विष्णुपर्व · अध्यायः ३२
Dvātriṃśo'dhyāyaḥ
॥
A chapter of the Harivamsha.
64 verses·Sanskrit with transliteration
द्वात्रिंशोऽध्यायः ।
वैशम्पायन उवाच ।
उग्रसेनस्तु कृष्णस्य समीपं दुःखितो ययौ ।
पुत्रशोकाभिसंतप्तो विषपीत इव श्वसन् ॥ १ ॥
dvātriṃśo'dhyāyaḥ |
vaiśampāyana uvāca |
ugrasenastu kṛṣṇasya samīpaṃ duḥkhito yayau |
putraśokābhisaṃtapto viṣapīta iva śvasan || 1 ||
स ददर्श गृहे कृष्णं यादवैः परिवारितम् ।
पश्चानुतापाद् ध्यायन्तं कंसस्य निधनाविलम् ॥ २ ॥
sa dadarśa gṛhe kṛṣṇaṃ yādavaiḥ parivāritam |
paścānutāpād dhyāyantaṃ kaṃsasya nidhanāvilam || 2 ||
कंसनारीविलापांश्च श्रुत्वा स करुणान् बहून् ।
गर्हमाणस्तथाऽऽत्मानं तस्मिन् यादवसंसदि ॥ ३ ॥
kaṃsanārīvilāpāṃśca śrutvā sa karuṇān bahūn |
garhamāṇastathā''tmānaṃ tasmin yādavasaṃsadi || 3 ||
अहो मयातिबाल्येन रोषाद् दोषानुवर्तिना ।
वैधव्यं स्त्रीसहस्राणां कंसस्यास्य वधे कृतम् ॥ ४ ॥
aho mayātibālyena roṣād doṣānuvartinā |
vaidhavyaṃ strīsahasrāṇāṃ kaṃsasyāsya vadhe kṛtam || 4 ||
कारुण्यं खलु नारीषु प्राकृतस्यापि जायते ।
एवमार्तं रुदन्तीषु मया भर्तरि पातिते ॥ ५ ॥
kāruṇyaṃ khalu nārīṣu prākṛtasyāpi jāyate |
evamārtaṃ rudantīṣu mayā bhartari pātite || 5 ||
परिदेवितमात्रेण शोकः खलु विधीयते ।
कृतान्तस्यानभिज्ञानां स्त्रीणां कारुण्यसम्भवः ॥ ६ ॥
paridevitamātreṇa śokaḥ khalu vidhīyate |
kṛtāntasyānabhijñānāṃ strīṇāṃ kāruṇyasambhavaḥ || 6 ||
कंसस्य हि वधः श्रेयान् प्रागेवाभिमतो मम ।
सतामुद्वेजनीयस्य पापेष्वभिरतस्य च ॥ ७ ॥
kaṃsasya hi vadhaḥ śreyān prāgevābhimato mama |
satāmudvejanīyasya pāpeṣvabhiratasya ca || 7 ||
लोके पतितवृत्तस्य परुषस्यालल्पमेधसः ।
अक्लिष्टं मरणं श्रेयो न विद्विष्टस्य जीवितम् ॥ ८ ॥
loke patitavṛttasya paruṣasyālalpamedhasaḥ |
akliṣṭaṃ maraṇaṃ śreyo na vidviṣṭasya jīvitam || 8 ||
कंसः पापपरश्चैव साधूनामप्यसम्मतः ।
धिक्छब्दपतितश्चैव जीविते चास्य का दया ॥ ९ ॥
kaṃsaḥ pāpaparaścaiva sādhūnāmapyasammataḥ |
dhikchabdapatitaścaiva jīvite cāsya kā dayā || 9 ||
स्वर्गे तपोभृतां वास फलं पुण्यस्य कर्मणः ।
इहापि यशसा युक्तः स्वर्गस्थैरवधार्यते ॥ १० ॥
svarge tapobhṛtāṃ vāsa phalaṃ puṇyasya karmaṇaḥ |
ihāpi yaśasā yuktaḥ svargasthairavadhāryate || 10 ||
यदि स्युर्निर्वृता लोकाः स्युश्च धर्मपराः प्रजाः ।
नरा धर्मप्रवृत्ताश्च न राज्ञामनयः स्पृशेत् ॥ ११ ॥
yadi syurnirvṛtā lokāḥ syuśca dharmaparāḥ prajāḥ |
narā dharmapravṛttāśca na rājñāmanayaḥ spṛśet || 11 ||
निग्रहे दुष्टवृत्तीनां कृतान्तः कृरुते फलम् ।
इष्टधर्मेषु लोकेषु कर्तव्यं पारलौकिकम् ॥ १२ ॥
nigrahe duṣṭavṛttīnāṃ kṛtāntaḥ kṛrute phalam |
iṣṭadharmeṣu lokeṣu kartavyaṃ pāralaukikam || 12 ||
अतीव देवा रक्षन्ति नरं धर्मपरायणम् ।
कर्तारः सुलभा लोके दुष्कृतस्य हि कर्मणः ॥ १३ ॥
atīva devā rakṣanti naraṃ dharmaparāyaṇam |
kartāraḥ sulabhā loke duṣkṛtasya hi karmaṇaḥ || 13 ||
हतः सोऽयं मया कंसः साध्वेतदवगम्यताम् ।
मूलच्छेदः कृतस्तस्य विपरीतस्य कर्मणः ॥ १४ ॥
hataḥ so'yaṃ mayā kaṃsaḥ sādhvetadavagamyatām |
mūlacchedaḥ kṛtastasya viparītasya karmaṇaḥ || 14 ||
तदेष सान्त्व्यतां सर्वः शोकार्तः प्रमदाजनः ।
पौराश्च पुर्यां श्रेण्यश्च सान्त्व्यन्तां सर्व एव हि ॥ १५ ॥
tadeṣa sāntvyatāṃ sarvaḥ śokārtaḥ pramadājanaḥ |
paurāśca puryāṃ śreṇyaśca sāntvyantāṃ sarva eva hi || 15 ||
एवं ब्रुवति गोविन्दे विवेशावनताननः ।
उग्रसेनो यदून् गृह्य पुत्रकिल्बिषशङ्कितः ॥ १६ ॥
evaṃ bruvati govinde viveśāvanatānanaḥ |
ugraseno yadūn gṛhya putrakilbiṣaśaṅkitaḥ || 16 ||
स कृष्णं पुण्डरीकाक्षमुवाच यदुसंसदि ।
वाष्पसंदिग्धया वाचा दीनया सज्जमानया ॥ १७ ॥
sa kṛṣṇaṃ puṇḍarīkākṣamuvāca yadusaṃsadi |
vāṣpasaṃdigdhayā vācā dīnayā sajjamānayā || 17 ||
पुत्रो निर्यातितः क्रोधान्नीतो याम्यां दिशं रिपुः ।
स्वधर्माधिगता कीर्तिर्नाम विश्रावितं भुवि ॥ १८ ॥
putro niryātitaḥ krodhānnīto yāmyāṃ diśaṃ ripuḥ |
svadharmādhigatā kīrtirnāma viśrāvitaṃ bhuvi || 18 ||
स्थापितं सत्सु माहात्म्यं शङ्किता रिपवः कृताः ।
स्थापितो यादवो वंशो गर्विताः सुहृदः कृताः ॥ १९ ॥
sthāpitaṃ satsu māhātmyaṃ śaṅkitā ripavaḥ kṛtāḥ |
sthāpito yādavo vaṃśo garvitāḥ suhṛdaḥ kṛtāḥ || 19 ||
सामन्तेषु नरेन्द्रेषु प्रतापस्ते प्रकाशितः ।
मित्राणि त्वां भजिष्यन्ति संश्रयिष्यन्ति पार्थिवाः ॥ २० ॥
sāmanteṣu narendreṣu pratāpaste prakāśitaḥ |
mitrāṇi tvāṃ bhajiṣyanti saṃśrayiṣyanti pārthivāḥ || 20 ||
प्रकृतयोऽनुयास्यन्ति स्तोष्यन्ति त्वां द्विजातयः ।
संधिविग्रहमुख्यास्त्वां प्रणमिष्यन्ति मन्त्रिणः ॥ २१ ॥
prakṛtayo'nuyāsyanti stoṣyanti tvāṃ dvijātayaḥ |
saṃdhivigrahamukhyāstvāṃ praṇamiṣyanti mantriṇaḥ || 21 ||
हस्त्यश्वरथसम्पूर्णं पदातिगणसंकुलम् ।
प्रतिगृहाण कृष्णेदं कंसस्य बलमव्ययम् ॥ २२ ॥
hastyaśvarathasampūrṇaṃ padātigaṇasaṃkulam |
pratigṛhāṇa kṛṣṇedaṃ kaṃsasya balamavyayam || 22 ||
धनं धान्यं च यत् किंचिद् रत्नान्याच्छादनानि च ।
प्रतीच्छन्तु नियुक्ता वै त्वदीयाः कृष्ण पूरुषाः ॥ २३ ॥
dhanaṃ dhānyaṃ ca yat kiṃcid ratnānyācchādanāni ca |
pratīcchantu niyuktā vai tvadīyāḥ kṛṣṇa pūruṣāḥ || 23 ||
स्त्रियो हिरण्यं यानानि यदन्यद् वसु किंचन ।
एवं हि विहिते योगे पर्याप्ते कृष्ण विग्रहे ॥ २४ ॥
striyo hiraṇyaṃ yānāni yadanyad vasu kiṃcana |
evaṃ hi vihite yoge paryāpte kṛṣṇa vigrahe || 24 ||
प्रतिष्ठितायां मेदिन्यां यदूनां शत्रुसूदन ।
त्वं गतिश्चागतिश्चैव यदूनां यदुनन्दन ॥ २५ ॥
pratiṣṭhitāyāṃ medinyāṃ yadūnāṃ śatrusūdana |
tvaṃ gatiścāgatiścaiva yadūnāṃ yadunandana || 25 ||
शृणुष्व वदतां वीर कृपणानामिदं वचः ।
अस्य त्वत्कोपदग्धस्य कंसस्याशुभकर्मणः ॥ २६ ॥
śṛṇuṣva vadatāṃ vīra kṛpaṇānāmidaṃ vacaḥ |
asya tvatkopadagdhasya kaṃsasyāśubhakarmaṇaḥ || 26 ||
तव प्रसादाद् गोविन्द प्रेतकार्यं क्रियेत ह ।
तस्य कृत्वा नरेन्द्रस्य विपन्नस्यौर्ध्वदेहिकम् ॥ २७ ॥
tava prasādād govinda pretakāryaṃ kriyeta ha |
tasya kṛtvā narendrasya vipannasyaurdhvadehikam || 27 ||
सस्नुषोऽहं सभार्यश्च चरिष्यामि मृगैः सह ।
प्रेतसत्कारमात्रेण कृते बान्धवकर्मणि ।
आनृण्यं लौकिकं कृष्ण गताः किल भवन्ति हि ॥ २८ ॥
sasnuṣo'haṃ sabhāryaśca cariṣyāmi mṛgaiḥ saha |
pretasatkāramātreṇa kṛte bāndhavakarmaṇi |
ānṛṇyaṃ laukikaṃ kṛṣṇa gatāḥ kila bhavanti hi || 28 ||
तस्याग्निं पश्चिमं कृत्वा चितिस्थाने विधानतः ।
तोयप्रदानमात्रेण कंसस्यानृण्यमाप्नुयाम् ॥ २९ ॥
tasyāgniṃ paścimaṃ kṛtvā citisthāne vidhānataḥ |
toyapradānamātreṇa kaṃsasyānṛṇyamāpnuyām || 29 ||
एतत्ते कृष्ण विज्ञाप्यं स्नेहोऽत्र मयि युज्यताम् ।
प्राप्नोति सुगतिं तत्र कृपणः पश्चिमां क्रियाम् ॥ ३० ॥
etatte kṛṣṇa vijñāpyaṃ sneho'tra mayi yujyatām |
prāpnoti sugatiṃ tatra kṛpaṇaḥ paścimāṃ kriyām || 30 ||
एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य कृष्णः परमविस्मितः ।
प्रत्युवाचोग्रसेनं वै सान्त्वपूर्वमिदं वचः ॥ ३१ ॥
etacchrutvā vacastasya kṛṣṇaḥ paramavismitaḥ |
pratyuvācograsenaṃ vai sāntvapūrvamidaṃ vacaḥ || 31 ||
कालयुक्तमिदं तात तवैतद् यत् प्रभाषितम् ।
सदृशं राजशार्दूल वृत्तस्य च कुलस्य च ॥ ३२ ॥
kālayuktamidaṃ tāta tavaitad yat prabhāṣitam |
sadṛśaṃ rājaśārdūla vṛttasya ca kulasya ca || 32 ||
यत् त्वमेवंविधं ब्रूषे गतेऽर्थे दुरतिक्रमं ।
प्राप्स्यते नृपसत्कारं कंसः प्रेतगतोऽऽपि सन् ॥ ३३ ॥
yat tvamevaṃvidhaṃ brūṣe gate'rthe duratikramaṃ |
prāpsyate nṛpasatkāraṃ kaṃsaḥ pretagato''pi san || 33 ||
कुले महति ते जन्म वेदान् विदितवानसि ।
कथं न ज्ञायते तात नियतिर्दुरतिक्रमा ॥ ३४ ॥
kule mahati te janma vedān viditavānasi |
kathaṃ na jñāyate tāta niyatirduratikramā || 34 ||
स्थावराणां च भूतानां जङ्गमानां च पार्थिव ।
पूर्वजन्मकृतं कर्म कालेन परिपच्यते ॥ ३५ ॥
sthāvarāṇāṃ ca bhūtānāṃ jaṅgamānāṃ ca pārthiva |
pūrvajanmakṛtaṃ karma kālena paripacyate || 35 ||
श्रुतवन्तोऽर्थवन्तश्च दातारः प्रियदर्शनाः ।
ब्रह्मण्या नयसम्पन्ना दीनानुग्रहकारिणः ॥ ३६ ॥
śrutavanto'rthavantaśca dātāraḥ priyadarśanāḥ |
brahmaṇyā nayasampannā dīnānugrahakāriṇaḥ || 36 ||
लोकपालसमास्तात महेन्द्रसमविक्रमाः ।
क्षितिपालाः कृतान्तेन नीयन्ते नृपसत्तम ॥ ३७ ॥
lokapālasamāstāta mahendrasamavikramāḥ |
kṣitipālāḥ kṛtāntena nīyante nṛpasattama || 37 ||
धार्मिकाः सर्वभावज्ञाः प्रजापालनतत्पराः ।
क्षत्रधर्मपरा दान्ताः कालेन निधनं गताः ॥ ३८ ॥
dhārmikāḥ sarvabhāvajñāḥ prajāpālanatatparāḥ |
kṣatradharmaparā dāntāḥ kālena nidhanaṃ gatāḥ || 38 ||
स्वयमात्मकृतं कर्म शुभं या यदि वाशुभम् ।
प्राप्ते काले तु तत्कर्म दृश्यते सर्वदेहिनाम् ॥ ३९ ॥
svayamātmakṛtaṃ karma śubhaṃ yā yadi vāśubham |
prāpte kāle tu tatkarma dṛśyate sarvadehinām || 39 ||
एषा ह्यन्तर्हिता माया दुर्विज्ञेया सुरैरपि ।
यथायं मुह्यते लोको ह्यत्र कर्मैव कारणम् ॥ ४० ॥
eṣā hyantarhitā māyā durvijñeyā surairapi |
yathāyaṃ muhyate loko hyatra karmaiva kāraṇam || 40 ||
कालेनाभिहतः कंसः पूर्वकर्मप्रचोदितः ।
न ह्यहं कारणं तत्र कालः कर्म च कारणम् ॥ ४१ ॥
kālenābhihataḥ kaṃsaḥ pūrvakarmapracoditaḥ |
na hyahaṃ kāraṇaṃ tatra kālaḥ karma ca kāraṇam || 41 ||
सूर्यसोममयं तात कृत्स्नं स्थावरजङ्गमम् ।
कालेन निधनं गत्वा कालेनैव च जायते ॥ ४२ ॥
sūryasomamayaṃ tāta kṛtsnaṃ sthāvarajaṅgamam |
kālena nidhanaṃ gatvā kālenaiva ca jāyate || 42 ||
स कालः सर्वभूतानां निग्रहानुग्रहे रतः ।
तस्मात्सर्वाणि भूतानि कालस्य वशगानि वै ॥ ४३ ॥
sa kālaḥ sarvabhūtānāṃ nigrahānugrahe rataḥ |
tasmātsarvāṇi bhūtāni kālasya vaśagāni vai || 43 ||
स्वदोषेणैव दग्धस्य सूनोस्तव नराधिप ।
नाहं वै कारणं तत्र कालस्तत्र च कारणम् ॥ ४४ ॥
svadoṣeṇaiva dagdhasya sūnostava narādhipa |
nāhaṃ vai kāraṇaṃ tatra kālastatra ca kāraṇam || 44 ||
अथवाहं भविष्यामि कारणं नात्र संशयः ।
परायणपरः कालः किं करिष्यत्यकारणः ॥ ४५ ॥
athavāhaṃ bhaviṣyāmi kāraṇaṃ nātra saṃśayaḥ |
parāyaṇaparaḥ kālaḥ kiṃ kariṣyatyakāraṇaḥ || 45 ||
कालस्तु बलवान् राजन् दुर्विज्ञेया हि सा गतिः ।
परावरविशेषज्ञा यां यान्ति समदर्शिनः ॥ ४६ ॥
kālastu balavān rājan durvijñeyā hi sā gatiḥ |
parāvaraviśeṣajñā yāṃ yānti samadarśinaḥ || 46 ||
गतिः कालस्य सा येन सर्वं कालस्य गोचरम् ।
ब्रवीमि यदहं तात तदनुष्ठीयतां वचः ॥ ४७ ॥
gatiḥ kālasya sā yena sarvaṃ kālasya gocaram |
bravīmi yadahaṃ tāta tadanuṣṭhīyatāṃ vacaḥ || 47 ||
न हि राज्येन मे कार्यं नाप्यहं नृप काङ्क्षितः ।
न चापि राज्यलुब्धेन मया कंसो निपातितः ॥ ४८ ॥
na hi rājyena me kāryaṃ nāpyahaṃ nṛpa kāṅkṣitaḥ |
na cāpi rājyalubdhena mayā kaṃso nipātitaḥ || 48 ||
किं तु लोकहितार्थाय कीर्त्यर्थं च सुतस्तव ।
व्यङ्गभूतः कुलस्यास्य सानुजो विनिपातितः ॥ ४९ ॥
kiṃ tu lokahitārthāya kīrtyarthaṃ ca sutastava |
vyaṅgabhūtaḥ kulasyāsya sānujo vinipātitaḥ || 49 ||
अहं स एव गोमध्ये गोपैः सह वनेचरः ।
प्रीतिमान् विचरिष्यामि कामचारी यथा गजः ॥ ५० ॥
ahaṃ sa eva gomadhye gopaiḥ saha vanecaraḥ |
prītimān vicariṣyāmi kāmacārī yathā gajaḥ || 50 ||
एतावच्छतशोऽप्येवं सत्येनैतद् ब्रवीमि ते ।
न मे कार्यं नृपत्वेन विज्ञाप्यं क्रियतामिदम् ॥ ५१ ॥
etāvacchataśo'pyevaṃ satyenaitad bravīmi te |
na me kāryaṃ nṛpatvena vijñāpyaṃ kriyatāmidam || 51 ||
भवान राजास्तु मान्यो मे यदूनामग्रणीः प्रभुः ।
विजयायाभिषिच्यस्व स्वराज्ये नृपसत्तम ॥ ५२ ॥
bhavāna rājāstu mānyo me yadūnāmagraṇīḥ prabhuḥ |
vijayāyābhiṣicyasva svarājye nṛpasattama || 52 ||
यदि ते मत्प्रियं कार्यं यदि वा नास्ति ते व्यथा ।
मया निसृष्टं राज्यं स्वं चिराय प्रतिगृह्यताम् ॥ ५३ ॥
yadi te matpriyaṃ kāryaṃ yadi vā nāsti te vyathā |
mayā nisṛṣṭaṃ rājyaṃ svaṃ cirāya pratigṛhyatām || 53 ||
वैशम्पायन उवाच ।
एतच्छ्रुत्वा तु वचनं नोत्तरं प्रत्यभाषत ।
व्रीडिताधोमुखं तं तु राजानं यदुसंसदि ।
अभिषेकेन गोविन्दो योजयामास धर्मवित् ॥ ५४ ॥
vaiśampāyana uvāca |
etacchrutvā tu vacanaṃ nottaraṃ pratyabhāṣata |
vrīḍitādhomukhaṃ taṃ tu rājānaṃ yadusaṃsadi |
abhiṣekena govindo yojayāmāsa dharmavit || 54 ||
स बद्धमुकुटः श्रीमानुग्रसेनो महाद्युतिः ।
चकार सह कृष्णेन कंसस्य निधनक्रियाम् ॥ ५५ ॥
sa baddhamukuṭaḥ śrīmānugraseno mahādyutiḥ |
cakāra saha kṛṣṇena kaṃsasya nidhanakriyām || 55 ||
तं सर्वे यादवा मुख्या राजानं कृष्णशासनात् ।
अनुजग्मुः पुरीमार्गे देवा इव शतक्रतुम् ॥ ५६ ॥
taṃ sarve yādavā mukhyā rājānaṃ kṛṣṇaśāsanāt |
anujagmuḥ purīmārge devā iva śatakratum || 56 ||
रजन्यां तु निवृत्तायां ततः सूर्ये विराजिते ।
पश्चिमं कंससंस्कारं चक्रुस्ते यदुपुङ्गवाः ॥ ५७ ॥
rajanyāṃ tu nivṛttāyāṃ tataḥ sūrye virājite |
paścimaṃ kaṃsasaṃskāraṃ cakruste yadupuṅgavāḥ || 57 ||
शिबिकायामथारोप्य कंसदेहं यथाक्रमम् ।
नैष्टिकेन विधानेन चक्रुस्ते कंससत्क्रियाम् ॥ ५८ ॥
śibikāyāmathāropya kaṃsadehaṃ yathākramam |
naiṣṭikena vidhānena cakruste kaṃsasatkriyām || 58 ||
स नीतो यमुनातीरमुत्तमं नृपतेः सुतः ।
सत्कृतश्च यथान्यायं नैधनेन चिताग्निना ॥ ५९ ॥
sa nīto yamunātīramuttamaṃ nṛpateḥ sutaḥ |
satkṛtaśca yathānyāyaṃ naidhanena citāgninā || 59 ||
तथैव भ्रातरं चास्य सुनामानं महाभुजम् ।
संस्कारं लम्भयामासुः सह कृष्णेन यादवाः ॥ ६० ॥
tathaiva bhrātaraṃ cāsya sunāmānaṃ mahābhujam |
saṃskāraṃ lambhayāmāsuḥ saha kṛṣṇena yādavāḥ || 60 ||
ताभ्यां ते सलिलं चक्रुर्वृष्ण्यन्धकपुरोगमाः ।
अक्षयं चास्तु प्रेतेभ्यो भाषमाणाः पुनः पुनः ॥ ६१ ॥
tābhyāṃ te salilaṃ cakrurvṛṣṇyandhakapurogamāḥ |
akṣayaṃ cāstu pretebhyo bhāṣamāṇāḥ punaḥ punaḥ || 61 ||
हिरण्यस्य सुवर्णस्य दश कोटीस्तथा हरिः ।
गावो रत्नानि वासांसि ग्रामान् नगरसम्मतान् ॥ ६२ ॥
hiraṇyasya suvarṇasya daśa koṭīstathā hariḥ |
gāvo ratnāni vāsāṃsi grāmān nagarasammatān || 62 ||
ददौ कंसं समुद्दिश्य ब्राह्मणेभ्यो नृपोत्तमः ।
अक्षयं चापि विप्रेभ्यो भाषमाणाः पुनः पुनः ॥ ६३ ॥
dadau kaṃsaṃ samuddiśya brāhmaṇebhyo nṛpottamaḥ |
akṣayaṃ cāpi viprebhyo bhāṣamāṇāḥ punaḥ punaḥ || 63 ||
तयोस्ते सलिलं दत्त्वा यादवा दीनमानसाः ।
पुरस्कृत्योग्रसेनं वै विविशुर्मथुरां पुरीम् ॥ ६४ ॥
tayoste salilaṃ dattvā yādavā dīnamānasāḥ |
puraskṛtyograsenaṃ vai viviśurmathurāṃ purīm || 64 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).