāsurvīramārgānnirākṛtaḥ || 87 ||
तस्य देहे प्रकाशन्ते सहसा केशवार्पिताः ।
मांसच्छेदघनाः सर्वे नखाग्रा जीवितच्छिदः ॥ ८८ ॥
tasya dehe prakāśante sahasā keśavārpitāḥ |
māṃsacchedaghanāḥ sarve nakhāgrā jīvitacchidaḥ || 88 ||
तं हत्वा पुण्डरीकाक्षः प्रहर्षाद् द्विगुणप्रभः ।
ववन्दे वसुदेवस्य पादौ निहतकण्टकः ॥ ८९ ॥
taṃ hatvā puṇḍarīkākṣaḥ praharṣād dviguṇaprabhaḥ |
vavande vasudevasya pādau nihatakaṇṭakaḥ || 89 ||
मातुश्च शिरसा पादौ निपीड्य यदुनन्दनः ।
सासिञ्चत् प्रस्रवोत्पीडैः कृष्णमानन्दनिःसृतैः ॥ ९० ॥
mātuśca śirasā pādau nipīḍya yadunandanaḥ |
sāsiñcat prasravotpīḍaiḥ kṛṣṇamānandaniḥsṛtaiḥ || 90 ||
यादवांश्चैव तान् सर्वान् यथास्थानं यथावयः ।
पप्रच्छ कुशलं कृष्णो दीप्यमानः स्वतेजसा ॥ ९१ ॥
yādavāṃścaiva tān sarvān yathāsthānaṃ yathāvayaḥ |
papraccha kuśalaṃ kṛṣṇo dīpyamānaḥ svatejasā || 91 ||
बलदेवोऽपि धर्मात्मा कंसभ्रातरमूर्जितम् ।
बाहुभ्यामेव तरसा सुनामानमपोथयत् ॥ ९२ ॥
baladevo'pi dharmātmā kaṃsabhrātaramūrjitam |
bāhubhyāmeva tarasā sunāmānamapothayat || 92 ||
तौ जितारी जितक्रोधौ चिरविप्रोषितौ व्रजे ।
स्थपितुर्भवनं वीरौ जग्मतुर्हृष्टमानसौ ॥ ९३ ॥
tau jitārī jitakrodhau ciraviproṣitau vraje |
sthapiturbhavanaṃ vīrau jagmaturhṛṣṭamānasau || 93 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).