नारद :--- । श्रोतुमिच्छामि भगवन्वैष्णवानां च लक्षणम् । सर्वेषां यतिपूर्वाणामाचारं च विशेषतः ॥ १ ॥
nārada :--- | śrotumicchāmi bhagavanvaiṣṇavānāṃ ca lakṣaṇam | sarveṣāṃ yatipūrvāṇāmācāraṃ ca viśeṣataḥ || 1 ||
पटलः २२ · वैष्णवाचारलक्षणम्
vaiṣṇavācāralakṣaṇam
A chapter of the Jayakhya Samhita.
80 versesSanskrit with transliteration
नारद :--- । श्रोतुमिच्छामि भगवन्वैष्णवानां च लक्षणम् । सर्वेषां यतिपूर्वाणामाचारं च विशेषतः ॥ १ ॥
nārada :--- | śrotumicchāmi bhagavanvaiṣṇavānāṃ ca lakṣaṇam | sarveṣāṃ yatipūrvāṇāmācāraṃ ca viśeṣataḥ || 1 ||
दानं प्रदानं द्विविधं येषामुक्तं त्वया फलम् । तानहं तु कथं नाम वेद्मि वै लक्षणं विना ॥ २ ॥
dānaṃ pradānaṃ dvividhaṃ yeṣāmuktaṃ tvayā phalam | tānahaṃ tu kathaṃ nāma vedmi vai lakṣaṇaṃ vinā || 2 ||
श्रीभगवान् --- । भगवद्धर्मतन्त्र्राणां पञ्चकालनिषेविणाम् । अप्रतिग्राहकाणां च कणभिक्षाभिवर्तिनाम् ॥ ३ ॥
śrībhagavān --- | bhagavaddharmatantrrāṇāṃ pañcakālaniṣeviṇām | apratigrāhakāṇāṃ ca kaṇabhikṣābhivartinām || 3 ||
बाह्याभ्यन्तरतुल्यानां श्रद्धासंयमसेविनाम् । नारायणैकनिष्ठानां येऽस्मिन्जाता महाकुले ॥ ४ ॥
bāhyābhyantaratulyānāṃ śraddhāsaṃyamasevinām | nārāyaṇaikaniṣṭhānāṃ ye'sminjātā mahākule || 4 ||
ऊनाधिकेन विप्रेन्द्र कर्मणाऽनिष्ठितेन च । कालह्रासवशाच्चैव वैषम्यमुपयान्ति च ॥ ५ ॥
ūnādhikena viprendra karmaṇā'niṣṭhitena ca | kālahrāsavaśāccaiva vaiṣamyamupayānti ca || 5 ||
संस्कृताश्च निषेकाद्यैः पित्रा वा गुरुणा त्वनु । स्वयं विवेकभावस्था ब्रह्मचारिगुणैर्युताः ॥ ६ ॥
saṃskṛtāśca niṣekādyaiḥ pitrā vā guruṇā tvanu | svayaṃ vivekabhāvasthā brahmacāriguṇairyutāḥ || 6 ||
सर्वभूतस्थितं विष्णुं पश्यन्त्यमलया धिया । सर्वे भूतास्तदन्तस्था भावयन्तीति सर्वदा ॥ ७ ॥
sarvabhūtasthitaṃ viṣṇuṃ paśyantyamalayā dhiyā | sarve bhūtāstadantasthā bhāvayantīti sarvadā || 7 ||
कर्मणा मनसा वाचा यजन्त्येकमधोक्षजम् । आद्यद्विजेन्द्रवेश्मभ्यस्तदभावान्महामते ॥ ८ ॥
karmaṇā manasā vācā yajantyekamadhokṣajam | ādyadvijendraveśmabhyastadabhāvānmahāmate || 8 ||
षट्कर्मरतविप्रेभ्यो नित्यं चायाचितेन तु । सिद्धान्नेन च वर्तन्तो मुण्डितश्मश्रुमस्तकाः ॥ ९ ॥
ṣaṭkarmarataviprebhyo nityaṃ cāyācitena tu | siddhānnena ca vartanto muṇḍitaśmaśrumastakāḥ || 9 ||
(1. वर्तन्ते A.) । काषायवासोधर्त्तारो दण्डमात्रपिरग्रहाः । ते विप्रा यतयः शुद्धाः सत्वस्था वैष्णवाः स्मृताः ॥ १० ॥
(1. vartante A.) | kāṣāyavāsodharttāro daṇḍamātrapiragrahāḥ | te viprā yatayaḥ śuddhāḥ satvasthā vaiṣṇavāḥ smṛtāḥ || 10 ||
भ्रान्त्वा मिक्षां च षट्कर्मनिरतेभ्यस्तु सत्कृताम् । अपरिग्रहवान्यो वै तया संपूजयेत्प्रभुम् ॥ ११ ॥
bhrāntvā mikṣāṃ ca ṣaṭkarmaniratebhyastu satkṛtām | aparigrahavānyo vai tayā saṃpūjayetprabhum || 11 ||
पुमान्गोप्तारमव्यक्तमष्टाङ्गविधिना महत् । गुणिना सह शिष्येण वसत्येको विचारधीः ॥ १२ ॥
pumāngoptāramavyaktamaṣṭāṅgavidhinā mahat | guṇinā saha śiṣyeṇa vasatyeko vicāradhīḥ || 12 ||
कुलक्रमेणाधिकारी स एकान्तीह वैष्णवः । यः परिग्रहवान्विप्रः पूजयेत्परमेश्वरम् ॥ १३ ॥
kulakrameṇādhikārī sa ekāntīha vaiṣṇavaḥ | yaḥ parigrahavānvipraḥ pūjayetparameśvaram || 13 ||
याचितेन द्रिजेंद्राच्च प्राप्तेनायाचितेन तु । धनेन क्षत्रियाद्वैश्यात्कुटुम्बमपि पालयन् ॥ १४ ॥
yācitena drijeṃdrācca prāptenāyācitena tu | dhanena kṣatriyādvaiśyātkuṭumbamapi pālayan || 14 ||
विद्धि वैखानसः सोऽपि जटी छत्री सिताम्बरः । मुख्यत्वेन क्रियार्थं यः कुटुंबस्य च पालने ॥ १५ ॥
viddhi vaikhānasaḥ so'pi jaṭī chatrī sitāmbaraḥ | mukhyatvena kriyārthaṃ yaḥ kuṭuṃbasya ca pālane || 15 ||
आत्मनो भरणे चापि इत्यु(उद्यु?)क्तश्चोपसर्पति । वृत्त्यर्थमपि राजानं स विप्रः कर्मसात्त्वतः ॥ १६ ॥
ātmano bharaṇe cāpi ityu(udyu?)ktaścopasarpati | vṛttyarthamapi rājānaṃ sa vipraḥ karmasāttvataḥ || 16 ||
स्फुरत्यविरतं यस्य वैष्णवं यजनं हृदि । प्राधान्येनाथ पित्र्यादि तदर्थं कृषिपूर्वकम् ॥ १७ ॥
sphuratyavirataṃ yasya vaiṣṇavaṃ yajanaṃ hṛdi | prādhānyenātha pitryādi tadarthaṃ kṛṣipūrvakam || 17 ||
समाचरति वै कर्म शिखी साक्षाद्विजोत्तमः । मय्यपेक्षावशेनैव यद्यप्युत्कृष्टतां गतः ॥ १८ ॥
samācarati vai karma śikhī sākṣādvijottamaḥ | mayyapekṣāvaśenaiva yadyapyutkṛṣṭatāṃ gataḥ || 18 ||
(1.मया Y. त्रय्यं A.) । तथापि चातुराश्रम्यं सर्वेषां विहितं सदा । भगवत्पूजनार्थं तु त्रणायां यः प्रयच्छति ॥ १९ ॥
(1.mayā Y. trayyaṃ A.) | tathāpi cāturāśramyaṃ sarveṣāṃ vihitaṃ sadā | bhagavatpūjanārthaṃ tu traṇāyāṃ yaḥ prayacchati || 19 ||
मठं सायतनं कृत्वा वृत्तिपूर्वमकण्टकम् । दासीकर्मकरोपेतं शुद्धवेदवरान्वितम् ॥ २० ॥
maṭhaṃ sāyatanaṃ kṛtvā vṛttipūrvamakaṇṭakam | dāsīkarmakaropetaṃ śuddhavedavarānvitam || 20 ||
ते यान्ति भगवत्स्थानं भक्तानां सदनं महत् । भगवद्यजनार्थं वा सात्त्विकेन तु चेतसा ॥ २१ ॥
te yānti bhagavatsthānaṃ bhaktānāṃ sadanaṃ mahat | bhagavadyajanārthaṃ vā sāttvikena tu cetasā || 21 ||
मठायतनभिन्नं च ग्रामभूद्रविणं महत् । गृहाश्रमरतानां च वैष्णवानां निवेदयेत् ॥ २२ ॥
maṭhāyatanabhinnaṃ ca grāmabhūdraviṇaṃ mahat | gṛhāśramaratānāṃ ca vaiṣṇavānāṃ nivedayet || 22 ||
न्यायोपायविधिप्राप्तं यस्स मोक्षमवाप्नुयात् । अलाभाच्चैव भिक्षाणामसामर्थ्यात्तथाऽऽत्मनः ॥ २३ ॥
nyāyopāyavidhiprāptaṃ yassa mokṣamavāpnuyāt | alābhāccaiva bhikṣāṇāmasāmarthyāttathā''tmanaḥ || 23 ||
स्वकर्मणि ह्यलोपार्थं पुत्रादेर्भरणाय च । अत्यापद्यपि जातायां कुटुम्बी वैष्णवो द्विजः ॥ २४ ॥
svakarmaṇi hyalopārthaṃ putrāderbharaṇāya ca | atyāpadyapi jātāyāṃ kuṭumbī vaiṣṇavo dvijaḥ || 24 ||
ब्राह्मणादेव गृह्णीयाद्वृत्तिं देवमठाश्रिताम् । केवलां ग्रामपूर्वां वा याचितायाचितात्तथा ॥ २५ ॥
brāhmaṇādeva gṛhṇīyādvṛttiṃ devamaṭhāśritām | kevalāṃ grāmapūrvāṃ vā yācitāyācitāttathā || 25 ||
आप्रभातान्निशान्तेन कर्मणा वैष्णवेन च । क्रियमाणेन तदुत तदर्थमघमेति वै ॥ २६ ॥
āprabhātānniśāntena karmaṇā vaiṣṇavena ca | kriyamāṇena taduta tadarthamaghameti vai || 26 ||
इत्येतद्यतिपूर्वामां वैप्णवानां च लक्षणम् । कथितं मुनिशार्दूल आप्तादीनामथो शृणु ॥ २७ ॥
ityetadyatipūrvāmāṃ vaipṇavānāṃ ca lakṣaṇam | kathitaṃ muniśārdūla āptādīnāmatho śṛṇu || 27 ||
ये यजन्ति क्रमाद्देवं पञ्चकाल्येन कर्मणा । द्विजातीनां चतुर्णां तु अधिकारं ददत्यपि ॥ २८ ॥
ye yajanti kramāddevaṃ pañcakālyena karmaṇā | dvijātīnāṃ caturṇāṃ tu adhikāraṃ dadatyapi || 28 ||
शुद्धे तु भगवन्मार्गे सत्त्वस्थास्सात्त्वताश्च ते । असंकीर्णा द्विजश्रेष्ठ ब्रह्मरुद्रेन्द्रपूर्वकैः ॥ २९ ॥
śuddhe tu bhagavanmārge sattvasthāssāttvatāśca te | asaṃkīrṇā dvijaśreṣṭha brahmarudrendrapūrvakaiḥ || 29 ||
विशेषदेवतायागैरमुख्यैर्नातिनिर्मलैः । वासुदेवं विना [चातुरात्म्यं त] त्प्रभवादिना ॥ ३० ॥
viśeṣadevatāyāgairamukhyairnātinirmalaiḥ | vāsudevaṃ vinā [cāturātmyaṃ ta] tprabhavādinā || 30 ||
संन्यासकर्म (कर्मसंन्यास ?) योगेन फलसंपद्विनैव हि । वेदान्तविधि(न्तार्थवि ?)शेषज्ञाश्चतुर्णामुपरि स्थिताः ॥ ३१ ॥
saṃnyāsakarma (karmasaṃnyāsa ?) yogena phalasaṃpadvinaiva hi | vedāntavidhi(ntārthavi ?)śeṣajñāścaturṇāmupari sthitāḥ || 31 ||
[अञ्जलिकारिलक्षणम्] 22-12 ? । मोक्षार्थमपि विप्रेन्द्र स्थितास्तेऽञ्जलिकारिणः । प्रतिभात्यधिकं येषां यत्स्यात्संस्थापने हरेः ॥ ३२ ॥
[añjalikārilakṣaṇam] 22-12 ? | mokṣārthamapi viprendra sthitāste'ñjalikāriṇaḥ | pratibhātyadhikaṃ yeṣāṃ yatsyātsaṃsthāpane hareḥ || 32 ||
(1. अञ्जलिकारिलक्षणपरस्य `मोक्षार्थमपी' त्यस्य `आरम्भिणस्ते' बोद्धव्या वैष्णवा ब्राह्मणादय इत्यस्यानन्तरं पाठो युक्तः। अत्र त्वसङ्गतः।) । धनं समार्ज्य यत्नेन प्रतिष्ठामाचरन्ति ये । वैष्णवीं भक्तियुत्केन चेतसा कीर्तयन्ति च ॥ ३३ ॥
(1. añjalikārilakṣaṇaparasya `mokṣārthamapī' tyasya `ārambhiṇaste' boddhavyā vaiṣṇavā brāhmaṇādaya ityasyānantaraṃ pāṭho yuktaḥ| atra tvasaṅgataḥ|) | dhanaṃ samārjya yatnena pratiṣṭhāmācaranti ye | vaiṣṇavīṃ bhaktiyutkena cetasā kīrtayanti ca || 33 ||
भगवद्भाविनो विप्रा इत्याप्तास्समुदाहृनाः । वर्णधर्ममनुज्झित्य ह्याप्तादिष्टेन कर्मणा ॥ ३४ ॥
bhagavadbhāvino viprā ityāptāssamudāhṛnāḥ | varṇadharmamanujjhitya hyāptādiṣṭena karmaṇā || 34 ||
यजन्ति श्रद्धया देवमनाप्तास्ते प्रकीर्तिताः । विनातेनार्थसिध्यर्थं विश्वात्मानं यजन्ति ये ॥ ३५ ॥
yajanti śraddhayā devamanāptāste prakīrtitāḥ | vinātenārthasidhyarthaṃ viśvātmānaṃ yajanti ye || 35 ||
आरम्भिणस्ते बोद्धव्या वैष्णवा व्राहाणादयः । श्रद्धया ये प्रवर्तन्ते स्वयं संपूजने हरेः ॥ ३६ ॥
ārambhiṇaste boddhavyā vaiṣṇavā vrāhāṇādayaḥ | śraddhayā ye pravartante svayaṃ saṃpūjane hareḥ || 36 ||
अमार्गेण तु विप्रेन्द्र विद्धि तान्संप्रवर्तिनः । लिङ्गैरेतैस्तु बोद्धव्यास्सदैवाप्तादयो मुने ॥ ३७ ॥
amārgeṇa tu viprendra viddhi tānsaṃpravartinaḥ | liṅgairetaistu boddhavyāssadaivāptādayo mune || 37 ||
अथातो योगिपूर्वाणां वैष्णवानां समासतः । विप्रादिमौद्गलान्तानां लक्षणं चावधारय ॥ ३८ ॥
athāto yogipūrvāṇāṃ vaiṣṇavānāṃ samāsataḥ | viprādimaudgalāntānāṃ lakṣaṇaṃ cāvadhāraya || 38 ||
शय्यासनपथिस्थश्च हृद्गतं संस्मरेत्प्रभुम् । निष्कलादिप्रभेदेन अथवायतने हरेः ॥ ३९ ॥
śayyāsanapathisthaśca hṛdgataṃ saṃsmaretprabhum | niṣkalādiprabhedena athavāyatane hareḥ || 39 ||
निमीलिताक्षोपविष्टस्समाधिं चाभ्यसेत्सदा । नमो नारायणायेति वासुदेवेति वा वदेत् ॥ ४० ॥
nimīlitākṣopaviṣṭassamādhiṃ cābhyasetsadā | namo nārāyaṇāyeti vāsudeveti vā vadet || 40 ||
कर्मणा मनसा वाचा नानिष्टं कस्यचित्स्मरेत् । लिंङ्गैरेतैस्तु बोद्धव्या भगवद्योग सेविनः ॥ ४१ ॥
karmaṇā manasā vācā nāniṣṭaṃ kasyacitsmaret | liṃṅgairetaistu boddhavyā bhagavadyoga sevinaḥ || 41 ||
यो नु शुद्धश्शान्तमना दण्डी काषायवस्त्रभृत् । भगवद्भाविजन्तूनां साभिलाषं निरीक्षते ॥ ४२ ॥
yo nu śuddhaśśāntamanā daṇḍī kāṣāyavastrabhṛt | bhagavadbhāvijantūnāṃ sābhilāṣaṃ nirīkṣate || 42 ||
पौत्रदीपकपद्माक्षस्फाटिकेनामलेन वा । गणित्रेण करस्थेन भजमानो जपेद्धरिम् ॥ ४३ ॥
pautradīpakapadmākṣasphāṭikenāmalena vā | gaṇitreṇa karasthena bhajamāno japeddharim || 43 ||
(1. जीवक A.) । मनसा मुनिशार्दुल विष्णोरर्चापरः स्थितः । जपेदुपांशुना मन्त्रमादराद्वा स्तुतिं पठेत् ॥ ४४ ॥
(1. jīvaka A.) | manasā muniśārdula viṣṇorarcāparaḥ sthitaḥ | japedupāṃśunā mantramādarādvā stutiṃ paṭhet || 44 ||
जपनिष्ठं तु तं विद्धि वैष्णवे शासने स्थितम् । यत्किञ्चिद्व्रतमातिष्ठेत्तत्तद्भगवदाश्रितम् ॥ ४५ ॥
japaniṣṭhaṃ tu taṃ viddhi vaiṣṇave śāsane sthitam | yatkiñcidvratamātiṣṭhettattadbhagavadāśritam || 45 ||
चान्द्रायणपराकादीनेकादश्यादिकं चरेत् । सदैवायतने विष्णोस्तदभावे गृहस्थितः ॥ ४६ ॥
cāndrāyaṇaparākādīnekādaśyādikaṃ caret | sadaivāyatane viṣṇostadabhāve gṛhasthitaḥ || 46 ||
उत्तिष्ठन्संस्मरेद्विष्णुमुपविष्टस्तथैव च । मासोपवासी भिक्षाशी विष्ण्वायतनलोलुपः ॥ ४७ ॥
uttiṣṭhansaṃsmaredviṣṇumupaviṣṭastathaiva ca | māsopavāsī bhikṣāśī viṣṇvāyatanalolupaḥ || 47 ||
व्रतान्ते पत्रपुष्पाद्यैः पूजयेद्भगवन्मयान् । औदकीमाचरेच्छुद्धिमेकद्वित्रिजलाप्लवः ॥ ४८ ॥
vratānte patrapuṣpādyaiḥ pūjayedbhagavanmayān | audakīmācarecchuddhimekadvitrijalāplavaḥ || 48 ||
क्षाळनं वसनाभ्यां वा ताभ्यां वा परिवर्तनम् । समीपवर्तिनां(नो ?)नित्यमुद्धोधयति यत्नतः ॥ ४९ ॥
kṣāl̤anaṃ vasanābhyāṃ vā tābhyāṃ vā parivartanam | samīpavartināṃ(no ?)nityamuddhodhayati yatnataḥ || 49 ||
नक्तोपवासपूजायामेकादश्यां प्रयत्नतः । यस्त्वेवमादि सततमाचरेत्प्रयतात्मवान् ॥ ५० ॥
naktopavāsapūjāyāmekādaśyāṃ prayatnataḥ | yastvevamādi satatamācaretprayatātmavān || 50 ||
वैष्णवस्तापसः प्रोक्तः पयोमूलफलाशनः । पुराणं धर्मशास्त्राणि इतिहासांश्च वैष्णवान् ॥ ५१ ॥
vaiṣṇavastāpasaḥ proktaḥ payomūlaphalāśanaḥ | purāṇaṃ dharmaśāstrāṇi itihāsāṃśca vaiṣṇavān || 51 ||
वेत्ति वेदान्तसिद्धान्तान् शृणुयाद्व्याकरोत्यपि । प्रणष्टपाठवाक्यानां कृत्वा वस्तुविचारणम् ॥ ५२ ॥
vetti vedāntasiddhāntān śṛṇuyādvyākarotyapi | praṇaṣṭapāṭhavākyānāṃ kṛtvā vastuvicāraṇam || 52 ||
तज्ज्ञैस्सह प्रयत्नाद्वै ह्यागमं संस्करोति यः । अतन्द्रितः सदा विद्धि तं शास्त्रज्ञं हि वैष्णवम् ॥ ५३ ॥
tajjñaissaha prayatnādvai hyāgamaṃ saṃskaroti yaḥ | atandritaḥ sadā viddhi taṃ śāstrajñaṃ hi vaiṣṇavam || 53 ||
श्रद्धया यः समुच्चित्प यत्र कुत्रचिदागमम् । ब्रह्म ध्यायंस्तथा पश्चात्सन्धारयति यत्नतः ॥ ५४ ॥
śraddhayā yaḥ samuccitpa yatra kutracidāgamam | brahma dhyāyaṃstathā paścātsandhārayati yatnataḥ || 54 ||
पूजयत्यर्ध्यपुष्पाद्यैश्शास्त्रापीठं क्रमेण तु । ददाति वैष्णवानां च गोपयत्यकृतात्मनाम् ॥ ५५ ॥
pūjayatyardhyapuṣpādyaiśśāstrāpīṭhaṃ krameṇa tu | dadāti vaiṣṇavānāṃ ca gopayatyakṛtātmanām || 55 ||
अन्यदर्शनभत्कानां विद्धि तं शास्त्रधारकम् । इत्येतत्कथितं विप्र वैष्णवानां च लक्षणम् ॥ ५६ ॥
anyadarśanabhatkānāṃ viddhi taṃ śāstradhārakam | ityetatkathitaṃ vipra vaiṣṇavānāṃ ca lakṣaṇam || 56 ||
यजस्व पूजयस्वैतान् भक्त्या भावेन नारद । समुद्दिश्य निमित्तं यच्छ्राद्धं यजति वैष्णवे ॥ ५७ ॥
yajasva pūjayasvaitān bhaktyā bhāvena nārada | samuddiśya nimittaṃ yacchrāddhaṃ yajati vaiṣṇave || 57 ||
यत्यादिपञ्चकेवाऽथ ह्यनाप्ते ब्राह्मणे द्विज । तस्मिन्नञ्जलिकारे वाऽऽरम्भिणेऽथ प्रवर्तिने ॥ ५८ ॥
yatyādipañcakevā'tha hyanāpte brāhmaṇe dvija | tasminnañjalikāre vā''rambhiṇe'tha pravartine || 58 ||
तदक्षयं पितॄणां तु विशेषान्मन्त्रसंस्कृतम् । षडेतेऽर्हाश्च विप्रेन्द्र पितृकर्मणि सर्वदा ॥ ५९ ॥
tadakṣayaṃ pitṝṇāṃ tu viśeṣānmantrasaṃskṛtam | ṣaḍete'rhāśca viprendra pitṛkarmaṇi sarvadā || 59 ||
जपहोमव्रतादीनामासत्काः षडिमे त्वपि । दानकर्मणि दिव्ये च प्रायः क्षत्रादयः स्मृताः ॥ ६० ॥
japahomavratādīnāmāsatkāḥ ṣaḍime tvapi | dānakarmaṇi divye ca prāyaḥ kṣatrādayaḥ smṛtāḥ || 60 ||
भवन्ति यादृशाश्चैव तापसा जपिनस्तु वा । दैवे पित्र्ये द्विजश्रेष्ठ योगी चार्हति सर्वदा ॥ ६१ ॥
bhavanti yādṛśāścaiva tāpasā japinastu vā | daive pitrye dvijaśreṣṭha yogī cārhati sarvadā || 61 ||
यद्वयः पूर्णमासीत्तु किं तु योगपरो यदि । तस्य ब्रह्ममयो देहो विशेषाद्वैष्णवस्य च ॥ ६२ ॥
yadvayaḥ pūrṇamāsīttu kiṃ tu yogaparo yadi | tasya brahmamayo deho viśeṣādvaiṣṇavasya ca || 62 ||
तस्मात्स पूजनीयो हि यथाशक्ति च सर्वदा । दुर्लभा भगवद्यागा भाविनो भुवि मानवाः ॥ ६३ ॥
tasmātsa pūjanīyo hi yathāśakti ca sarvadā | durlabhā bhagavadyāgā bhāvino bhuvi mānavāḥ || 63 ||
(1. त्संपू A.) । तद्दर्शनात्तदालापात्सुलभं शाश्वतं पदम् । [पञ्चकालभेदः] 22-22 ? । नारद :--- । एको हि श्रूयते देव कालो लोके न चापरः ॥ ६४ ॥
(1. tsaṃpū A.) | taddarśanāttadālāpātsulabhaṃ śāśvataṃ padam | [pañcakālabhedaḥ] 22-22 ? | nārada :--- | eko hi śrūyate deva kālo loke na cāparaḥ || 64 ||
पञ्च कालास्त्वयोद्दिष्टाः किमेतन्मेऽत्र संशयः । श्रीगवान् --- । एकस्यैव हि कालस्य वासरीयस्य नारद ॥ ६५ ॥
pañca kālāstvayoddiṣṭāḥ kimetanme'tra saṃśayaḥ | śrīgavān --- | ekasyaiva hi kālasya vāsarīyasya nārada || 65 ||
आप्रभातान्निशान्तं वै पञ्जधा परिकल्पना । पृथक्कर्मवशात्कार्या न काला बहवः स्थिताः ॥ ६६ ॥
āprabhātānniśāntaṃ vai pañjadhā parikalpanā | pṛthakkarmavaśātkāryā na kālā bahavaḥ sthitāḥ || 66 ||
नारद :--- । एककालस्थितानां च कर्मणां लक्षणं वद । परिज्ञातैस्तु यैस्सम्यक्कृतकृत्यो भवाम्यहम् ॥ ६७ ॥
nārada :--- | ekakālasthitānāṃ ca karmaṇāṃ lakṣaṇaṃ vada | parijñātaistu yaissamyakkṛtakṛtyo bhavāmyaham || 67 ||
श्रीभगवान् --- । ब्राह्मान्मुदूर्तादारभ्य प्रागंशं विप्र वासरे । जपध्यानार्चनस्तोत्रैः कर्मवाक्चित्तसंयुतैः ॥ ६८ ॥
śrībhagavān --- | brāhmānmudūrtādārabhya prāgaṃśaṃ vipra vāsare | japadhyānārcanastotraiḥ karmavākcittasaṃyutaiḥ || 68 ||
अभिगच्छेज्जगद्योनिं तच्चाभिगमनं स्मृतम् । ततः पुष्पफलादीनामुत्थायार्जनमाचरेत् ॥ ६९ ॥
abhigacchejjagadyoniṃ taccābhigamanaṃ smṛtam | tataḥ puṣpaphalādīnāmutthāyārjanamācaret || 69 ||
भगवद्यागनिष्पत्तिकारणं प्रहरं परम् । तदुपादानसंज्ञं वै कर्मकालपदाश्रितम् ॥ ७० ॥
bhagavadyāganiṣpattikāraṇaṃ praharaṃ param | tadupādānasaṃjñaṃ vai karmakālapadāśritam || 70 ||
ततोऽष्टाङ्गेन यागेन पूजयेत्परमेश्वरम् । सार्धं तु? प्रहरं विप्र इज्याकालस्तु स स्मृतः ॥ ७१ ॥
tato'ṣṭāṅgena yāgena pūjayetparameśvaram | sārdhaṃ tu? praharaṃ vipra ijyākālastu sa smṛtaḥ || 71 ||
(1. साघकः A.) । श्रवणं चिन्तनं व्याख्या ततः पाठसमन्विता । अध्यायसंज्ञं तं विद्धि कालांशं मुनिसत्तम ॥ ७२ ॥
(1. sāghakaḥ A.) | śravaṇaṃ cintanaṃ vyākhyā tataḥ pāṭhasamanvitā | adhyāyasaṃjñaṃ taṃ viddhi kālāṃśaṃ munisattama || 72 ||
(2. स्वाध्याय A.) । दिनावसाने संप्राप्ते पूजां कृत्वा समभ्यसेत् । योगं निशावसाने च विश्रमैरन्तरीकृतम् ॥ ७३ ॥
(2. svādhyāya A.) | dināvasāne saṃprāpte pūjāṃ kṛtvā samabhyaset | yogaṃ niśāvasāne ca viśramairantarīkṛtam || 73 ||
पञ्चमो योगसंज्ञोऽसौ कालांशो ब्रह्मसिद्धिदः । नारद :--- । श्रुतो मयाऽखिलः पूर्वं भगवद्याग उत्तमः ॥ ७४ ॥
pañcamo yogasaṃjño'sau kālāṃśo brahmasiddhidaḥ | nārada :--- | śruto mayā'khilaḥ pūrvaṃ bhagavadyāga uttamaḥ || 74 ||
तस्याड्गानि विभागेन श्रोतुमिच्छाम्यहं पुनः । श्रीभगवान् --- । अन्तःकरणयागादि यावदात्मनिवेदनम् ॥ ७५ ॥
tasyāḍgāni vibhāgena śrotumicchāmyahaṃ punaḥ | śrībhagavān --- | antaḥkaraṇayāgādi yāvadātmanivedanam || 75 ||
तदाद्यमङ्गं यागस्य नाम्नाऽभिमनं महत् । पूजनं चार्घ्यपुष्पाद्यैर्भोगैर्यदखिलं मुने ॥ ७६ ॥
tadādyamaṅgaṃ yāgasya nāmnā'bhimanaṃ mahat | pūjanaṃ cārghyapuṣpādyairbhogairyadakhilaṃ mune || 76 ||
बाह्योपचारैस्तद्विद्धि भोगसंज्ञं तु नारद । मध्वाज्याक्तेन दग्ना वै पूजा च पशुनाऽपि वा ॥ ७७ ॥
bāhyopacāraistadviddhi bhogasaṃjñaṃ tu nārada | madhvājyāktena dagnā vai pūjā ca paśunā'pi vā || 77 ||
तत्तृतीयं हि यागाङ्गं तुर्यमन्तेन पूजनम् । निवेदितस्य यद्दानं पूर्वोक्तविधिना मुने ॥ ७८ ॥
tattṛtīyaṃ hi yāgāṅgaṃ turyamantena pūjanam | niveditasya yaddānaṃ pūrvoktavidhinā mune || 78 ||
संप्रदानं तु तन्नाम यागाङ्गं पञ्चमं स्मृतम् । वह्निसन्तर्पणं षष्ठं पितृयागस्तु सप्तमः ॥ ७९ ॥
saṃpradānaṃ tu tannāma yāgāṅgaṃ pañcamaṃ smṛtam | vahnisantarpaṇaṃ ṣaṣṭhaṃ pitṛyāgastu saptamaḥ || 79 ||
प्राणाग्निहवनं नाम्ना त्वनुयागस्तदष्टमम् । इत्येतत्कथितं सम्यक् यत्त्वया परिचोदितम् ॥ ८० ॥
prāṇāgnihavanaṃ nāmnā tvanuyāgastadaṣṭamam | ityetatkathitaṃ samyak yattvayā paricoditam || 80 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).